Üstün Yetenekli Öğrencilerin Okuyucu Özelliklerinin İncelenmesi

Yıl 2026, Cilt: 23 Sayı: 1 , 94 - 116 , 24.04.2026

Ece Öztürk Pulcu , Muhammet Baştuğ

https://doi.org/10.33711/yyuefd.1774682

https://izlik.org/JA39NK38ZG

Öz

Bu araştırma, üstün yetenekli okurların üstbilişsel farkındalık düzeyleri, okuma motivasyonları, kişisel eğilimlerinden kaynaklanan okuma miktarları ve okuma davranışlarını inceleme amacıyla yürütülmüştür. Üstbilişsel farkındalık düzeyleri, okuma motivasyonları, okuma miktarı ve davranışları arasındaki ilişkiler araştırılmış; okuma motivasyonu, okuma miktarı ve davranışının üstbilişsel farkındalık üzerinde anlamlı bir yordayıcı olup olmadığı incelenmiştir. Araştırmanın katılımcı grubu 2, 3, 4, 5 ve 6. sınıf düzeylerinde eğitim görmekte olan 402 Bilim ve Sanat Merkezi öğrencisidir. İlişkisel tarama yöntemiyle yürütülen araştırmada verileri analiz edebilmek için betimsel istatistiklere, korelasyon ve regresyon analizlerine yer verilmiştir. Araştırma sonucunda, üstün yetenekli öğrencilerin okuma motivasyonları, üstbilişsel farkındalıkları ve okuma davranışları yüksek düzeyde bulunurken, kişisel eğilimlerden kaynaklanan okuma miktarlarının orta düzeyde olduğu görülmüştür. Bununla birlikte üstün yetenekli öğrencilerin okuma motivasyonları ile üstbilişsel farkındalıkları arasında anlamlı bir ilişki olduğu ortaya çıkmıştır. Ek olarak okuma motivasyonu ve okuma miktarı üstbilişsel farkındalık üzerinde anlamlı birer yordayıcı olurken, okuma davranışının anlamlı bir yordayıcı olmadığı sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

üstün yetenekli okur , okuma motivasyonu , üstbilişsel farkındalık

Examining the Reader Characteristics of Gifted Students

https://izlik.org/JA39NK38ZG

Öz

This study examined the metacognitive awareness levels, reading motivations, self-initiated reading amounts, and reading behaviors of gifted readers. The relationships among metacognitive awareness levels, reading motivations, reading amounts, and behaviors were investigated, and it was examined whether reading motivation, reading amount, and behavior were significant predictors of metacognitive awareness. The participant group consisted of 402 Science and Art Center students in grades 2 through 6 in Türkiye. In the study conducted with the correlational survey design, descriptive statistics, correlation analyses, and regression analyses were used to analyze the data. The results showed that gifted students’ reading motivations, metacognitive awareness, and reading behaviors were above average, it was seen that the reading amounts resulting from personal tendencies were at the average level. However, a significant relationship was found between the reading motivations of gifted students and their metacognitive awareness. In addition, while reading motivation and reading amount were significant predictors of metacognitive awareness, it was concluded that reading behavior was not a significant predictor.

Anahtar Kelimeler

gifted reader , reading motivation , metacognitive awareness

Kaynakça

• Afflerbach, P., & Johnston, P. (1984). On the use of verbal reports in reading research. Journal of Reading Behavior, 16(4), 307–322. https://doi.org/10.1080/10862968409547505
• Afflerbach, P., Pearson, P. D., & Paris, S. G. (2008). Clarifying the terms of reading strategy instruction. The Reading Teacher, 61(5), 364-373.
• Akyol, H. (2014). Okuma. A. Kırkkılıç & H. Akyol (Eds). İlköğretimde Türkçe öğretimi içinde (ss. 15-48). Pegem Akademi.
• Aslan, O., Yılar, R., & Karaman, H. (2022). Bilim ve sanat merkezlerinde eğitim gören özel yetenekli öğrencilerin okuma motivasyonlarının incelenmesi. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12(1), 434-447. https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.1025057
• Assouline, S. G., & Lupkowski-Shoplik, A. (2012). The Talent Search Model of Gifted Identification. Journal of Psychoeducational Assessment, 30(1), 45-59. https://doi.org/10.1177/0734282911433946 Ataş, M. S. (2021). Özel yetenekli ve tanılanmamış 4. sınıf öğrencilerinin okuduğunu anlama stratejilerinin incelenmesi (Yayımlanmamış doktora tezi). Hacettepe Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
• Ataş, M. S., & Baş, Ö. (2022). Investigation of reading comprehension strategies of gifted and unidentified 4th grade students. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(2), 352–364.
• Bang, J. (2017). Metacognitive reading strategies in L1 and L2 among gifted students in English language. 2017 International Conference on Platform Technology and Service (PlatCon).
• Bauer, L. A. (2021). The effect of use of metacognitive strategies on gifted student underachievement (Order No. 28712731). Available from ProQuest Dissertations & Theses Global. (2570974602).
• Brulles, D., & Winebrenner, S. (2012). Clustered for success. Educational Leadership, 69(5), 41–45.
• Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., & Demirel, F. (2020). Eğitimde bilimsel araştırma yöntemleri (28. baskı). Pegem Akademi.
• Can, D., & Durmaz, B. (2022). Üstün yetenekli öğrencilerin matematik eğitimlerinin çocuk edebiyatı ürünleri ile desteklenmesi. N. Kutlu Abu (Ed.), İlkokulda üstün yetenekli öğrencilerin çok yönlü desteklenmesi: Etkinlik örnekleri içinde (s. 204-227). Nobel Akademik.
• Catron, R. M., & Wingenbach, N. (1986). Developing the potential of the gifted reader. Theory Into Practice, 25(2), 134–140. https://doi.org/10.1080/00405848609543213
• Choi, S., & Jin, S. (2015). Development of reading comprehensive strategy program for underachieving gifted students. Journal of Gifted/Talented Education, 25(4), 649-667.
• Clark, B. (2015). Growing up gifted (F. Kaya & Ü. Oğurlu, Çev. Ed.). Nobel Akademik.
• Cohen, J. (1988). Statistical power analysis for the behavioral sciences (2nd ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203771587
• Cross, T. L., & Coleman, L. J. (2014). School-based conception of giftedness. Journal for the Education of the Gifted, 37(1), 94-103.
• Cramond, B. (2004). Reading instruction for the gifted. Illinois Reading Council Journal, 32(4), 31-36.
• Creswell, J. W. (2012). Educational research: Planning, conducting, and evaluating quantitative and qualitative research. Pearson.
• Çitil, M. (2022). Üstün yetenekli çocukların eğitimlerinin yasal dayanakları ve politikalar. N. Kutlu Abu (Ed.), İlkokulda üstün yetenekli öğrencilerin çok yönlü desteklenmesi: Etkinlik örnekleri içinde (s. 18-42). Nobel Akademik.
• Davis, G. B., & Rimm, S. B. (2004). Education of the gifted and talented (5th ed.). Allyn & Bacon.
• Distin, K. (2006). Gifted children: A guide for parents and professionals. Jessica Kingsley Publications.
• Duke, N. K., Ward, A. E., & Pearson, P. D. (2021). The science of reading comprehension instruction. The Reading Teacher, 74(6), 663–672.
• Dunn, R., Burke, K., & Whitely, J. (2021). What do you know about learning style? A guide for parents of gifted children. In Parenting gifted children (pp. 53-64). Routledge.
• Esparza, J. (2015). Gifted learners' motivational outcomes in cluster versus ability-grouped reading instruction: An ex-post facto study. Northern Illinois University.
• Fehrenbach, C. R. (1991). Gifted/Average Readers: Do They Use the Same Reading Strategies? Gifted Child Quarterly, 35(3), 125-127. https://doi.org/10.1177/001698629103500303
• Field, A. (2009). Discovering statistics using SPSS (2nd ed.). SAGE Publications.
• Fisher, D., & Frey, N. (2018). Raise reading volume through access, choice, discussion, and book talks. The Reading Teacher, 72(2), 89-97.
• Gagné, F. (2020). Differentiating giftedness from talent: The DMGT perspective on talent development. Routledge.
• Gajria, M., & McAlenney, A. L. (2020). Effective strategies for improving reading comprehension. Oxford Research Encyclopedia of Education. https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190264093.013.1225
• Garces-Bacsal, R. M., & Yeo, S. D. (2017). Why and what they read when they don’t have to: Factors influencing the recreational reading habits of gifted students in Singapore. Journal for the Education of the Gifted, 40(3), 247-265.
• Guthrie, J. T., & Wigfield, A. (2000). Engagement and motivation in reading. In M. L. Kamil, P. B. Mosenthal, P. D. Pearson, & R. Barr (Eds.), Handbook of reading research, Vol. 3, pp. 403–422). Lawrence Erlbaum Associates Publishers.
• Gültekin, G., & Şahin, A. (2024). Bilim ve sanat merkezlerine devam eden ilkokul öğrencilerinin okuma tutumları. Avrasya Dil Eğitimi ve Araştırmaları Dergisi, 8(2), 119–139.
• Güneş, F. (2020). Türkçe öğretimi: Yaklaşımlar ve modeller (9. Baskı). Pegem Akademi.
• Halsted, J. W. (2009). Some of my best friends are books: Guiding gifted readers from preschool to high school. Great Potential Press, Inc.
• Hartnett, D. N., Nelson, J. M., & Rinn, A. N. (2004). Gifted or ADHD? The possibilities of misdiagnosis. Roeper Review, 26(2), 73–76. doi:10.1080/02783190409554245
• Karakelle, S., & Saraç, S. (2007). Çocuklar için üst bilişsel farkındalık ölçeği (ÜBFÖ-Ç) A ve B formları: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Türk Psikoloji Yazıları, 10(20), 87–103.
• Karatay, H. (2018). Okuma eğitimi: Kuram ve uygulama. Ankara: Pegem Akademi.
• Lovecky, D. V. (1986). Can you hear the flowers sing? Issues for gifted adults. Journal of Counseling & Development, 64(9), 572-575.
• Lukasevich, A. (1983). Three dozen useful information sources on reading for the gifted. The Reading Teacher, 36(6), 542–548.
• Maddocks, D. L. (2020). Cognitive and achievement characteristics of students from a national sample identified as potentially twice exceptional (gifted with a learning disability). Gifted Child Quarterly, 64(1), 3-18.
• Mert, E. (2018). Üstün zekâlı ve yetenekli öğrencilerin okuma sürecinde kullandıkları stratejiler üzerine bir araştırma (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
• Millî Eğitim Bakanlığı. (2018). Bilim ve sanat merkezleri yönergesi, orgm.meb.gov.tr, Erişim tarihi: 10 Mart 2025.
• Millî Eğitim Bakanlığı. (2019). Türkçe dersi öğretim programı (1-8. sınıflar). https://mufredat.meb.gov.tr Erişim Tarihi: 26 Mart 2024.
• Millî Eğitim Bakanlığı. (2024). Türkçe dersi öğretim programı (1-4. sınıflar). Millî Eğitim Bakanlığı. https://mufredat.meb.gov.tr Erişim Tarihi: 26 Eylül 2024.
• National Reading Panel (US), National Institute of Child Health and Human Development (US). (2000). Teaching children to read: An evidence-based assessment of the scientific research literature on reading and its implications for reading instruction: Reports of the subgroups. National Institutes of Health.
• Oğurlu, Ü. (2014). Üstün zekâlı ve yetenekli öğrencilerin okuma ilgisi, tutumu ve eleştirel okuma becerileri. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 15(2), 29–43. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000197
• Okur, A., & Özsoy, Y. (2017). Üstün zekâlı ve üstün yetenekli ortaokul öğrencilerinin okuma ilgisi ve okuma alışkanlıklarının değerlendirilmesi. Journal of Gifted Education and Creativity, 4(3), 73–89.
• Ökcü, M., & Emir, S. (2024). Dördüncü sınıf olağan gelişim gösteren ve özel yetenekli öğrencilerin yaratıcı okuma ve okuduğunu anlama becerilerinin incelenmesi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 12(1), 111–136. https://doi.org/10.16916/aded.1371958
• Özbay, M. (2009). Anlama Teknikleri I: Okuma Eğitimi. Öncü Basımevi.
• Pallant, J. (2020). SPSS survival manual: A step-by-step guide to data analysis using IBM SPSS (7th ed.). Routledge.
• Peterson, J. S. (2009). Giftedness and perfectionism: The shared connection. Roeper Review, 31(3), 163-173.
• Pressley, M. (2002). Metacognition and self-regulated comprehension. In A. E. Farstrup & S. J. Samuels (Eds.), What research has to say about reading instruction (3rd ed., pp. 291–309). International Reading Association Reis, S. M., Gubbins, E. J., Briggs, C. J., Schreiber, F. J., Richards, S., Jacobs, J. K., Eckert, R. D., & Renzulli, J. S. (2004). Reading ınstruction for talented readers: case studies documenting few opportunities for continuous progress. Gifted Child Quarterly, 48(4), 315-338. https://doi.org/10.1177/001698620404800406
• Reis, S. M., & Renzulli, J. S. (2010). Is there still a need for gifted education? An examination of current research. Journal for the Education of the Gifted, 34(2), 257-293.
• Renzulli, J. S. (2005). The three-ring conception of giftedness: A developmental model for promoting creative productivity. In R. J. Sternberg & J. E. Davidson (Eds.), Conceptions of giftedness (pp. 246–279). Cambridge University Press.
• Renzulli, J. S. (2011). What makes giftedness? Reexamining a definition. Phi Delta Kappan, 92(8), 81–88.
• Renzulli, J. S., & Reis, S. M. (2014). (Third Ed.) The schoolwide enrichment model. Routledge.
• Robb, L. (2023). Flexible grouping: Ways to improve students’ reading skills and impact reading volume. Council Chronicle, 32(3), 11–14. https://doi.org/10.58680/ccc202332388
• Savaş Yağcı, B. (2022). Özel yetenekli öğrencilerin üstbilişsel farkındalıkları ile özerk öğrenme becerileri arasındaki ilişkinin incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Sakarya Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
• Sayır, M. F. (2018). Okuma eğitimiyle ilgili temel kavramlar. O. Sevim & Y. Söylemez (Eds). Okuma eğitimi içinde (ss. 1-10). Nobel Akademik.
• Schiefele, U., Stutz, F., & Schaffner, E. (2012). Reading motivation and reading comprehension in early adolescence: A review of the literature. Journal of Research in Reading, 40(4), 439-461.
• Siegle, D., & McCoach, D. B. (2005). Making a difference: Motivating gifted students who are not achieving. Teaching Exceptional Children, 38(1), 22-27.
• Silverman, L. K. (2002). Asynchronous development. In M. Neihart, S. M. Reis, N. M. Robinson & S. Moon (Eds.), The social and emotional development of gifted children: What do we know? (pp. 31-37). Prufrock Press.
• Soysal, T. (2022). A mixed method study on improving reading speed and reading comprehension levels of gifted students. International Journal of Education and Literacy Studies, 10(1), 147-155.
• Stanovich, K. E. (2008). Matthew effects in reading: Some consequences of individual differences in the acquisition of literacy. Journal of Education, 189(1–2), 23–55. https://doi.org/10.1177/0022057409189001-204 Strang, R. (1954). Reading Development of Gifted Children. Elementary English, 31(1), 35–40. http://www.jstor.org/stable/41384155
• Sperling, R. A., Howard, B. C., Miller, L. A., & Murphy, C. (2002). Measures of children’s knowledge and regulation of cognition. Contemporary Educational Psychology, 27, 51–79.
• Stygles, J. (2017). Discovering Giftedness and Autonomy: Jayda Becomes a Reader. Voices from the Middle, 24(4), 53–58. https://doi.org/10.58680/vm201729078.
• Şahin, F. (2021). Kuramdan uygulamaya zekâ ve üstün zekâ. Nobel Akademik Yayıncılık.
• Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2013). Using multivariate statistics (6th ed.). Pearson.
• Tomlinson, C. A. (2014). The differentiated classroom: Responding to the needs of all learners (2nd ed.). Association for Supervision and Curriculum Development.
• Topçu, S. (2022). Özel yetenekli öğrencilerde içsel ve dışsal motivasyon.
• In M. Z. Leana-Taşcılar (Ed.), Özel yetenekli çocukların psikolojisi: Teoriden uygulamaya (4. baskı, ss. 35–61). Nobel Akademik Yayıncılık.
• Tresize, R.L. (1978). What about a reading program for the gifted? The reading teacher, 31, 743-747.
• Turna, C. (2023). Üstün yetenekli öğrencilerin okuduğunu anlama performanslarının tipik gelişen akranları ile karşılaştırmalı olarak incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
• Unrau, N., & Schlackman, J. (2006). Motivation and its relationship with reading achievement in an urban middle school. The Journal of Educational Research, 100(2), 81-101.
• Ünal, D., Demirtaş, Z., & Erdoğan, D. G. (2018). Üstün/özel yetenekli öğrencilerde okuma alışkanlığı. Millî Eğitim Dergisi, 47(1), 109–128.
• VanTassel-Baska, J. (2003). Differentiating the language arts for high-ability learners (ERIC Digest No. E640). ERIC Clearinghouse on Disabilities and Gifted Education.
• Vosslamber, A. (2002). Gifted readers: Who are they, and how can they be served in the classroom? Gifted Child Today, 25(2), 14–20.
• Wai, J., Lubinski, D., & Benbow, C. P. (2009). Aligning potential & passion for promise: A model for educating ıntellectually talented youth. In Systems and Models for Developing Programs for the Gifted and Talented (pp. 693-716). Routledge.
• Wigfield, A., & Guthrie, J. T. (1997). Relations of children's motivation for reading to the amount and breadth of their reading. Journal of Educational Psychology, 89(3), 420.
• Wood, P. F. (2008). Reading instruction with gifted and talented readers: A series of unfortunate events or a sequence of auspicious results? Gifted Child Today, 31(3), 16–25.
• Yıldız, M. (2010). İlköğretim 5. sınıf öğrencilerinin okuduğunu anlama, okuma motivasyonu ve okuma alışkanlıkları arasındaki ilişki (Yayımlanmamış doktora tezi). Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
• Yurdugül, H. (2005). Ölçek geliştirme çalışmalarında kapsam geçerliği için kapsam geçerlik indekslerinin kullanılması. XIV. Ulusal Eğitim Bilimleri Kongresi Bildiri Kitabı (Cilt 1, ss. 771–774).