TÜRK MUSİKİSİNDE KADİM İLE CEDİT'İN AHENGİ VE HAFIZ SADETTİN KAYNAK’IN ÇOK YÖNLÜ SANAT KİMLİĞİ

Öz

Bu çalışma, 20. yüzyıl başında Türk musikisindeki kültürel değişimleri ve geleneksel (kadim) ile yenilikçi (cedit) anlayışları sentezleyen Hâfız Sadettin Kaynak’ın (1895-1961) çok yönlü sanatını analiz etmektedir. Küçük yaşta aldığı hâfızlık eğitiminden gelen manevi disiplini dindışı musikiyle harmanlayan Kaynak, hâfız-hanende kültürünün Cumhuriyet dönemindeki en yetkin temsilcilerindendir. Klasik disiplinden kopmadan “Şarkı” formunun sınırlarını genişleterek Türk musikisine "Fantezi" formunu kazandırmıştır. 76 makamda bini aşkın eser veren sanatçı, makam ve usulü birer amaç değil, duyguyu aktaran birer araç olarak konumlandırmıştır. Sadettin Kaynak, halk ve sanat musikisini estetik bir zeminde buluşturmuştur. Sanatçının popüler kültürdeki öncü rolü, özellikle film müziği çalışmalarıyla belirginleşmiştir. Mısır sinemasından ithal edilen filmlerde Arapça güfteler yerine Türkçe metinler kullanarak kültürel bir yerlileştirme misyonu üstlenmiştir. Bu araştırma, Türk musikisinin en velûd simalarından Sadettin Kaynak’ın klasik, dinî, folklorik ve sinema müziği alanlarındaki çok yönlü sanatını ve katkılarını analiz etmeyi amaçlamaktadır. Çalışma, Kaynak’ın geleneksel birikimle modern popüler kültürü sentezlediği özgün yapıyı betimlemesi açısından önem taşımaktadır. Nitel araştırma yöntemlerinden belgesel taramanın kullanıldığı bu süreçte, sanatçının nota arşivi, taş plakları ve biyografik belgelerinin yanı sıra konuyla ilgili akademik makale, kitap ve tezler incelenmiştir. Elde edilen veriler, yaşam öyküsü, icracılık, bestekârlık üslubu ve folklorik etki başlıkları altında sınıflandırılarak ele alınmıştır. Araştırma sonucunda Sadettin Kaynak’ın 76 farklı makamda bini aşkın eser vererek Türk musikisinin en üretken isimlerinden biri olduğu saptanmıştır. Sadettin Kaynak, sinemadaki süre ve senkronizasyon zorluklarını yaratıcı besteleriyle aşarak Türk film müziğinin temellerini atmıştır. Bu yenilikçi üslubuyla geleneksel formların dışına çıkmış, musikiyi sinema aracılığıyla geniş kitlelere ulaştırarak sanata modern ve toplumsal bir işlev kazandırmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Sadettin Kaynak
• Türk musikisi
• bestekârlık
• icracılık
• gelenek ve modernite.

THE HARMONY OF ANCIENT AND MODERN ELEMENTS IN TURKISH MUSIC AND THE MULTIFACETED ARTISTIC IDENTITY OF HAFIZ SADETTIN KAYNAK

Öz

This study analyzes the multifaceted art of Hâfız Sadettin Kaynak (1895-1961), who synthesized the cultural changes in Turkish music at the beginning of the 20th century and the traditional (ancient) and innovative (cedit) understandings. Blending the spiritual discipline from the hafiz education he received at a young age with secular music, Kaynak is one of the most competent representatives of the hafiz-hânende culture in the Republican period. He expanded the boundaries of the "Song" form without breaking away from the classical discipline and brought the "Fantasy" form to Turkish music. The artist, who has produced more than a thousand works in 76 makams, has positioned makam and usul not as a goal, but as a means that conveys emotion. Sadettin Kaynak brought together folk and art music on an aesthetic ground. The artist's pioneering role in popular culture was particularly evident through his film music works. It undertook a cultural indigenization mission by using Turkish texts instead of Arabic lyrics in films imported from Egyptian cinema.This research aims to analyze the versatile art and contributions of Sadettin Kaynak, one of the most prominent figures of Turkish music, in the fields of classical, religious, folkloric and cinema music. The study is important in terms of describing the original structure in which Kaynak synthesizes traditional knowledge and modern popular culture. In this process, in which documentary scanning, one of the qualitative research methods, was used, the artist's music archive, stone records and biographical documents, as well as academic articles, books and theses on the subject were examined. The data obtained were classified under the headings of life story, performance, composition style and folkloric influence. As a result of the research, it was determined that Sadettin Kaynak is one of the most productive names of Turkish music by producing more than a thousand works in 76 different modes. Sadettin Kaynak laid the foundations of Turkish film music by overcoming the time and synchronization difficulties in cinema with his creative compositions. With this innovative style, he went beyond traditional forms and brought music to large masses through cinema, giving art a modern and social function.

Anahtar Kelimeler

• Sadettin Kaynak
• Turkish music
• composition
• performance
• tradition and modernity.

Kaynakça

1. Bükülmez, H. (2025). Hâfız Sadettin Kaynak’ın hicaz makamındaki eserlerinde kullandığı makam geçki çeşnilerin tahlili. Tasavvur / Tekirdağ İlahiyat Dergisi, 11(1), 765-789. https://doi.org/10.47424/tasavvur.1657024 Ediboğlu, B. S. (1962). Ünlü Türk bestekârları. İstanbul: Ak Kitabevi.
2. Ersoy, G. ve Şen, Y. (2018). Sadeddin Kaynak’a ait şarkı formundaki eserlerin usûl ve makam açısından karakteristik özellikleri. İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi, 4(1), 41-61.
3. Gidiş, V. (2022). Sâdeddin Kaynak’ın Hicaz makamındaki 14 eserinin incelenmesi. JIA Journal, 5(10), 101-152. https://doi.org/10.29228/jiajournal.57371
4. Işıldak, C. K. (2023). Sadettin Kaynak’ın Nihavend makamındaki eserlerinin makam ve geçki açısından analizi. Yegâh Müzikoloji Dergisi, 6(1), 107-137. https://doi.org/10.51576/ymd.1307940
5. Kaynak, G. ve Özcan, N. (2022). Sadettin Kaynak. Türkiye diyanet vakfı islam ansiklopedisi içinde (Cilt 25, 85-87). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
6. Karabük, S. (2019). Sâdeddin Kaynak’ın eser bestelediği filmlerin ve bu filmlerde yer alan eserlerin incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Gazi Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, Ankara.
7. Karademir, M. Z. (2023). Hâfız bestekâr Sadettin Kaynak’ın hayatı ve dinî musiki eserleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
8. Karasar, N. (2012). Bilimsel araştırma yöntemi. Ankara: Nobel Yayıncılık.

9. Öter, S. T. (2011). Hâfız Sâdeddin Kaynak’ın bir eserinin mânâ prozodisi yönünden analizi. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (29), 551-571.
10. Özalp, N. (2000). Türk musikisi tarihi II. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
11. Özalp, N. (2020). Sadettin Kaynak’ın Sanat Yaşamı ve Film Müzikleri [Ses kaydı]. Eski Sesler Eski Sazlar içinde. TRT Müzik Dairesi Arşivi. (TSM CD 2694).
12. Özdemir, S. (2009). Popülerleşme sürecinde Türk müziği ve bu süreçte bir bestekâr: Sadettin Kaynak. (Yayımlanmış Doktora Tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
13. Öztuna, Y. (1969). Türk musikisi ansiklopedisi I. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
14. Rona, M. (1960). 50 yıllık Türk musikisi. İstanbul: Türkiye Yayınevi.
15. Rona, M. (1970). 20. yüzyıl Türk musikisi. İstanbul: Türkiye Yayınevi.
16. Şahin, N. (2019). Beste ve icra ilişkisi üzerine karşılaştırmalı bir analiz: İki Sûzinâk şarkı. Sanat ve Tasarım Dergisi, 9(1), 146-162. https://doi.org/10.20488/sanattasarim.600441
17. Şen, H. O. (1998). Alaeddin Yavaşça. Ankara: TRT Müzik Dairesi Başkanlığı Yayınları.
18. Şen, H. O. (2003). Sadettin Kaynak. Ankara: TRT Müzik Dairesi Başkanlığı Yayınları.
19. Tanrıkorur, C. (1998). Musikî kimliğimiz üzerine düşünceler. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
20. Tuna, S. (2010). Hâfız Sadettin Kaynak’ın dünyasında müzik ve din (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Adana.
21. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2004). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık. Yurdacan, B. (2019). Türk musikisi tarihi ve bestekârları. Ankara: Akademisyen Kitabevi A.Ş.