KAZVİNÎ’NİN ‘ACÂİBÜ’L-MAHLÛKÂT’INDA İNSAN ANATOMİSİNİN İLÂHÎ DÜZEN VE HİKMET AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

Öz

Kazvinî, 13. yüzyılın önemli âlimlerinden biri olup doğa bilimleriyle ilgilenen ansiklopedik birikimiyle dikkat çekmektedir. Müellifin iki temel eserinden biri olan ʿAcâʾibü’l-Mahlûkât ve Garâʾibü’l-Mevcûdât, hem kapsamı hem de etkisi bakımından diğerinden daha fazla bilinmektedir. Bu eser, İslâm dünyasında olduğu kadar Batı’da da geniş yankı uyandırmış, yüzyıllar boyunca birçok dile çevrilmiş ve şerhedilmiştir. Bu eser, temelde kozmografik bir anlayışla kaleme alınmış olmakla birlikte, evrenin düzeni, gök cisimleri, iklimler ve yeryüzü unsurlarını açıklayan kapsamlı bir doğa tasvirini içermektedir. Bununla da sınırlı kalmayarak coğrafya, biyoloji, jeoloji, mineraloji, astroloji ve zooloji gibi birçok bilim dalına ilişkin gözlem ve açıklamalar sunmakta; aynı zamanda tarihî olaylar, mitolojik unsurlar, dinî metinlerden alınan kıssalar ve teolojik yaklaşımlar gibi kültürel unsurlara da yer vermektedir. Özellikle dikkat çeken bir diğer yönü ise, eserin insan anatomisine dair içerdiği ayrıntılı bilgiler ve bu bilgilerin aktarım biçimidir. Kazvinî, insan bedenini sadece fiziksel bir varlık olarak değil, aynı zamanda ilâhî bir düzenin parçası ve hikmetle yaratılmış bir bütünlük olarak ele alır. Organların yapısı ve işleyişi detaylı bir şekilde betimlenirken, her bir uzvun yaratılışındaki hikmet, işlevselliğiyle birlikte metafiziksel bir bağlamda değerlendirilmektedir. Bu makale, Kazvinî’nin söz konusu eserinde insan anatomisine dair sunduğu bilgiler ışığında, onun anatomik anlayışını, dönemin tıbbî ve ilmî perspektifiyle olan ilişkisini ve ilâhî hikmete dayalı açıklamalarını inceleyerek, eserin tıp tarihi ve din-bilim ilişkileri açısından taşıdığı önemi ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kazvinî
• ʿAcâʾibü’l-Mahlûkât
• İnsan Anatomisi
• Tıp

THE EVALUATION OF THE HUMAN ANATOMY IN QAZWINI’S AJA’IB AL-MAKHLUQAT FROM THE PERSPECTIVE OF DIVINE ORDER AND WISDOM

Öz

Qazwini was one of the most influential scholars of the thirteenth century, distinguished by his encyclopedic knowledge of the natural sciences. Among his two major works, ʿAjaʾib al-Makhluqat wa Gharaʾib al-Mawjudat stands out for its scope and enduring impact. Widely circulated in both the Islamic world and the West, the work has been translated and annotated into numerous languages over the centuries. Although fundamentally cosmographic in conception, it offers a comprehensive portrayal of nature, addressing the order of the universe, celestial bodies, climates, and terrestrial elements. In addition to these topics, the work incorporates observations and explanations from diverse scientific fields, including geography, biology, geology, mineralogy, astrology, and zoology, while also engaging with cultural and religious elements such as historical events, mythological narratives, and theological perspectives. A particularly noteworthy aspect of ʿAjaʾib al-Makhluqat is its detailed treatment of human anatomy. Qazwini approaches the human body not merely as a physical structure but as an integral component of a divinely ordained order, created with wisdom and purpose. While describing the structure and functions of bodily organs, he simultaneously interprets each part within a metaphysical framework that emphasizes divine wisdom alongside physiological utility. This article examines Qazwini’s understanding of human anatomy in relation to the medical and scientific knowledge of his time and explores how his anatomical explanations reflect broader concepts of divine order and wisdom. In doing so, the study aims to highlight the significance of ʿAjaʾib al-Makhluqat for the history of medicine and for discussions concerning the relationship between religion and science.

Anahtar Kelimeler

• Qazwini
• ʿAjaʾib al-Makhluqat
• The Anatomy Human
• Medicine

Kaynakça

1. Ağarı, M. (2009). Kazvinî’nin Âsâru’l-Bilâd ve Ahbâru’l-İbâd’ı (İnceleme-Değerlendirme). İstanbul: Kitabevi Yayınları.
2. Al-Ahmad, A. R. (d.n.). Rıhletü ve’r-rahhaletü’l-müslimun. Jeddah.
3. Al-Azzavi, A. (1957). Ta’rif bi’l-müerrihin fî ahdi’l-mogul ve’t-türkman. Baghdad: Seriketü’t-Ticare.
4. Al-Hasan, Z. M. (1981). Rehhaletü’l-müslimun fi usuri’l-vusta. Beirut: Darü’r-Raidi’l-Arabi.
5. Alkan, H. (2025). “Kazvinî ve İbnü’l-Verdî’nin kozmografya eserlerinde şifalı bitkiler: karşılaştırmalı bir inceleme”. Academic Journal of History and Idea. 12(4), 909-928.
6. Hayashi, N. (2017). “Scientific or Narrative? the tradition of ıllustration of the al-qazwini’s ajaib al-mahluqat in the late 15th century persian manuscripts”. Journal of Computational and Theoretical Nanoscience. 23(5), 4701-4704.
7. Koca, O., & Dönmez, N. (2020). “İkinci beyin: Bağırsak”. Atatürk University Journal of Veterinary Sciences and Practices. 15(2), 187-195.
8. Lewicki, T. (1997). “Al-Kazwini”. The Encyclopaedia of Islam. 4, 865-866.

9. Qazwini (2000). ʿAjaʾib al-makhluqat and gharaʾib al-mawjudat. Beirut: Matbaatü’l-Alami.
10. Qazwini (d.n.). Athar al-bilad and akhbar al-‘ibad. Beirut: Daru Sadır.