METAPHORICAL STRUCTURES AND EMOTIONAL EXPRESSIONS IN TURKISH FOLK MUSIC: A TEXTUAL AND MELODIC ANALYSIS OF THE TÜRKÜ “İNSAN KISIM KISIM YER DAMAR DAMAR”

Öz

This study focuses on the textual and musical analysis of the türkü titled “İnsan Kısım Kısım Yer Damar Damar.” The aim of the research is to examine the lyrics of the song in terms of the use of metaphors and emotional language, and to analyze its melody with regard to makam progression and treatment, thereby exploring the relationship between lyrics and melody within this context. Conducted within a qualitative framework and based on a descriptive design, the study employed document analysis and utilized content analysis to interpret the work. A semiotic approach was applied to reveal the deeper meanings embedded in the lyrical structure. Accordingly, a chart was developed to present the areas of use of metaphors and emotional expressions, and the relevant lines were categorized into basic cognitive components such as verse/image, source domain, target domain and function. The analysis of the song revealed that the lyrics construct a discourse of love shaped through symbolic dichotomies concerning the representations of the lover and the beloved, including body–nature, hunter–prey and gardener–rose pairs, while conceptualizing love through metaphors related to natural cycles, aesthetics, submission, care and violence. In terms of melody, it was observed that the song is performed within the structure of the Hüseyni makam. The section accompanied by lyrics is constructed between the tonic and dominant pitches, whereas the introduction, interlude and postlude exhibit a similar but slightly wider pitch range. The overall musical progression follows a simple melodic line characterized by closely related intervals and recurring motivic structures. Based on these findings, it is concluded that the lyrics enriched with various metaphors and emotional expressions constitute a valuable example for understanding the symbolic world and imagery of Turkish folk culture, while the melody, through its minimalistic motifs, conjunct motion and plain texture, contributes to highlighting the primacy of the lyrical expression.

Anahtar Kelimeler

• Türkü
• metaphor
• discourse
• textual analysis
• melodic analysis.

TÜRK HALK MÜZİĞİNDE METAFORİK YAPILAR VE DUYGUSAL SÖYLEMLER: “İNSAN KISIM KISIM YER DAMAR DAMAR” TÜRKÜSÜ ÜZERİNE METİNSEL VE EZGİSEL BAKIMDAN BİR İNCELEME

Öz

Bu çalışmanın konusunu, “İnsan Kısım Kısım Yer Damar Damar” adlı türkünün metinsel ve ezgisel bakımdan incelenmesi oluşturmaktadır. Çalışmanın amacı, ele alınan türkünün sözlerini metafor ve duygusal dil kullanımı açısından, ezgisini ise makamsal seyir ve işleniş bakımından incelemek, bu bağlamda söz ve ezgi ilişkisini irdelemektir. Nitel bir çerçevede ele alınan bu araştırma, betimsel bir desen temelinde yürütülmüş, doküman incelemesi yapılmış, eserin incelenmesinde içerik analizi tekniği kullanılmış, sözlerdeki derin anlamlarının ortaya çıkarılmasında ise göstergebilimsel çözümleme uygulanmıştır. Bu bağlamda, metafor ve duygusal söylemlerin kullanım alanlarına yönelik bir tablo oluşturulmuş, ilgili sözler; dize/imge, kaynak alan, hedef alan ve işlev bakımından temel bilişsel kategorilere göre ayrılarak sınıflandırılmıştır. İrdelenen eser içerisinde, sözlerin; âşık ve sevilen tasviri çerçevesinde beden-doğa, avcı-av, bahçıvan-gül gibi sembolik ikilemler üzerinden bir aşk söylemi kurularak şekillendiği, aşkın doğal döngü, estetik, teslimiyet, bakım ve şiddet metaforlarıyla anlamlandırıldığı tespit edilmiştir. Ezgi incelendiğinde ise Hüseyni makamı kapsamında ele alındığı, sözlerin olduğu bölümün durak ve güçlü perde arasında işlendiği, giriş, ara ve bitiş müziğinin ise benzer ancak daha geniş bir ses alanı içerisinde oluşturulduğu, genel olarak birbirine yakın nota aralıkları ve benzer motifsel hareketler üzerinden yalın bir seyir izlendiği gözlenmiştir. Bu bulgular ışığında, çeşitli metafor ve duygusal söylemlerle harmanlanan sözlerin, Türk halk kültüründeki sembolleri ve imgelem evrenini kavrayabilmek yönünden zengin bir örnek teşkil ettiği, ezginin ise benzer motifsel yürüyüşleri, yanaşık hareketleri ve sade yapısıyla, sözlerin daha çok ön plana çıkarılmasına katkı sağladığı sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Türkü
• metafor
• söylem
• metinsel analiz
• ezgisel analiz.

Kaynakça

1. Akgün, M. U., Gürel, B. M., & Koçoğlu, C. M. (2024). Bir toplumun hafızası: Türkiye’nin somut olmayan kültürel mirasının önemi ve geleceğe aktarılması. Karaelmas Sosyal Bilimler Dergisi, 2(1), 49–66.
2. Arseven, V. (2000). Türk halk müziğinin ezgisel yapısı üzerine (2. Baskı). Ankara: Kültür Bakanlığı.
3. Bars, M. E. (2025). Sözlü kültür paradigması üzerine bir değerlendirme. Bingöl Araştırmaları Dergisi, (22), 49–72.
4. Büyüköztürk, Ş., Çakmak, E.K., Akgün, Ö.E., Karadeniz, Ş. & Demirel, F. (2018). Bilimsel araştırma yöntemleri. (24.baskı) Ankara: Pegem.
5. Cebeci, O. (2013). Metafor ve Şiir Dilinin Yapısal Özellikleri, İstanbul: İthaki.
6. Creswell, J. W. (2013). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (3rd ed.). Sage Publications.
7. Çevik, M. (2013). Türkü ve Algı/Türkü Kültüründe Değişim Süreci. Ankara: Ürün.
8. Çevik, M. (2022). Türkü Çözümlemeleri: Sözden İcraya İcradan Yazıya Metin Olarak Türkü. Ankara: Ürün.

9. Çiçekler, A. N. & Aydın, T. (2019). Kavramsal metafor kuramı ve belagat: karşılaştırmalı bir inceleme. RumeliDe Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (16), 14-26. DOI: 10.29000/rumelide.616880.
10. Eke, M. (2016). Türk halk müziği ezgilerindeki motifler ve işlevleri. Karadeniz (Black Sea- Çernoye More) Sosyal Bilimler Dergisi, (32), 37–47. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/263064.
11. Elbirlik, T. & Karabulut, F. (2015). Söylem Kuramları: Bir Sınıflandırma Çalışması. Dil Araştırmaları, 17, 31–50. Emnalar, A. (1998). Tüm yönleri ile Türk halk müziği nazariyatı. İzmir: Ege Üniversitesi.
12. Ertan Hacısüleymanoğlu, G. (2025). Safranbolu Yörük Köyü’nde folklorik sessizliğin nedenleri: Kültürel belleğin izinde bir inceleme. Yegah Musicology Journal, 8(4), 3442–3470. https://doi.org/10.51576/ymd.1814670.
13. Gökbel, A. (2019). Ansiklopedik Alevi Bektaşi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.
14. Gümüştekin, N. (2011). Kültür kavramı ve Osmanlı’dan günümüze kültürel yapının incelenmesi, Atatürk kültür, dil ve tarih yüksek kurumu 38. Icanas (Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika çalışmaları kongresi) 10-15. 09. 2007 Ankara /Türkiye. Bildiriler, kültürel değişim, gelişim ve hareketlilik 1. cilt Ankara-2011: 317.
15. Güneş, A. (2018) “Yazılı Basında Haber Söylemi: 24 Haziran 2018 Cumhurbaşkanlığı ve Milletvekili Seçim Haberlerinin Çözümlenmesi”, İstanbul Arel Üniversitesi İletişim Çalışmaları Dergisi, 6, 12, 13-42.
16. Karataş Z. (2015). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Manevi Temelli Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 1(1), 62-80.
17. Kınık, M. (2011a). Bir iletişim aracı olarak Türk halk müziği ve türküler. Erciyes İletişim Dergisi, 2(1), 136-150.
18. Kınık, M. (2011b). Türk halk müziği kültüründe birleştirici unsur olarak hüseyni dizisi ve hüseyni türküler. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(16), 455-469.
19. Krippendorff, K. (2004). Content analysis: An introduction to its methodology (2nd ed.). Sage Publications.
20. Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press.
21. Mimaroğlu, İ. (2014). Müzik tarihi. İstanbul: Varlık.
22. Özgür, Ü. & Aydoğan, S. (2015). Gelenekten geleceğe makamsal Türk müziği. Ankara: Arkadaş.
23. Özkan, İ. H. (2010). Türk musikisi nazariyatı ve usulleri kudüm velveleleri. İstanbul: Ötüken.
24. Parsa, A. F. & Olgundeniz, S. S. (2014). İletişimde Göstergebilim ve Anlamlandırma Sürecini Örneklerle Değerlendirme. İletişim Araştırmalarında Göstergebilim/Yazınsaldan Görsele Anlam Arayışı içinde. (Ed. A. Güneş). Konya: Literatürk Yayınları.
25. Sağlam, G.E. & Özgür, Ü. (2024). Türk Müziğinde Çokseslilik Yaklaşımlarına İlişkin Örnek Bir Uygulama, International Journal of Eurasia Social Sciences (IJOESS), 15(58), 1672-1694.
26. Şakalar, A. (2024). Türk halk müziğinde felsefi motifler ve anlam dünyası. Türk Müziği, 4(4), 293–311. https://doi.org/10.5281/zenodo.14601688.
27. Türk Dil Kurumu. (t.y.). Söylem. Güncel Türkçe Sözlük içinde. https://sozluk.gov.tr
28. Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (11. Baskı). Ankara: Seçkin.
29. Yener, S. (2001). “Türk Halk Müziğinde Diziler ve İsimlendirilmesi”. (s. 67–76). Müzikte 2000 Sempozyumu Bildirileri. (Ed. Gökten Ay) Ankara: Kültür Bakanlığı.
30. Yücel, H. (2011). Türk Halk Müziği Üzerine Bir İnceleme. Akademik Bakış, (26), 1–13.