LÜGAVİ ÇOK ANLAMLILIKTAN TERİMSEL ÇOK ANLAMLILIĞA: NAHİV TERİMLERİ ÖRNEĞİ

Yıl 2026, Cilt: 9 Sayı: 1 , 389 - 404 , 31.03.2026

Muhammet Mücahit Asutay , Abdullah Hacıbekiroğlu , Mehmet Halil Çiçek

https://doi.org/10.37999/udekad.1867398

https://izlik.org/JA78JE45MJ

Öz

DİLLER, SINIRLI SAYIDAKİ SÖZCÜKLE SINIRSIZ SAYIDAKİ KAVRAMI KARŞILAMA ZORUNLULUĞU KARŞISINDA, EKONOMİKLİK İLKESİ GEREĞİ BİR KELİMEYE ÇOK ANLAM YÜKLEME STRATEJİSİ GELİŞTİRİR. LİTERATÜRDE “ÇOK ANLAMLILIK” OLARAK ADLANDIRILAN BU OLGU, BİR GÖSTERGENİN BİRDEN FAZLA GÖNDERGEYE İŞARET ETMESİ PRENSİBİNE DAYANIR. KLASİK ARAP FİLOLOJİSİNDE, ÖZELLİKLE KUTSAL METİNLERİN YORUMLANMASI SÜRECİNDE DİLCİLER BU DURUMU LİSANIN BİR ZENGİNLİĞİ VE DOĞAL BİR EVRİMİ OLARAK NİTELEMİŞTİR. LEHÇE ETKİLEŞİMLERİ, FONETİK YAKINLIKLAR, MECAZ VE TEŞBİH GİBİ ÇEŞİTLİ FAKTÖRLERLE ORTAYA ÇIKAN ÇOK ANLAMLILIK, YALNIZCA SÖZLÜKBİLİMİN (LEKSİKOLOJİ) BİR KONUSU OLMAKLA KALMAYIP ARAP GRAMERİNİN (NAHİV) TEKNİK TERMİNOLOJİSİNE DE NÜFUZ ETMİŞTİR. BU ÇALIŞMA, ÇOK ANLAMLILIĞI GENEL SÖZLÜKBİLİMİN (LEKSİKOLOJİ) SINIRLARININ DIŞINA ÇIKARARAK DOĞRUDAN ARAP GRAMERİNİN (NAHİV) KENDİ İÇ TERMİNOLOJİSİNDEKİ YANSIMALARINA ODAKLANMAKTADIR. ARAŞTIRMANIN TEMEL TEZİ, GRAMERDE KULLANILAN TERİMLERİN SABİT VE TEKİL BİR ANLAMA SAHİP OLMADIĞI AKSİNE KULLANILDIKLARI BAHSİN İÇERİĞİNE GÖRE ŞEKİLLENEN DİNAMİK BİR ANLAMSAL ÇEŞİTLİLİĞE SAHİP OLDUĞUDUR. ÇALIŞMA, BAZI GRAMER TERİMLERİNİN TARİHSEL GELİŞME VE METAFORİK GENİŞLEMELER YOLUYLA NASIL ÇOK ANLAMLI BİR YAPIYA ULAŞTIĞINI İNCELEMEKTEDİR. ARAŞTIRMADA ÖNCELİKLE ARAP DİLİNDE ÇOK ANLAMLILIK KONUSU ELE ALINMIŞ, ÇOK ANLAMLILIĞIN LEHİNDE VE ALEYHİNDE OLAN GÖRÜŞLERE YER VERİLMİŞTİR. DAHA SONRA ÇOK ANLAMLILIĞIN SEBEPLERİ İNCELENMİŞTİR. ARAŞTIRMA NETİCESİNDE TEMEL GRAMER TERİMLERİNİN FARKLI NAHVÎ VEYA SARFİ KONULARDA TAMAMEN FARKLI TEKNİK KARŞILIKLAR ALDIĞI TESPİT EDİLMİŞTİR. “MÜFRET, SILA, TERKİP, NAHİV, SARF” GİBİ KAVRAMLAR BUNLARIN BAŞINDA GELMEKTEDİR.

Anahtar Kelimeler

ÇOK ANLAMLILIK , NAHİV , NAHİV TERİMLERİ , SARF

FROM LEXICAL POLYSEMY TO TERMINOLOGICAL POLYSEMY: THE EXAMPLE OF NAHW TERMS

https://izlik.org/JA78JE45MJ

Öz

IN RESPONSE TO THE NECESSITY OF ADDRESSING AN INFINITE NUMBER OF CONCEPTS WITH A LIMITED VOCABULARY, LANGUAGES DEVELOP A STRATEGIC APPROACH BY ASSIGNING MULTIPLE MEANINGS TO SINGLE WORDS IN ACCORDANCE WITH THE PRINCIPLE OF LINGUISTIC ECONOMY. KNOWN IN THE LITERATURE AS “POLYSEMY”, THIS PHENOMENON IS FUNDAMENTALLY BASED ON THE PRINCIPLE OF A SINGLE SIGNIFIER POINTING TO MULTIPLE REFERENTS. IN CLASSICAL ARABIC PHILOLOGY, ESPECIALLY DURING THE INTERPRETATIVE PROCESSES OF SACRED TEXTS, LINGUISTS CHARACTERIZED THIS SITUATION NOT AS A DEFICIENCY, BUT AS A NATURAL EVOLUTION AND A DISTINCTIVE RICHNESS OF THE LANGUAGE. INFLUENCED BY FACTORS SUCH AS DIALECTAL INTERACTIONS, PHONETIC PROXIMITIES, METAPHORS, AND SIMILES, POLYSEMY HAS TRANSCENDED THE BOUNDARIES OF LEXICOLOGY AND PERMEATED THE TECHNICAL TERMINOLOGY OF ARABIC GRAMMAR (NAHW). THIS STUDY FOCUSES ON THE REFLECTIONS OF POLYSEMY WITHIN THE INTERNAL TERMINOLOGY OF ARABIC GRAMMAR ITSELF. THE CENTRAL THESIS OF THIS RESEARCH IS THAT GRAMMATICAL TERMS DO NOT POSSESS FIXED, SINGULAR MEANINGS; INSTEAD, THEY EXHIBIT A DYNAMIC SEMANTIC DIVERSITY SHAPED BY THE SPECIFIC CONTEXT OF THE SUBJECT MATTER. BY EXAMINING TERMS LIKE MUFRAD, SILA, TARKIB, NAHW AND SARF, THE STUDY DEMONSTRATES HOW THESE FUNDAMENTAL CONCEPTS ACQUIRE ENTIRELY DIFFERENT TECHNICAL DEFINITIONS ACROSS VARIOUS SYNTACTIC AND MORPHOLOGICAL FRAMEWORKS THROUGH HISTORICAL AND METAPHORICAL EXPANSIONS.

Anahtar Kelimeler

POLYSEMY , NAHW , NAHW TERMS , SARF

Kaynakça

• Abduttevvab, R. (1994). Fusūl fi fıkhi’l-ʿArabiyye (3. bs). Mektebetü’l-Hāncī.
• Antākī, M. (t.y.). Dirāsāt fī fıkhil-lüga (4. bs).
• Aydın, M. (2024). Arap Dilinde İştirâk-i Lafzî ve Kur’ân’daki Yeri. Current Perspectives in Social Sciences, 28(1), 125-136. https://doi.org/10.53487/atasobed.1414909
• Câmî, A. (t.y.). el-Fevāidü’d-dıyāiyye. Salah Bilici Kitabevi.
• Dāye, F. (1996). ʿİlmü’d-delāleti’l-ʿArabiyye en-nazariyye ve’t-tatbīk (2. bs). Dārü’l-Fikri’l-Muʿāsır.
• Enis, İ. (1993). Delāletü’l-elfāz (7. bs). Mektebetü’l-Anglo el-Mısriyye.
• Hilal, A. H. (1986). ʿİlmü’l-lüga beyne’l-kadīm ve’l-hadīs (2. bs).
• İbn Akīl, B. (1994). Şerhu İbn Akīl alā Elfiyyeti İbn Mālik (Vols. 1-4). Müessesetü’s-Sādık.
• İbn Dürüsteveyh. (1998). Tashīhu’l-fasīh ve şerhihi. el-Meclisü’l-Aʿlā li’ş-Şüuni’l-İslamiyye.
• İbn Faris. (t.y.). es-Sāhibī fī fıkhi’l-lüga. Mektebetü’l-Faysaliyye.
• İbn Hişām en-Nahvī. (1985). Muğni’l-lebīb ʿan kütübi’l-eʿārīb. Dārü’l-Fikr.
• İbn Hişām en-Nahvī. (2003). Evdāhu’l-mesālik ilā Elfiyyeti İbn Mālik. el-Mektebetü’l-ʿAsriyye.
• İbn Hişām en-Nahvī. (2004). Şerhu katri’n-nedā ve belli’s-sadā (4. bs). Dārü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
• İbn Hişām en-Nahvī. (2013). Kavāʿidü’l-iʿrāb. Şifa Yayınevi.
• İbn Mālik et-Tāī. (1967). Teshīlü’l-fevāid ve tekmilü’l-Makāsıd. Dārü’l-Kitābi’l-ʿArabi.
• İbn Mālik et-Tāī. (1422/2002). İ̄cāzü’t-taʿrīf fī ʿilmi’t-tasrīf. İmadetü’l-Bahsi’l-İlmî bi’l-Câmiati’l-İslamiyye.
• İbn Ümmü Kasım. (1413/1992). el-Cene’d-dānī fī hurūfi’l-meʿānī. Dārü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
• İbn Yaîş, E.-B. (1422–2001). Şerhu’l-Mufassal li’z-Zemahşeri (Vols. 1-6). Dārü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
• İbnü’l-Enbārī, E. (1407/1987). Kitābü’l-Ezdād. el-Mektebetü’l-ʿAsriyye.
• İbnü’l-Hâcib. (2013). El-Kāfiye. İçinde Mecmūʿatü’n-nahv. Mektebetü Yasin.
• İbnü’l-Hâcib. (1415/1995). eş-Şāfiye fī ʿilmi’t-tasrīf. el-Mektebetü’l-Mekkiyye.
• İbnü’s-Serrac. (t.y.). el-Usūl fi’n-nahv (Vols. 1-3). Müessesetü’r-Risāle.
• Kaplan, A. (2025). Arap Dilinde Anlam Belirsizliği. Kimlik Yayınları
• Kerāʿayn, A. N. (1993). ʿİlmü’d-delāle beyne’n-nazar ve’t-tatbīk. el-Müessesetü’l-Cāmiʿiyye.
• Mehmet Zihnî Efendi. (t.y.). el-Muktedab ve’l-muntehab fi kavāʿidi’s-sarf ve’n-nahv (Vols. 1-2). Marifet Yayınları.
• Müberred. (1994). el-Muktedab (3. bs, Vols. 1-4).
• Mücahit, A. (1985). ed-Delāletü’l-lügaviyye ʿinde’l-ʿArab. Dārü’d-Diyā.
• Nehr, H. (2007). ʿİlmü’d-delāle et-tatbīkī fi’t-turāsi’l-ʿArabī. Dārü’l-Emel.
• Ömer, A. M. (2006). ʿİlmü’d-delāle (6. bs). Âlemü’l-Kütüb.
• Radî Esterābādî. (1395/1975). Şerhu Şāfiyeti İbni’l-Hācib (Vols. 1-4). Dārü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
• Sabbān. (1998). Hāşiyetü’s-Sabbān alā şerhi’l-Üşmūnī li-Elfiyyeti İbn Mālik (Vols. 1-3). Dārü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye.
• Sālih, B. A. (1418/1997). el-İʿrābü’l-mufassal li-kitābi’llāhi’l-mürettel (2. bs, Vols. 1-12). Dārü’l-Fikr.
• Sālih, S. (2005). Dirāsāt fī fıkhil-lüga (17. bs). Dārü’l-ʿİlm li’l-Melāyīn.
• Seālibī, E. M. (1998). Fıkhu’l-lüga ve sırrü’l-Arabiyye (Vols. 1-2). Mektebetü’l-Hāncī.
• Sehavi, A. (1415/1995). Sifrü’s-Saʿāde ve sefirü’l-ifāde (Vols. 1-3). Dāru Sadr.
• Sībeveyh. (1988). el-Kitāb (3. bs, Vols. 1-5). Mektebetü’l-Hāncī.
• Sirafi, E. S. (2008). Şerhu Kitābi Sībeveyh. Dārü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye.
• Süyūtī. (t.y.). el-Müzhir fī ʿulūmi’l-lüga ve envāʿihā. Dārü’l-Cīl.
• Süyūtī. (1421/2000). el-Behcetü’l-mardiyye. Dārü’s-Selām.
• Süyūtī. (1414/1993). el-Eşbāh ve’n-nezāir fi’n-nahv (2. bs, Vols. 1-4). Dārü’l-Kitabi’l-Arabi.
• Tebîdî, B. H. Y. (2019). “el-Müşterekü’l-Lafzî inde’l-Usûliyyîn ve Eseruhu fi’htilâfi’l-Fukāhâ fi’l-Furû‘i’l-Fıkhiyye”, Mecelletü’l-Külliyeti’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye ve’l-Arabiyye li’l-Benât bi’l-İskenderiyye, 35(6), 465-502.