Türkçeyi Ana Dili ve Yabancı Dil Olarak Konuşanların Reddetme Söz Edimlerinin Karşılaştırılması

Öz

Bir dili yabancı dil olarak öğrenenler dil yeterlik seviyeleri ne olursa olsun edimsel hatalar yapabilmekte, dilin yerinde ve uygun kullanılması konusunda birtakım zorluklar yaşamaktadırlar. Dil öğrencilerinin söz edimlerini ana dili konuşurlarından hangi noktalarda farklı kullandıklarını belirlemek, yabancı dil sınıflarında edimsel yetinin etkili bir şekilde geliştirilmesi için oldukça önemlidir. Reddetme söz edimi doğası gereği muhatabın sosyal imajını ve benliğini zedeyebileceğinden dolayı yüz tehdit edici bir eylemdir, bu yüzden diğer söz edimlerine göre daha fazla edimsel yeterlik gerektirmekte ve dil öğrenenler için zorlayıcı olabilmektedir. Bu nedenle bu araştırmada Türkçe ana dili konuşurlarıyla Türkçeyi yabancı dil olarak öğrenenlerin reddetme söz edimi kullanımları karşılaştırılmıştır. Bu kapsamda ana dili Türkçe olan 23 kişi ile Türkçeyi yabancı dil olarak öğrenen B2/C1 seviyesinde 23 öğrenciye Konuşma Tamamlama Testi uygulanmıştır. Elde edilen veriler, içerik çözümlemesi yoluyla analiz edilerek ana dili konuşurlarıyla Türkçeyi yabancı dil olarak öğrenenlerin reddetme söz edimini gerçekleştirmelerindeki benzerlikler ve farklılıklar belirlenmiştir. Araştırmanın sonuçları Türkçeyi yabancı dil olarak öğrenenlerin ana dili konuşurlarına göre doğrudan stratejileri daha çok kullandıklarını göstermektedir. Ana dili konuşurlarıyla Türkçeyi yabancı dil olarak öğrenenlerin farklı sosyal statüdeki kişilere yönelik reddetmelerde farklı seçimler yaptıkları araştırmayla ortaya çıkan bir diğer sonuçtur. Bu sonuçlar, ileri düzey dil öğrencilerinin ana dili konuşurlarından farklı şekilde reddetme söz edimini kullandıklarına işaret etmektedir. Araştırmanın sonuçlarından hareketle Türkçenin yabancı dil olarak öğretildiği sınıflarda öğrencilerin dolaylı stratejiler kullanmalarına yönlendirecek etkinlikler hazırlanması önerilebilir. Ayrıca edimsel ve sosyokültürel açıdan reddetme söz ediminin doğru ve uygun biçimde gerçekleştirilebilmesi için reddetme stratejilerinin seçiminde sosyal statünün dikkate alınması gerektiğine dair öğrencilerde farkındalık oluşturulması önemli görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Edim bilimi
• edimsel yeterlik
• söz edimleri
• reddetme
• yabancı dil olarak Türkçe öğretimi

A Comparison of Refusal Speech Acts by Native and Non-Native Speakers of Turkish

Öz

Foreign language learners, regardless of their proficiency level, may make pragmatic errors and experience difficulties in using the language appropriately and effectively. Determining how learners' utterances differ from those of native speakers is crucial for the effective development of pragmatic competence in foreign language classrooms. As refusals inherently threaten the interlocutor’s social image and self-concept, they constitute face-threatening acts; consequently, they require a higher level of pragmatic competence than other speech acts and may pose particular challenges for language learners. Therefore, current study compares the use of refusal speech acts between native Turkish speakers and learners of Turkish as a foreign language. Within this scope, a Discourse Completion Test was administered to 23 native Turkish speakers and 23 students learning Turkish as a foreign language at the B2/C1 level. The data obtained were analyzed through content analysis to determine the similarities and differences between native Turkish speakers and learners of Turkish as a foreign language in their use of the refusal speech act. The results of the study indicate that learners of Turkish as a foreign language use direct strategies more frequently than native speakers. Another finding of the study is that native speakers and learners of Turkish as a foreign language make different choices when rejecting people of different social statuses. These results indicate that advanced language learners use the refusal speech act differently from native speakers. Based on the results of the study, it is recommended that activities be prepared in Turkish language classes to encourage students to use indirect strategies. Additionally, it seems important to raise awareness among students that social status should be taken into account when choosing refusal strategies so that the refusal speech acts can be carried out correctly and appropriately from a pragmatic and sociocultural perspective.

Anahtar Kelimeler

• Pragmatics
• pragmatic competence
• speech act
• refusal
• teaching Turkish as a foreing language

Kaynakça

1. Al-Ghamdi, N., & Alrefa, Y. (2020). The role of social status in the realization of refusal speech act: A cross-cultural study. The Asian ESP Journal, 207-221.
2. Avrupa Konseyi. (2020). Diller için Avrupa ortak başvuru metni: Öğrenme, öğretme, değerlendirme - Tamamlayıcı cilt. Avrupa Konseyi Yayınları.
3. Bardovi-Harlig, K. (1996). Pragmatics and language teaching: Bringing pragmatics and pedagogy together. Monograph Series 7, 21-39.
4. Bardovi-Harlig, K., & Dörnyei, Z. (1998). Do language learners recognize pragmatic violations?: Pragmatic versus grammatical awareness in instructed L2 learning. TESOL Quarterly, 32 (2), 233–262.
5. Beebe, L. M., Takahashi, T., & Uliss-Weltz, R. (1990). Pragmatic transfer in ESL refusals. In R. Scarcella, E. Andersen, & S. D. Krashen (Eds.), On the development of communicative competence in a second language (pp. 55-73). Newbury House.
6. Brown, P. ve Levinson, S. (1987). Politeness: Some universals in language use. Cambridge University Press.
7. Can, A. ve Cengizhan, L. (2015). A comparative study of refusal speech acts used by Turkish Efl learners and native speakers of English. International Journal of Languages’ Education and Teaching, 3(3), 56-70.
8. Chen, H. J. (1996). Cross-cultural comparison of English and Chinese metapragmatics in refusal. Indiana University.

9. Cohen, A. D., & Ishihara, N. (2020). Kullanımbilim (M. Ayakaban İpek, Çev). B, Tomlinson (Ed.), Uygulamalı dilbilim ve materyal geliştirme içinde (ss. 113-126). Nobel Akademik.
10. Çağ, H. D. (2022). Yurt dışında yabancı dil olarak Türkçe öğrenenlerin söz edim kullanımlarının geliştirilmesine yönelik bir eylem araştırması [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa.
11. Çürük, S. (2014). Türkiye Türkçesinde reddetme stratejilerine bir bakış. Türk Kültürü Araştırmaları Dergisi, 52(2), 15-42.
12. Davies, C. E. (2004). Developing awareness of crosscultural pragmatics: The case of American/German sociable interaction. Multilingua, 23, 207-231.
13. Fidan, D. (2017). Söz edimi kuramına genel bir bakış ve eğitim ortamlarında kullanımı: Diksiyon dersleri için bir etkinlik denemesi. Turkish Studies, 12(25), 373- 400.
14. Güngörmezler, T. (2014). An investigation of the refusal speech act of Turkish learners of English [Unpublished master thesis]. Kansas State University.
15. Kara, İ. N. (2024). Refusal strategies in children’s story books in Turkish [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Mersin Üniversitesi.
16. Karasar, N. (2012). Bilimsel araştırma yöntemi. (23.baskı). Nobel Akademik.
17. Khamkhien, A. (2022). Speech acts or speech act sets of refusals: Some evidence from Thai L2 learners. Novitas-ROYAL (Research on Youth and Language), 16(1), 97-121.
18. Kim, K. S. (2007). A study of the problems of discourse completion tests. English Teaching, 62(4), 241-256.
19. LoCastro, V. (2012). Pragmatic for language educators: A sociolinguistic perspective. Routledge.
20. Mansour, O. (2015). Türk ve Mısırlı öğrencilerin reddetme stratejileri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Gazi Üniversitesi.
21. Polat, Y. (2010). Yabancı dil öğretiminde söz edimleri [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi.
22. Ortaköylüoğlu, H. (2019). Türkçe ve İngilizce rica etkileşimlerinde kibarlık ve kabalık görünümleri [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi.
23. Öner, E. D. (2023). Türkçeyi yabancı dil olarak öğrenenlerin kullandıkları reddetme söz edimi ve stratejileri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Alanya Alaaddin Keykubat Üniversitesi.
24. Şahin, S. (2011). American English, Turkish and interlanguage refusals:A cross-cultural communication and interlanguage pragmatics study [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Orta Doğu Teknik Üniversitesi.
25. Tanck, S. (2004). Speech act sets of refusal and complaint: A comparison of native and non-native English speakers’ production. Web: https://auislandora.wrlc.org/islandora/object/tesolworkingpapers%3A26 adresinden 5 Ağustos 2025 tarihinde alınmıştır.
26. Tekyıldız, Ö. (2006). A comparative study on the use of refusals by Turkish learners of English and native speakers of English in urban and rural areas [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Uludağ Üniversitesi.
27. Yakut, R. (2019). Cross- cultural pragmatics approach to speech acts in American English and Turkish: The case of refusals in tv series [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Erciyes Üniversitesi.
28. Yazıcı, N. ve Demirel, İ. F. (2021). Yabancı dil olarak Türkçe öğretim setlerindeki video etkinliklerin reddetme stratejileri açısından görünümü. International Journal of Language Academy, 9(3), 150-167.
29. Yazıcı, N. ve Gündoğdu, G. (2021). Yurt dışında yaşayan iki dilli Türk çocuklarının Türkçe eğitimlerinde kullanılan ders kitaplarında reddetme stratejilerinin görünümü. International Journal of Language Academy, 9(4), 207-221.
30. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (11. baskı). Seçkin.