XIX. yüzyıl Azerbaycan kadınının eğitim hayatı: Hacı Zeynelabidin Tağıyev’in kız mektebi

XIX. yüzyıl ve son çeyreği Rusya Türklerinin tüm tarihlerine ilham kaynağı olacak nitelikte çok yönlü gelişmelere sahne olmuştur. Çarlık Rusya’sı sınırları içinde bulunan Rusya Türklerine uyguladığı politikaların mihenk taşlarından birisini eğitim, diğerini ise kadınlar oluşturmaktadır. Toplumsal hayattan bu iki olguyu çıkardığımızda kendini tanımayan, millî bilinçten uzak, kimliğinden habersiz, kitleler yığınından başka bir şey kalmamaktadır. Toplum bu olgular etrafında şekillenmektedir. Rusya Türklerinde ki entelektüeller, ileri görüşlülükleriyle bu iki olguyu, kendileri için avantaja çevirmek konusunda akıllıca davranmışlardır. Öncellikle okullarda bir yeniliğe gitmenin zorunluluğunu, millî bilinç tabanlı yeni nesil “Usûl-ü cedid” okullarıyla sistemleştirmiş, ardından Rusya Türklerine bu sistemi açıklamaya ve kadınları bu eğitim sistemine dahil etmeye çalışmışlardır. Tasarladıkları düşüncelerini uygulamaya koyarken, kendilerini finanse edebilecek dönemin zenginleriyle birlikte hareket etmişlerdir. Bu kişilerden birisi de Hacı ZeynelAbidin Tağıyev’dir. O, eğitim müfredatı da dahil olmak üzere, okulun her türlü ihtiyacını karşılamış, önemli adımlar atarak Azerbaycan’da Müslüman Kız Mektebinin açılmasını bizzat sağlamıştır. Bakü’de, H.Z.A. Tağıyev’in Kız Mektebi sayesinde, dönemine göre önemli sayıda Azerbaycan kadını, kendi kültüründen kopmadan, diğer mekteplere göre ikinci sınıf eğitim kurumuna dahil olmadan, nispeten özgürleşme kazanımına sahip olmuştur. Bu çalışma; H.Z.A.Tağıyev’in hayatını ve kız mektebinin oluşum meselesini, XIX. yüzyıl Azerbaycan kadınının eğitimi üzerinden literatürdeki eksikliği gidermek amacıyla ayrıntılı biçimde incelemiştir. Ayrıca H.Z.A Tağıyev’in hayatı detaylandırılarak, onun eğitime sunduğu katkıların sebepleri belirlenmeye çalışılmıştır. Müslüman kız mektebi açma teklifinin, kimden geldiğine yönelik tartışmalara da cevap aranmıştır. Azerbaycan dili, Rusça ve Türkçe süreli yayın, ana kaynak ve telif eserler üzerinden bilgiye ulaşılmaya çalışılmış, konu neden-sonuç ilişkisiyle temellendirilmiştir. İnceleme yaparken, nitel araştırma yöntemlerinden doküman ve içerik analiz yönteminden faydalanılmıştır.

Abstract: The final quarter of the 19th century was marked by diverse developments that significantly influenced the history of Russian Turks. Education and the role of women were two fundamental aspects of the policies directed towards Russian Turks within Tsarist Russia. Society was constructed around these elements. Consequently, intellectuals among the Russian Turks first organized the need for educational reform through the new generation of Usul-i Jadid schools, which were founded on national awareness. Subsequently, they endeavored to communicate this educational framework to Russian Turks and incorporate women into this educational system. In pursuing their vision, they collaborated with affluent individuals who supported these initiatives. One such individual was Haji Zeynelabidin Tagiyev, who addressed all the requirements of the school, including the curriculum, and played a pivotal role in the establishment of the Muslim Girls’ School in Azerbaijan by taking significant action. Thanks to H.Z.A. Tagiyev’s Girls’ School in Baku, a considerable number of Azerbaijani women of that era experienced a degree of liberation while remaining connected to their culture and avoiding relegation to a second-class educational institution in comparison to other schools. This study aims to bridge the gap in the literature by thoroughly examining the life of H.Z.A. Tagiyev and the founding of the girls’ school, focusing on the education of Azerbaijani women in the 19th century. Furthermore, it provides a detailed account of H.Z.A. Tagiyev’s life and identifies the motivations behind her contributions to education. This research also seeks to uncover who advocated for the establishment of a Muslim girls’ school, utilizing Azerbaijani, Russian, and Turkish periodicals, as well as primary sources and published works, given that the topic is rooted in a cause-and-effect relationship. The document and content analysis method, a qualitative research approach, was employed for the analysis.