Konya ve Çevresindeki Selçuklu Dönemi Tarihi Yapılardaki Taş Malzemede Bozulmalar

Yıl 2025, Sayı: 24, 37 - 54, 31.12.2025

Mustafa Yıldız , Emine Yıldız Kuyrukçu

https://doi.org/10.23897/usad.1766671

Öz

Geçmişten gelen, günümüze ve geleceğimize ışık tutan tarihi eserlerimiz maalesef birçok sebepten dolayı görünümünü, yapısını ve etkisini kaybetmektedir. Tarihi eserlerin bulunduğu çevrenin iklimsel özellikleri ve bulundukları ortam onların bozulmasında önemli bir rol oynamaktadır. Tarihi yapılar uzun yıllar doğanın değişik etkileri altında yıpranır ve sürekli bakım sağlanmaz ise ciddi hasarlar gözlenir. Sıcak yaz günlerinde aşırı sıcak karşısında genleşen malzemeler soğuk kış günlerinde dona maruz kalır; ısı farkları, donma çözülme döngüleriyle malzemeler yorulur, yıpranır. Suyun kapilarite ile duvar içindeki hareketi de yapı malzemelerinde hasara neden olmaktadır. Zeminden yükselen nem taşıyıcı sistemi ıslatmakta, ayrıca taşıdığı tuzların duvar yüzeyinde buharlaşması sonucu çiçeklenmelere, duvarın fiziksel ve kimyasal yapısını bozucu etkilere ve malzeme kayıplarına neden olabilmektedir. Ayrıca, tarihi yapıların inşasındaki yapım hataları, kullanılan malzemenin özelliği, dış ve iç etkenler kullanılan yapı malzemelerinin bozulmasına neden olurlar. Yapı malzemelerinin eskimeleri süreç içinde yapının mimari özgünlüğünü kaybetmesine neden olmaktadır.
Kapilarite ve nemlenmeye bağlı olarak oluşan tuz ve buz kristalizasyonu doğal taş yapılar için temel fiziksel zararlara neden olmaktadır. Bu süreçte zarar etkisi kaya içerisinde kristalizasyon süresince gerilmenin oluşması ile izlenebilir. Yapılan araştırmalar doğal şartlara bağlı bozuşmada sayısız parametrenin etkili olduğunu göstermiştir. Bozulmalara karşı önlem alabilmek için, öncelikle bunların neden kaynaklandığını belirlemek gerekir. Tarihi eserin bozulmasına neden olan etkenleri ve yapının sorunlarını doğru ve erken anlamak, eserin ömrünü uzatmak için gerekli koruma yöntemlerini belirlemede önemli bir adımdır. Bu çalışmada Selçuklu dönemi yapılarında kullanılan taş malzemelerde kapilarite ve nemlenme etkisi ile yapı taşlarında donmaya ve tuza bağlı bozulma incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Kapilarite , Tarihi yapılar , Donma-çözülme , Tuz kristalizasyonu , Çiçeklenme

Deteriorations in Stone Material in Konya and Surrounding Seljuk Period Historical Buildings

Öz

Unfortunately, our historical artifacts from the past, which shed light on our present and future, are losing their appearance, structure and effect for many reasons. The climatic characteristics of the environment where historical artifacts are located and the environment in which they are play an important role in their deterioration. Historical structures wear out under the various effects of nature for many years, and serious damages are observed if continuous maintenance is not provided. Materials that expand in the face of extreme heat on hot summer days are exposed to frost on cold winter days; materials get tired and worn out with temperature differences and freeze-thaw cycles. The movement of water within the wall with capillarity also causes damage to building materials. The moisture rising from the ground wets the carrier system, and the evaporation of the salts it carries on the wall surface can cause efflorescence, deteriorating effects on the physical and chemical structure of the wall and material losses. In addition, construction errors in the construction of historical structures, the characteristics of the materials used, external and internal factors cause the deterioration of the building materials used. The aging of building materials causes the structure to lose its architectural originality in the process.
Salt and ice crystallization caused by capillarity and moisture cause basic physical damage to natural stone structures. In this process, the damage effect can be observed by the formation of stress in the rock during crystallization. Studies have shown that numerous parameters are effective in weathering due to natural conditions. In order to take precautions against deterioration, it is necessary to first determine the cause of these. Understanding the factors that cause the deterioration of historical artifacts and the problems of the structure correctly and early is an important step in determining the necessary protection methods to extend the life of the artifact. In this study, the effects of capillarity and moisture on stone materials used in Seljuk period structures and the deterioration in building stones due to freezing and salt were examined.

Anahtar Kelimeler

Capillarity , Historical structures , Freezing-thawing , Salt crystallization , Efflorescence

Kaynakça

• Dinç, İ. (1985). Su kuyularının esrarı. Müze, Müzeler Haftası Özel Sayı: 4, 27-32. Konya: Kültür ve Turizm Bakanlığı Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü Konya Müze Müdürlüğü.
• Doehne, E. (1994). In situ dynamics of sodium sulfate hydration and dehydration in stone pores: observations at high magnification using the environmental scanning electron microscope. In: Fassina, V., Ott, H. & Zezza, F. (Eds). The Conservation of Monuments in the Mediterrane Basin (pp. 143–150). Venice.
• Erdem, H.O. (2016). Koruma ve Onarım Uygulamaları Öncesinde Tarihi Taş Yapılarda Bozulmaların Teşhisi: Phrygıa Hıerapolıs’inden Bir Örnek (Yüksek Lisans Tezi). Erişim Adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
• Eroğlu, Ü. & Halaç, H. H. (2022). İnce Minareli Medresedeki Nem Problemi ve Çözüm Önerileri. Vakıflar Dergisi, 57, 157-176.
• Fitzner, B. & Snethlage, R. (1982). Einfluß der Porenradienverteilung auf das Verwitterungsverhalten ausgewa¨ hlter Sandsteine. Bautenschutz und Bausanierung, 3, 97–103.
• Gönül, İ. A. (2000). Yapılarda Zeminden Kaynaklanan Nemlenmeyi Önleme Yöntemlerinin Belirlenmesi (Yüksek Lisans Tezi). Erişim Adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
• Hasbay, U. & S. Hattap, S. (2017). Doğal Taşlardaki Bozunma (Ayrışma) Türleri ve Nedenleri. Bilim ve Gençlik Dergisi, 5 (1), 23-45.
• Kuzuimamlar, D. (1995). Kâgir Yapılarda Nem Problemlerinin Teşhis ve Çözümü (Yüksek Lisans Tezi). Erişim Adresi: https://polen.itu.edu.tr/
• Öcal, A. D. ve Dal M., (2012). Doğal Taşlardaki Bozunmalar. Bogota/Kırklareli: Mimarlik Vakfi İktisadi İçletmesi.
• Rodriguez-Navarro, C., Doehne, E. & Sebastian, E. (2000). How does sodium sulfate crystallize? Implications for the decay and testing of building materials. Cement and Concrete Research, 16(3), 947–954.
• Ruedrich, J., Kirchner, D., Seidel, M. & Siegesmund, S. (2005). Deterioration of natural building stones induced by salt and ice crystallisation in the pore space as well as hygric expansion processes. Zeitschrift Deutsche Geologische Gesellschaft, 156(1), 59–73.
• Saydan, M. (2015). Konya Bölgesindeki Tarihi Yapılarda Sıklıkla Kullanılan Sille Taşının Bazı Mekanik, Minerolojik, Jeokimyasal ve Puzolanik Özelliklerin Belirlenmesi (Yüksek Lisans Tezi). Erişim Adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
• Snethlage, R. & Wendler, E. (1997). Moisture cycles and sandstone degradation. In: Baer, N.S. & Snethlage, R. (Eds). Saving our architectural heritage: The conservation of historic stone structures (pp 7–24). Chichester: Elsevier.
• Winkler, E. M. (1968). Frost damage to stone and concrete: geological considerations. Engineering Geology, 2(5), 315–323.
• Yıldız Kuyrukçu, E. (2020). Anadolu Selçuklu Medreselerinin Yapısal ve Mekânsal Özellik Bağlamında Değerlendirilmesi: Konya Sırçalı Medrese Örneği. Online Journal of Art and Design, 8 (1), 1-19.
• Yıldız, M., Yıldız, E. & Soğancı, A.S. (2010). Deteriorations on Historical Buildings Due to Capillarity-Aksaray Sultanhani Caravansary Model (Turkey). Conference on the Water Observation and Information Systems for Decision Support (pp. 1-10). Ohrid, Macedonia.