Qoy/Ğoy” enclitic in Kazakh Turkic (in terms of usage, function and meaning)

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 1 , 23 - 38 , 20.06.2025

Nergis Biray

https://doi.org/10.30563/turklad.1645238

https://izlik.org/JA42UY96EF

Öz

The words, referred to by different terms in different studies and recently discussed under the name of ‘particle’, are independent elements that do not have a dictionary meaning on their own, but serve to complement the meaning of the words, word groups or sentences with additional meanings such as explanation, doubt, acceptance, mockery, limitation, strengthening, emphasis by establishing a relationship between words within the sentence structure, and have significant importance in grammatical fields as well as in the linguistic transfers between Turkic dialects. In Kazakh Turkic, these words are referred to by the terms demevlik and demevlik şılav and, due to the characteristics outlined, they belong to a different category than postpositions and are classified under kömekşi sözder (auxiliary words) in Kazakh grammar. Such words cannot be sentence elements on their own, they provide additional meaning to individual words, phrases or sentences. In addition to conveying emotional meaning, these linguistic structures also function with modality or as enclitics within words, word groups, or sentences, holding a significant place in the overall meaning of the text through their diverse functions. Kazakh linguists have examined these linguistic units in terms of their meanings and have conducted classification studies based on their functions.
In this article, the functions of the word qoy/ğoy, which is among the linguistic units used in Kazakh Turkic mentioned above, as well as the meanings they add to the words, word groups, and sentences in which they appear, will be analyzed from the perspectives of Kazakh linguists and supported with examples derived through textual analysis from Kazakh grammar books and various works written in Kazakh Turkic.

Anahtar Kelimeler

Kazakh Turkic , particle , demevlik şılav , enclitic , qoy/ğoy

KAZAK TÜRKÇESİNDE “QOY/ĞOY” ENKLİTİĞİ -Kullanılış, İşlev ve Anlam Bakımından-

https://izlik.org/JA42UY96EF

Öz

Farklı çalışmalarda kuvvetlendirme edatı, enklitik, kiplik parçacığı gibi değişik terimlerle karşılanan ve son zamanlarda “parçacık” olarak adlandırılan sözcükler, tek başlarına sözlük anlamına sahip olmayan, cümle yapısı içinde sözcükler arasında ilgi kurarak sözcüğün, sözcük gruplarının veya cümlenin anlamını açıklama, şüphe, kabul etme, alay etme, sınırlandırma, kuvvetlendirme, pekiştirme gibi ek anlamlarla tamamlamaya yarayan bağımsız unsurlar, dil bilgisi konularında olduğu kadar Türk lehçeleri arasında yapılan aktarmalarda da önemli bir yer tutmaktadır. Kazak Türkçesinde “demevlik, demevlik şılav” terimi ile adlandırılan bu sözcükler, belirttiğimiz özellikleri sebebiyle edatlardan farklı bir grupta yer almakta, Kazak gramerlerinde de kömekşi sözder/yardımcı sözcükler içerisinde değerlendirilmektedir. Bu tür sözcükler, tek başlarına cümle öğesi olamaz, sözcük, sözcük grupları veya cümleye ek anlam katarlar. Duygusal anlam yanında kiplik veya enklitik işleviyle de sözcük, sözcük grubu veya cümlelerde yer alan bu dil yapıları, farklı işlevleriyle metnin anlamı içerisinde önemli bir yere sahiptirler. Kazak dil bilimcileri bu dil birliklerini anlamları yönünden ele almışlar, işlevlerine göre sınıflandırmışlardır.
Bu makalede Kazak Türkçesinde kullanılan ve yukarıda bahsedilen dil birliklerinden olan “qoy/ğoy” sözcüklerinin işlevleri ve eklendikleri sözcük grubu ve cümleye kattıkları anlam Kazak dil bilimcilerinin görüşlerinden de hareketle ele alınmakta, Kazak Türkçesiyle yazılmış gramerler ve farklı eserlerden tarama yoluyla elde edilen örneklerden hareketle incelenmektedir.

Anahtar Kelimeler

Kazak Türkçesi , parçacık , demevlik şılav , enklitik , qoy/ğoy

Kaynakça

• Abdraxmanov, R. X. ve Abılgazi, S. İ. (2022). Däyek qosalqılardıñ analitikalıq sözözgerim jasavdağı röli. Qazaqstan Respublikası Bilim jäne Ğılım Ministrligi “bolaşaq” akademiyası, “Zamanavi Älemdegi Ğılım men Bilim” Halıqaralıq ğılımiy-täjiriybelik konferantsiya materialdarı. Tom:1, Qarağandı: Bolaşaq Baspa, s. 190-193. (ZÄĞB)
• Aytbaev, D. T., Nısanbaeva, A. K. (?). Ana Tili jäne Ädebiyet-1. Taşkent. (ATÄ)
• Ämirov, R. (1959). Jalğavlıqtardıñ Şığuv Tariyhı. Qazaq Tili men Ädebiyeti, No.7.
• Barutçu Özönder, F. S. (2001). Türkçe Enklitik Edatlar Üzerine: çI/çU. Kök Araştırmalar. C: III, S. 2, s. 75–86.
• Biray, N. (2008). Kazak Türkçesinde Sınırlandırma İşlevli Dil Birlikleri Üzerine: gana, qana, tek, -aq. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, C. 5, S. 8, s. 48–83.
• Biray, N. (2009). Kazak Türkçesinde Modal Söz (Kelimenin Dokuzuncu Türü mü?). Turkish Studies. 4/3: 338-361.
• Biray, N. (2013). Kazak Türkçesinde Enklitikler. Prof. Dr. Leyla Karahan Armağanı. Ankara: Akçağ Yay. s. 259-281.
• Crystal, D. (1994). A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Blackwell, Oxford.
• Çağatay, S. (1978). Kazan Lehçesinde Bazı Tekitler. Türk Lehçeleri Üzerine Denemeler. Ankara: AÜ DTCF Yayınları: s. 168-175.
• Ercilasun, A. B. (2008). La Enklitiği ve Türkçede Bir “Pekiştirme Enklitiği” Teorisi. Dil Araştırmaları, C. 2, S. 2, s. 35-56.
• Erdal, M. (2004). A Grammar of Old Turkic. Leiden: Brill.
• Arğaliev, Q. S. (1012). Qazaq Tiliniñ Orfografiyası men Punktuatsiyası. Pavlador. (QTOP)
• Ersoy, H. (2011). Başkurt Türkçesinde Kiplik Parçacıkları. Türkbilig, S. 22, s. 43-56.
• Glossary of Linguistic Terms. (07.08.2020). Erişim adresi https://glossary.sil.org/term/clitic-grammar
• Iskakov, A. (1991). Qazirgi Qazaq Tili. 2- basılımı. Almatı: Ana Tili. (QQT)
• İpek, B. (2009). Divânü Lügâti’t-Türk’te Geçen Enklitik Edatları. Journal of Turkish Studies, S. 4/3: s. 1199-1212.
• İsabekov D. (1991). “Qarğın” Romanı”, Tañdamalı Şığarmaları-II. Almatı.
• Jağıparova M. (2015). Käsibiy Qazaq Tili. Astana. (KQT)
• Juvıntaeva Z. N. (2013). Söz Taptarınıñ Mätintüzimdik Sıypatı. Qarağandı: QarMU baspası.
• Karımşakova, A. T. (2016). Türk Tilderine Ortok Bölükçölördün Fonomorfologiyası cana Semantikası. Nauka, Novie Tehnologii i İnnovatsii Kırgızstana, S. 7, s. 291-295.
• Kaşgarlı, S. M. (2004). Uygur Türkçesinde la Edatı Üzerine, V. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri II. Ankara, s. 1731-1735.
• Qazaq Grammatikası- Fonetika, Söz Jasam, Morfologiya, Sintaksis (2002). Astana. (QG)
• Qazaq Tiliniñ Grammatikası-I-Morfologiya (1967). Almatı. (QTG-I)
• Ahanov, K.ve Ayğabilov, A. (1989). Qazaq Tili-Morfologiya. Almatı. (QT-M)
• Kerslake, C., Göksel, A. (2005). Turkish: Comprehensive Grammar. Routledge.
• Kılıç, F. (2016). Kırgız Türkçesinde da Parçacığının Kiplik İşlevleri, Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 13/3, s. 286-303.
• Koca, S. (2018). Klitik Kavramı ve Türkçede Klitikler, Dil Araştırmaları, S. 23, s. 299-315.
• Kocasavaş, Y. (2003). Çağatay Metinlerinde Görülen LA Hakkında, Türk Dünyası Araştırmaları, S. 242, s. 183-188.
• Korkmaz, Z. (1995). Türkçede ok/ök Pekiştirme (Intensivum) Edatı Üzerine. Türk Dili Üzerine Araştırmalar- I, s. 98-109.
• Kornfilt, J. (1997), Turkish. London and New York.
• Musabaev, Ğ. (2014). Qazaq Til Biliminiñ Mäseleleri. Almatı: Halıqaralıq Qazaq Tili Qoğamı. (KTBM)
• Mustafaeva, B. (2008). Demevlik Şılavlardıñ Qoldanıluvı. Şımkent: Q.A.Yasavi Atındağı Xalıqaralıq Qazaq-Türik Universiteti.
• Nalbant, M. V. (2004). Türkçe Enklitik Edatı La. V. Uluslar Arası Türk Dili Kurultayı Bildirileri II, s. 2157-2173.
• Önler, Z. (1996). Türkçede –lA Zarf Eki. Uluslararası Türk Dili Kongresi-1992, s. 9- 15.
• Öztürk, R. (2007). Özbek Türkçesinde Gına Morfemi. IV. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri II (24-29 Eylül 2000). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. s. 1440-1447.
• Rasanen, M. (1957). Materialien zur Morphologie der Türkischen Sprachen. Helsinki.
• Sağımbay, J. (2023). Til Bilimindegi Jaña Paradigmalar Men Ädebiyettanuvdıñ Özekti Mäseleleri. Аsа körnekti qаlаmger, аğаrtuvşı, pedаgоg, jurnаliyst Jüsipbek Аymаvıtulınıñ 135- jıldığınа оrаy «Аlаş Аrdаqtısı Jüsipbek Аymаvıtulınıñ Ruvhаniy Murаsı: Ulttıq İdeya, Mädeniyet Jäne Körkemdik Qundılıqtаr» аttı hаlıqаrаlıq ğılımiy-prаktikаlıq kоnferentsiyasınıñ Ğılımiy Mаqаlаlаr Jiynаğı. Şımkent: Qаzаqstаn Respublikаsı Ğılım jäne jоğаrı bilim ministrligi Ö.Jänibekоv аtındаğı Оñtüstik Qаzаqstаn pedаgоgikаlıq universiteti. s. 57-64. (JA)
• Salqınbay, A. B. (2020). Qazaq Tili: Sözdik Quram, Sözjasam. Almatı: El-Farabi atındağı Qazaq ulttıq universiteti. (QT)
• Sızdıqova, R. (2012). Qazirgi Qazaq Tili Morfologiyası. Almatı: Qazaqstan Respublikası Bilim Jäne Ğılım Ministrligi.
• Tölegenov, O. (1997). Qazirgi Qazaq Tili – Jattığuvlar Jiynağı. Almatı. (QQT-CC)
• Trask, R. L. (1993). A Dictionary of Grammatical Terms in Linguistics. New York: Routledge.
• Tulum, M. (1993). -La / -Le Ekine Dair. TDED Dergisi, XXVI, s. 157-164.
• Tüymebaev, J. ve Sağidolla, G. (2016). Qazaq jäne Türik Tilderiniñ Salıstırmalı-Siypattamalı Grammatikası. Almatı: Qazığurt.
• Uzun, G. (2021). Kırgız Türkçesinde Parçacıkların İşlevleri. TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi. y. 9, S. 24, s. 84-103.
• Ürkmez, E. K. (2019). Kazak Türkçesinde Kiplik: Morfo-Sentaktik Semantik Bir Analiz. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Manisa: Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı.
• Üstüner, A. (2003). Türkçede Pekiştirme. Elazığ: Elazığ Fırat Üniversitesi Basımevi.
• Vardar, B. (2002). Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Multilingual.