METİN-MÜZİK İLİŞKİSİ: BOĞAÇ HAN HİKÂYESİNDE VE BAMSI BEYREK VARYANTI BEY BÖYREK ANLATISINDA MÜZİK

Öz

Dede Korkut Hikâyeleri, Türk kültür tarihinin sözlü anlatı geleneğini bütüncül biçimde yansıtan temel metinler arasında yer alır. Eserdeki hikâyeler, edebiyat incelemeleriyle sınırlı kalmayan, tarih, müzikoloji, halk bilimi ve sosyoloji alanlarına disiplinler arası katkı sağlayan nitelikte veriler sunar. Bu çalışma ise, Dirse Han Oğlu Boğaç Han Hikâyesi ile Kam Püre Oğlu Bamsı Beyrek Hikayesi’nin varyantı olan Bey Böyrek anlatısından örneklerle müzik ve metin ilişkisini ele almayı amaçlar. Hikâyeler içinde müzik, anlatının estetik boyutunu destekleyen bir unsur olmanın ötesinde sözlü icranın kurucu bileşeni olarak konumlanır. Kopuz etrafında şekillenen müziksel göndermeler, anlatının ritmini belirler, kahramanlık söyleminin etkisini artırır ve anlatıcı otoritesinin kurulmasına katkı sağlar. Müzik, sözlü kültür ortamında metnin hatırlanabilirliğini güçlendiren bir unsurdur. Bu çerçevede çalışmanın merkezine alınan kahramanlar, müziksel göndermelerle desteklenen anlatı yapısı içinde kahramanlık kimliği pekiştirilen ve sözlü icra geleneği aracılığıyla toplumsal hafızada süreklilik kazanan bir anlatı figürü olarak değerlendirilmektedir. Makalede, müziğin metin içindeki işlevleri, anlatının dramatik yapısına sağladığı katkılar ve sözlü geleneğin icra temelli karakteriyle kurduğu ilişki incelenmektedir. Bu bağlamda müzik, metnin anlam katmanlarını derinleştiren kültürel bir kod olarak değerlendirilmekte ve hikâyenin ritüel, simgesel ve toplumsal boyutlarının anlaşılmasında belirleyici bir unsur olarak ele alınmaktadır. Çalışma, müziğin hikâyede ritüel yapı kurma, dramatik düğüm oluşturma, karakter dönüşümünü yönlendirme ve epik klişeler aracılığıyla hafıza üretme işlevlerini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Dede Korkut
• Boğaç Han
• müzik
• metin
• Bey Böyrek
• icra

TEXT–MUSIC RELATIONSHIP: MUSIC IN THE STORY OF BOĞAÇ HAN AND IN THE BAMSI BEYREK VARIANT THE NARRATIVE OF BEY BÖYREK

Abstract

The Book of Dede Korkut occupies a central position among the foundational texts that comprehensively reflect the oral narrative tradition of Turkish cultural history. The stories it contains extend beyond the scope of literary analysis and offer interdisciplinary insights relevant to history, musicology, folklore, and sociology. This study examines the relationship between music and text through examples drawn from the tale of Dirse Han Oğlu Boğaç Han and the Bey Böyrek narrative, a variant of Kam Püre Oğlu Bamsı Beyrek.Within these narratives, music functions not merely as an aesthetic complement but as a constitutive component of oral performance. Musical references structured around the kopuz shape narrative rhythm, intensify heroic discourse, and reinforce the authority of the narrator. In the oral cultural context, music enhances the memorability of the text. The central heroes are thus evaluated as narrative figures whose heroic identities are consolidated through musical allusions and sustained within collective memory through performative tradition. The article analyzes the functions of music within the text, its contribution to dramatic structure, and its relationship to the performance-based character of oral tradition. Music is interpreted as a cultural code that deepens semantic layers and plays a decisive role in constructing ritual structure, dramatic tension, character transformation, and mnemonic patterns through epic formulas.

Keywords

• Dede Korkut
• Boğaç Han
• music
• text
• performance
• Bey Böyrek

Kaynakça

1. Aktulum, K. (2017). Müzik ve Metinlerarasılık: Müziklerarası/Göstergelerarası Etkileşimler ve Aktarımlar. Konya: Çizgi Kitabevi.
2. Aşkın, M. (2019). Müzik ve metin ilişkisi: Shakespeare metinlerinde müziğin izini sürmek. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
3. Bakırcı, N. (2018), Dede Korkut Kitabı’nda ve Halk Hikâyelerinde Evlilik, Türük Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 6(15), 1-20.
4. Bakırcı, N. (2019). Dede Korkut Kitabı Bağlamında Oğuzlarda Toy Geleneği. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 7(20), 130-142.
5. Bayat, F. (2020). Türk Dünyasının Velâyet Sahibi Bilgesi Korkut Ata. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
6. Clauson, Sir G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish. Oxford: Oxford University Press.
7. Durbilmez, B. (2010), Âşıklık Geleneklerinde Saz, Milli Folklor, 11(85),148-158.
8. Gökyay, O. Ş. (2000). Dedem Korkudun Kitabı. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.

9. Gökçe, E. N. (2023). Music lement In The 13th Epic Of Dede Korkut. Yegah Müzikoloji Dergisi, 6(1), 15-29.
10. Görür, Ö. (2011). Düzyazının temel öğelerinde müzik – edebiyat ilişkisi. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Yeditepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
11. İbn Sînâ. (2013). Mûsikî. (Çev. A. H. Turabi), İstanbul: Litera Yayıncılık.
12. İlyasoğlu, E. (2013). Zaman İçinde Müzik: Başlangıcından Günümüze Örneklerle Batı Müziğinin Evrimi. İstanbul: Remzi Kitabevi.
13. İsababayeva, A. (2013). Antik Yunan felsefesinde çalgıların ethosu. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırma Dergisi, (2), 82-99.
14. İsababayeva, A. (2013). Antik Yunan müzik felsefesinde ethos kavramı. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Erciyes Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Kayseri.
15. Karamanlıoğlu, A. (2012). Kölük ve Külük/Külik Sözleri Üzerine. Journal of Turkish Language and Literature, (22), 13-15.
16. Kazakbayev, A. (2019). Kazakistan’da Dede Korkut Hikâyeleri ve Halk Ezgileri. Ankara: Bengü Yayınları.
17. Killi Yılmaz, G. (2010) Hakaslarda Destancılık Geleneği II Biçim İçerik İcra. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 7(3),154-178.
18. Köprülü, M. F. (2018). Edebiyat Araştırmaları 1. İstanbul: Alfa Yayınları.
19. Kösemihal, M. R. (1931). Bey Böyrek Destanının Türküleri. Milli Mecmua, (124 -125), 163-164.
20. Mirzaoğlu, G. (2022). Müzik ve mitoloji ilişkisi. E. Sırtı, (Ed.), Türk Dili ve Edebiyatı Çalışmaları içinde (169-186. ss.). İstanbul; Kutlu Yayınevi.
21. Reinhard, U. ve Pinto, T. D. O. (2019). Türk Âşık ve Ozanları. (Çev. Elif Damla Yavuz). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. (Orijinal Yayın Tarihi, 1989).
22. Sayan, Y. ve Deligöz, A. (2016). Dede Korkut'ta Kopuz ve Dede Korkut’un Kopuzu, III. Uluslararası Türk Dünyası Kültür Kongresi "Dede Korkut ve Türk Dünyası" içinde (1201-1216.ss.) İzmir: Ege Üniversitesi Matbaası.
23. Şenel, S. (2007). Kastamonu’da Âşık Fasılları: Türler / Çeşitler / Çeşitlemeler II. Kastamonu: Düzey Matbaacılık. Tezcan, S. (2018). Dede Korkut Oğuznameleri Üzerine Notlar. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
24. Topçu, H. (2021). Müzik-Edebiyat ilişkisinin metinlerarası yorumları: Aşk-ı Muhabbet Sevda. Dil ve Edebiyat Araştırmaları, (23), 255-290.
25. Uçan, Ali (1997). Müzik Eğitimi, Temel Kavramlar-İlkeler-Yaklaşımlar. Ankara: Müzik Ansiklopedisi Yayınları.
26. Üner, A. M. (2006). Roman ve Musiki: Tanzimat ve Servet-i Fünun Romanında Musiki Teması. İstanbul: Simurg.
27. Yakıcı, Ali (2007). “Dede Korkut Kitabı’nda Görülen Ozan Tiplerinin Türkiye Sahası Âşıklık Geleneğinin Oluşumuna Etkisi”, Milli Folklor, Yıl: 19, S. 73, C. 10, S. 40-47.