XIX. yüzyıl Azerbaycan kadınının eğitim hayatı: Hacı Zeynelabidin Tağıyev’in kız mektebi

Yıl 2025, Cilt: 14 Sayı: 1, 49 - 64, 26.05.2025

Özge Üvenlican

https://doi.org/10.17497/tuhed.1675638

Öz

XIX. yüzyıl ve son çeyreği Rusya Türklerinin tüm tarihlerine ilham kaynağı olacak nitelikte çok yönlü gelişmelere sahne olmuştur. Çarlık Rusya’sı sınırları içinde bulunan Rusya Türklerine uyguladığı politikaların mihenk taşlarından birisini eğitim, diğerini ise kadınlar oluşturmaktadır. Toplumsal hayattan bu iki olguyu çıkardığımızda kendini tanımayan, millî bilinçten uzak, kimliğinden habersiz, kitleler yığınından başka bir şey kalmamaktadır. Toplum bu olgular etrafında şekillenmektedir. Rusya Türklerinde ki entelektüeller, ileri görüşlülükleriyle bu iki olguyu, kendileri için avantaja çevirmek konusunda akıllıca davranmışlardır. Öncellikle okullarda bir yeniliğe gitmenin zorunluluğunu, millî bilinç tabanlı yeni nesil “Usûl-ü cedid” okullarıyla sistemleştirmiş, ardından Rusya Türklerine bu sistemi açıklamaya ve kadınları bu eğitim sistemine dahil etmeye çalışmışlardır. Tasarladıkları düşüncelerini uygulamaya koyarken, kendilerini finanse edebilecek dönemin zenginleriyle birlikte hareket etmişlerdir. Bu kişilerden birisi de Hacı ZeynelAbidin Tağıyev’dir. O, eğitim müfredatı da dahil olmak üzere, okulun her türlü ihtiyacını karşılamış, önemli adımlar atarak Azerbaycan’da Müslüman Kız Mektebinin açılmasını bizzat sağlamıştır. Bakü’de, H.Z.A. Tağıyev’in Kız Mektebi sayesinde, dönemine göre önemli sayıda Azerbaycan kadını, kendi kültüründen kopmadan, diğer mekteplere göre ikinci sınıf eğitim kurumuna dahil olmadan, nispeten özgürleşme kazanımına sahip olmuştur. Bu çalışma; H.Z.A.Tağıyev’in hayatını ve kız mektebinin oluşum meselesini, XIX. yüzyıl Azerbaycan kadınının eğitimi üzerinden literatürdeki eksikliği gidermek amacıyla ayrıntılı biçimde incelemiştir. Ayrıca H.Z.A Tağıyev’in hayatı detaylandırılarak, onun eğitime sunduğu katkıların sebepleri belirlenmeye çalışılmıştır. Müslüman kız mektebi açma teklifinin, kimden geldiğine yönelik tartışmalara da cevap aranmıştır. Azerbaycan dili, Rusça ve Türkçe süreli yayın, ana kaynak ve telif eserler üzerinden bilgiye ulaşılmaya çalışılmış, konu neden-sonuç ilişkisiyle temellendirilmiştir. İnceleme yaparken, nitel araştırma yöntemlerinden doküman ve içerik analiz yönteminden faydalanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Azerbaycan , Çarlık Rusya , eğitim tarihi , kadın tarihi , Tağıyev

The educational life of Azerbaijani woman in the 19th century: Hacı Zeynelabidin Tağıyev’s girls school

Öz

Abstract: The final quarter of the 19th century was marked by diverse developments that significantly influenced the history of Russian Turks. Education and the role of women were two fundamental aspects of the policies directed towards Russian Turks within Tsarist Russia. Society was constructed around these elements. Consequently, intellectuals among the Russian Turks first organized the need for educational reform through the new generation of Usul-i Jadid schools, which were founded on national awareness. Subsequently, they endeavored to communicate this educational framework to Russian Turks and incorporate women into this educational system. In pursuing their vision, they collaborated with affluent individuals who supported these initiatives. One such individual was Haji Zeynelabidin Tagiyev, who addressed all the requirements of the school, including the curriculum, and played a pivotal role in the establishment of the Muslim Girls’ School in Azerbaijan by taking significant action. Thanks to H.Z.A. Tagiyev’s Girls’ School in Baku, a considerable number of Azerbaijani women of that era experienced a degree of liberation while remaining connected to their culture and avoiding relegation to a second-class educational institution in comparison to other schools. This study aims to bridge the gap in the literature by thoroughly examining the life of H.Z.A. Tagiyev and the founding of the girls’ school, focusing on the education of Azerbaijani women in the 19th century. Furthermore, it provides a detailed account of H.Z.A. Tagiyev’s life and identifies the motivations behind her contributions to education. This research also seeks to uncover who advocated for the establishment of a Muslim girls’ school, utilizing Azerbaijani, Russian, and Turkish periodicals, as well as primary sources and published works, given that the topic is rooted in a cause-and-effect relationship. The document and content analysis method, a qualitative research approach, was employed for the analysis.

Anahtar Kelimeler

Azerbaijan , Tsarist Russia , history of education , woman history , Tağıyev

Etik Beyan

Çalışma etik kurul onayı gerektirmemektedir.

Kaynakça

• Ahmedov, Hüseyin. (1985). XIX. Asır Azerbaycan mektebi. Maarif.
• Ahmedov, T. (2010). Neriman Nerimanov.
• Akpınar, Y. (1997). TDV İslam ansiklopedisi. 16.Cilt, ss. 362-363.
• Akpınar, Y. (2009). TDV İslam ansiklopedisi. 37.Cilt, ss. 50-51.
• A.M.A.İ. (Azerbaycan Milli Arşiv İdaresi) /Gora2-GO/NO:13 -4 Yanvarya 1913. Goroda c.1
• Azərbaycan tarixi, yeddi cilddə (2007). Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası A.Bakıxanov Adına Tarix İnstitutu, XIX.əsr, IV cild.
• Azərbaycan Tarixi, yeddi cilddə (2008). Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası A.Bakıxanov Adına Tarix İnstitutu, XIX.əsr, V. Cild.
• Azərbaycan Respublikasının Milli Arxih İdarəsi (2020). Hacı Zeynelabdin Tağıyevin Azərbaycanda təhsilin inkişafında xeyriyyəçilik fəaliyyətindən bəzi səhifələr.
• Bağırov, E., Haşimoğlu, A., Alioğlu, P. (1993). Hacı ZeynelAbidin Tagıyev, "Azerbaijan”.
• Baykara, H. (1966). Azerbaycan’da yenileşme hareketleri XIX. yüzyıl. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü:16, Seri: IV-Sayı: A1.
• Baykara, H. (1975). Azerbaycan istiklal mücadelesi tarihi. Azerbaycan Halk.
• Cabbarov, F. (2011). H.Z.A. Tağıyevin qız məktəbinin tarixinden. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyi.
• Çapraz, K. (1990). Kırım Türklerinde basın 1881-1990 [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
• Devlet, N. (2014). Rusya Türklerinin millî mücadele tarihi (1905-1917). Türk Tarih Kurumu, 3. Baskı.
• Devlet, N. (1988). İsmail Bey Gaspıralı. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2. Baskı.
• Gəncəli, S. (2018). Cümhuriyyəte ışıq saçan qadınlar. Bakı: Araşdırma Yazılar Toplusu, Redaktor: Teymur Əhmədov.
• Gündoğdu, A. (2010). İki devrim arasında Rusya’da siyasi katılım ve Türkler. XVI. Türk Tarih Kongresi. Cilt 2, ss. 1-32.
• GIAAR.F.309, OP.1, D.780, L.46-46(OB.) Kopia s kopia. (2020) Akt. Hacı Zeynelabdin Tağıyevin Azərbaycanda təhsilin inkişafında xeyriyyəçilik fəaliyyətindən bəzi səhifələr. Azərbaycan Respublikasının Milli Arxiv İdarəsi.
• GIAAR.F.309, OP.1, D.779, L.6-6(OB.) no:354 Kopia (2020) Akt. Hacı Zeynelabdin Tağıyevin Azərbaycanda təhsilin inkişafında xeyriyyəçilik fəaliyyətindən bəzi səhifələr, Azərbaycan Respublikasının Milli Arxiv İdarəsi.
• GIAAR.F.309, PO.1, D. 780, L.50-50(OB.) Podilnik. No:6 (2020) akt. A.M.A.İ 2020:32-33) Kopia Akt. Hacı Zeynelabdin Tağıyevin Azərbaycanda təhsilin inkişafında xeyriyyəçilik fəaliyyətindən bəzi səhifələr, Azərbaycan Respublikasının Milli Arxiv İdarəsi.
• Hablemitoğlu, Ş. & Hablemitoğlu, N. (1998). Şefika Gaspıralı ve Rusya’da Türk kadın hareketi (1893-1920). Ajans-Türk.
• Həsənli, C. (2013). Tarixi şəxsiyyətin tarihi: Əlimərdan Bəy Topçubaşov.
• Kanlıdere, A. (2000). Rusya Müslümanların kongrelerinde kadın sorunu (1905-1917). Türk Kültür İncelemeleri Dergisi 2, ss. 131-140.
• Kaspiy, Voskresenve14-gо abgusta 1905/No:160/ Kaspiy, 14 Ağustos Pazar 1905/Sayı: 160.
• Kırımlı, H. (1996). Kırım Tatarlarında milli kimlik ve milli hareketler (1905-1916). Türk Tarih Kurumu.
• Kırımlı, H. (1996). TDV İslam ansiklopedisi.13. Cilt, ss. 392-395.
• Memmedova,İ., Mahmudov, Y.,Bilgin, M.S., Yeşilot, O. Ahmedova, F.Hacı Zeynelabidin (t.y.). Tağıyev ve Kafkas İslam ordusu. Tarihdaş Milletler ve Topluluklar Derneği.
• Musayeva, T. (2015). Kultura Azerbaijana na rubeje epo (20-30-ıe Godı ХХ Stoletiya). Elm və Təhsil.
• Muradova, A. (2007). Vovleçenie jenşin Azerbaijanskoi CCR v organı gosudarctvennoi blacti (20-30- ıe Godı ХХ Veka). Nurlan.
• Ortaylı, İ. (1968). Çarlık Rusyasında Türkçülük hareketleri ve Gaspıralı İsmail Bey. Milliyetçi Türk Kadınları Derneği.
• Resulzade, M.E. (1996). Azerbaycan problemi. Çev. Perihan Mete, Sebahattin Şimşir. Azerbaycan Kültür Derneği.
• Somuncuoğlu, B.T. (2006). Türkistan’da eğitim (1865-1917) ve Çarlık Rusya’sının sosyo-politik açıdan eğitime yaklaşımı [Doktora tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
• Somuncuoğlu, B.T. (2014). Çarlık Rusyası dönemi Türkistan’ında İslam ve modernleşme. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi,182/ ss.227-240.
• Süleymanlı, E. (2006). Milletleşme sürecinde Azerbaycan Türkleri. Ötüken.
• Süleymanov, M. (1996). Azərbaycan Milyonçuları: Hacı Zeynalabdin Tağıyev. Gənçlik.
• Swietochowski, T. (1988). Müslüman Cemaatten ulusal kimliğe Rus Azerbaycanı. Bağlam. Çev. Nuray Mert. 1. Basım.
• Tağıyev, Ə. (1993). Azərbaycanda məktəb tarixi.
• Tahirzadə, N., Vəlixanlı, N., Cabbarov F., Məmmədov, M. (t.y.). Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası. “Hacı Zeynal Abdin Tağıyev”. Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyi.
• Yeşilot, O. (2004). Hacı Zeynelabidin Tagiyev Azerbaycan için birçok ilki gerçekleştirmiş efsanevi petrol kralının hazin sonu. Kaknüs.
• Yüce, N. (1988). TDV İslam ansiklopedisi. 1.cilt, ss. 464-466.
• Yüce, N. (1989). TDV İslam ansiklopedisi. 2. Cilt, ss. 228-229.
• Zenkovsky, S. (2000). Rusya’da Türkçülük ve İslam. (Çev. Ali Nejat Ongun). Günce.