İran ve Türkiye Sosyal Bilgiler Ders Kitaplarının Toplumsal Cinsiyet Açısından İncelenmesi

Öz

Ailede başlayan cinsiyet algısı okul sürecinde pekiştirilmekte veya değişikliğe uğrayabilmektedir. Disiplinler arası bir eğitim programı olan sosyal bilgiler dersi müfredatı ve buna göre yazılmış ders kitapları, öğrencilerin sosyalleşmesinde ve toplumsal cinsiyet algılarının şekillenmesinde önemli bir role sahiptir. Bu çalışmanın amacı İran ve Türkiye sosyal bilgiler beşinci sınıf ders kitaplarındaki metin ve görsellerde erkek ve kadın cinsiyet rollerinin toplumsal ve aile bağlamında nasıl temsil edildiğini belirlemektir. Nitel araştırma yöntemi kapsamında doküman incelemesinin kullanıldığı bu çalışmada, ders kitaplarındaki metin ve görsellerin aile ve toplumsal hayattaki cinsiyet temsilleri, içerik analiziyle incelenmiştir. İki ülkeye ait ders kitapları karşılaştırıldığında, Türkiye sosyal bilgiler ders kitabında görsellerde kadın cinsiyetinin temsili İran sosyal bilgiler ders kitabından daha fazla olduğu tespit edilmiştir. İran sosyal bilgiler ders kitabı metinlerinde erkek cinsiyeti temsil oranı Türkiye sosyal bilgiler ders kitabından daha fazladır. İran sosyal bilgiler ders kitabında cinsiyet rollerinin ailede anne, baba, eş, çocuk vb. ortak sorumluklar bağlamında görsellerde temsil edilme oranı Türkiye sosyal bilgiler ders kitabından daha fazladır. Türkiye sosyal bilgiler ders kitabı metinlerinde cinsiyet rollerinin aile bağlamında birleşik temsil oranının İran sosyal bilgiler ders kitabından daha fazla olduğu tespit edilmiştir. Çalışma bulguları Türkiye sosyal bilgiler ders kitabında cinsiyet rollerinin temsilinde dengeli bir dağılım gösterdiğini, buna karşın İran sosyal bilgiler ders kitabında kadınları erkeklere nazaran görünmez kılan ve dengeli olmayan bir dağılım gösterdiği tespit edilmiştir. Bu sonuçlar doğrultusunda önerilerde bulunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• sosyal bilgiler
• ders kitabı
• cinsiyet
• tasvir

Analyzing Social Studies Textbooks of Iran and Turkey in Terms of Gender

Öz

Gender perceptions that begin within the family may be reinforced or altered during the school years. The social studies curriculum—an interdisciplinary educational program—and the textbooks written in accordance with it play a significant role in students’ socialisation and the shaping of their gender perceptions. The aim of this study is to determine how male and female gender roles are represented in the texts and visuals of fifth-grade social studies textbooks in Iran and Turkey within the social and family contexts. Using document analysis as part of a qualitative research methodology, this study examined the gender representations in family and social life found in the texts and visuals of the textbooks through content analysis. When comparing the textbooks of the two countries, it was found that the representation of the female gender in visuals is greater in the Turkish social studies textbook than in the Iranian social studies textbook. The representation of the male gender in the texts of the Iranian social studies textbook is higher than in the Turkish social studies textbook. In the Iranian social studies textbook, the representation of gender roles in the family—such as mother, father, spouse, and child—within the context of shared responsibilities was found to be higher in the visuals than in the Turkish social studies textbook. It was found that the combined representation of gender roles within the family context in the texts of the Turkish social studies textbook was higher than in the Iranian social studies textbook. The findings of the study revealed that the Turkish social studies textbook presented a balanced representation of gender roles, whereas the Iranian social studies textbook presented an unbalanced representation that rendered women less visible than men. Suggestions have been made in light of with these results.

Anahtar Kelimeler

• social studies
• textbook
• gender
• portrayal

Kaynakça

1. Abroshan, M. ve Ercümendi, S. (1391). Bâz tevlid-i klişehây-ı cinsiyetî der kitâbhây-ı Farısî devre-i penc sali-i ibtidaî, Fasılnâme-i İlmî Cami’eşinâsî Amûzeş ve Perûreş, 3, 8-39.
2. Akay Şahin, M. ve Açıkalın, M. (2021). Gender representation in elementary and middle school social studies textbooks in Turkey. Journal of International Women’s Studies, 22(1) 417-445. https://vc.bridgew.edu/jiws/vol22/iss1/25
3. Ali Sofi, H., Ali Sofi, E., Ali Sofi, R. (1389). Ber resî intikadi ve mukayese-i tebid-i cinsiyetî der kitbhayı uluûm-u ibtidaî ber esası algoy-ı Mişel, Mecmuai Makalatı Hemayişi Milli Amuzeşi İbtidai, 6(2), 414-425.
4. Anderson, D.A ve Hamilton, M. (2005). Gender role stereotyping of parents in childrens phicture book: the invisible father, Sex Rols. 52 (3-4), l45-151. DOI: 10.1007/s11199-005-1290-8
5. Apple, M.W. (2004). Controlling the Work of teachers In:Flinders. D.j & Thornton,S.J(Ed).The Curriculum Studies Read, 183-199. NewYork: Routledgefalmer.
6. Arabi, R. H. (1376). Ber resî nakş-ı zenân-ı der fa’aliyethây-ı iktisâdî menâtık-ı rustay-i şehristan-ı Ramsar, Risâle-i karşinâsî erşed, Danışgâhı Şehid Bahoner, Kirman.
7. Aronowitz S. ve Giroux, H. (2003). Education under Siege: the Conservative, Liberal, and Radical debate over Schooling. https://doi.org/10.4324/9780203222034
8. Başaran, M. (2019). Sosyal bilgiler öğretim programı ve ders kitaplarında toplumsal cinsiyet eşitliği eğitimi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Necmettin Erbakan Üniversitesi.

9. Benattabou, D. (2021). Gendered Hegemony in the Visual Discourse of Moroccan EFL Textbooks: A Quantitative Content Analysis. International Journal of Linguistics and Translation Studies, 2(1), 40–61. https://doi.org/10.36892/ijlts.v2i1.103
10. Blount, L. (1990). National case studies of equal opportunities: Irland,IN: Wiener, The Primary school and equal opportunities,Chassell: Council of Europe.
11. Bulut, B. (2024). Representation of women in the 2018 and 2024 social studies curricula and textbooks. Bulletin of Educational Studies, 3(1), 22-37. http://dx.doi.org/10.61326/bes.v3i1.269
12. Can, S. (2007). İlköğretim sosyal bilgiler ders kitaplarında cinsiyet eşitliğinin sağlanması. II. Sosyal Bilimler Eğitimi Kongresi Bildirileri (ss. 1-9). Adana, Türkiye.
13. Council of Europe (2007). Gender mainstreaming. Strasbourg: Council of Europe Press. https://rm.coe.int/1680596135 (Erişim Tarihi: 03.02.2026).
14. Cohen, B. J. (1990). Introduction to sociology. McGraw Hill Book Company.
15. Crabb, P.B ve Bielawski, D.(1994). The social representation of material culture and gender in childrens book, Sex Rols stereotyping in childrens kiterature: a change from the past, childhood education, 90, 278-285.
16. Chung, H. (2000). womans roles and gender issues in primary school textbooks:Korea and Mexico,santioago:University of California.
17. Demircioğlu, E. ve Özalp, M. T. (2022). Representation of female scientists in social studies textbooks. Educational Academic Research, 47, 80-92. https://doi.org/10.5152/AUJKKEF.2022.991680
18. Doğanay, G. ve Çopur, Z. (2021). İlkokul hayat bilgisi ders kitaplarında işlenen aile içi rollerin toplumsal cinsiyet eşitliği açısından değerlendirilmesi. Aydın İnsan ve Toplum Dergisi, 7(1), 57-73.
19. Do Thi Bich Loan NTMH, Kieu Thi Bich Thuy Nguyen Tri, Trinh Thi Ahn Hoa. Guidelines for textbook review and analysis from a gender perspective. Hanoi UNESCO, 2010.
20. Dündar, S. (2021). Ortaokul sosyal bilgiler ders kitaplarında toplumsal cinsiyet [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Adnan Menderes Üniversitesi.
21. Efşani, S.A.R. ve Neduş, A.A.; Necefâbâdi. S.F. (1388). Bâz tevlîd-i nakşhây-ı cinsiyetî der kitâbhây-ı Farısî mukatta-i ibtidaî, Pejûheşi Zenân, 7/1, 87-107.
22. Erbuyurucu, Z. C. ve Deniz, L. (2024). Sosyal bilgiler ders kitaplarında toplumsal cinsiyetin temsili: İstanbul sözleşmesi öncesi ve sonrası. Anadolu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi (AUJEF), 8(3), 896-928. https://doi.org/10.34056/aujef.1230377
23. Fidan, S. (2019). Sosyal bilgiler ders kitaplarında toplumsal cinsiyet [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Yıldız Teknik Üniversitesi.
24. Foroutan, Y. ( 1389). Camie pezîrî cinsiyetî der kitâbhây-ı dersi medaris-i İran, Zen Der Tevsie ve Siyaset, 8/3, 95-214.
25. Gardiner, H. W. ve Gander, M. J. (2015). Çocuk ve ergen gelişimi. İmge Kitabevi.
26. Gezer, M. (25-28 Nisan, 2019). Ortaokul (5-7. Sınıf) sosyal bilgiler ders kitaplarının toplumsal cinsiyet rolleri açısından incelenmesi [Tam Metin Bildiri Kitabı]. XII. Uluslararası Eğitim Araştırmaları Kongresi: "21. Yüzyılda Öğretmen Eğitimi Politikası: Kanıt, Araştırma ve Uygulama" (ss. 1661-1668). Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Rize, Türkiye.
27. Giddens, A. (2012). Sosyoloji, Kırmızı Yayınları.
28. Gümüşoğlu, F. (2016). Ders kitaplarında toplumsal cinsiyet. Toplum ve Demokrasi Dergisi, 2(4), 39-50.
29. Güneş, F. (2022). Ders kitaplarının özellikleri ve incelenmesi, Sınırsız Eğitim ve Araştırma Derneği Yayınları. Hafıziyan, M.H. (1381). Zenân ve Inkılâb, Dâstân-ı na gufte, Tehran, Endişe berter.
30. Hazeri, A. M. ve Ahmed Pourkhorami, A. R. (1391). Baznumây-i cinsiyet der kutub-i Farisî mekâti-i tahsil-i râhnümâyî ve debîristân der sâl-ı tahsil-i 1388-1389. Zen Der Tevsie ve Siyaset, 10/3, 75-94.
31. Hicazi, E. (1385). Islah-ı simây-ı zen der kitâbhây-ı devre-i ibtidaî râh-i be suyyi destyâbi be fırsethay-ı beraber, Fasılnamei Talim ve Terbiyet, 3/87, 121-145.
32. Işık Demirhan, E. (2021). Toplumsal cinsiyet eşitliği açısından öğretim programı ve ders kitabı inceleme (4. Sınıf insan hakları, yurttaşlık ve demokrasi). Journal of Innovative Research in Social Studies, 4(1), 69-82. https://doi.org/10.47503/jirss.931329
33. İran Eğitim Planlama Örgütü. (1388). Râhnümây-ı bernâme-i ders-i mutale’atı ictima’î berây-ı devre-i amuzeşî-i umûmi (ibtidai ve râhnümay-ı güruh-u mutale’at-ı ictima’î defter bernamerizî ve telif-i kutub-u dersî, sâzımân-ı pejûheş ve bernâmerizi-i amûzeşî.
34. İslam K. M. M. ve Asadullah M. N. (2018). Gender stereotypes and education: A comparative content analysis of Malaysian, Indonesian, Pakistani and Bangladeshi school textbooks. PLoS ONE 13(1): e0190807. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0190807
35. Kandilli, E. (2020). Beşinci sınıf matematik ders kitabındaki ve sosyal bilgiler ders kitabındaki toplumsal cinsiyet eşitliği ve toplumsal cinsiyet rollerinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Orta Doğu Teknik Üniversitesi.
36. Karaboğa, M. T. (2020). Sosyal Bilgiler ders kitaplarında cinsiyet rolleri. Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 10(15), 4847-4881. https://doi.org/10.26466/opus.686709
37. Karaçil, B. S. (2020). Okul öncesi öğretmenlerinin toplumsal cinsiyet algılarının çeşitli faktörlere göre incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. On Dokuz Mayıs Üniversitesi.
38. Kasa, B. ve Şahan, B. (2016). Gender stereotypes in primary school Turkish textbooks. Journal of Human Sciences, 13(3), 4152-4167.
39. Kemerkaya, G. ve Meydan, A. (2024). Sosyal bilgiler 5. Sınıf ders kitabında yer alan görsellerin toplumsal cinsiyet rolleri bağlamında incelenmesi. Trakya Eğitim Dergisi, 14(Özel Sayı), 333-346. https://doi.org/10.24315/tred.1516237
40. Kerlinger, F. N. (1978). Behavioral Research: A Conceptual Approach, Harcourt School.
41. Kite, M. E., Whitley, B. E. J. Ve Wagner, L. S. (2022). The psychology of prejudice and discrimination (4e). Routledge.
42. Krippendorff, K. (2004). Content Analysis: An Introduction to Its Methodology, SAGE, London.
43. Küçük Karaca, C. (2022). Cinsiyet eşitliği çerçevesinde sosyal bilgiler ders kitaplarının (4,5,6,7) incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Aksaray Üniversitesi.
44. Lee JFK. ve Collins P. (2009) Australian English-language textbooks: The gender issues. Gender and Culture 21(4), 353–370.
45. Marzooghi, R. ve Mansouri, S. (1394). Tahlîl-i muhtevây-ı keyf-î kitâbhây-ı ders-i devre-i ibtidaî ez menzer-ı cihet-i cinsiyetî giri, Zen Der Siyaset ve Tevsie (1394), 13/4, 489-465.
46. Millî Eğitim Bakanlığı. (2024). Sosyal bilgiler dersi öğretim programı (4, 5, 6 ve 7. sınıflar). MEB Yayınları.
47. Merriam, S. B. (2009). Qualitative research: A guide to design and implementation. Jossey-Bass.
48. Miles, M. ve Huberman, A. M. (2021). Nitel veri analizi: Genişletilmiş bir kaynak kitap (3.Baskı) (Akbaba Altun ve Ersoy, Çev.). Pegem Akademi.
49. Mitchell, J. (2012). Kardeşler Cinsellik ve Şiddet, İatanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
50. National Council for the Social Studies. (2008). A vision of powerful teaching and learning in the social studies: Building effective citizens. Social Education, 72(5), 277-280.
51. https://www.socialstudies.org/system/files/publications/articles/se_7205277.pdf (Erişim Tarihi: 09.10.2024). Peterson, S.B ve Lach, M.A. (1990). Gender sterotypes in childrens book:their prevalence and influence on cognitive and effective development. Gender and Education,vo12.Issue2, 185-197.
52. Sadıki, A. ve Nazıri, V. (1398). Felsefe-i amûzeş-i mutale’at-ı ictima’î der nizâm-ı ta’lîm ve terbiyet-i Cumhurî-i İslamî İran, Pejûheşi Der Amuzeşî Mutale’at-ı İctima’î, 1(1), 63-87.
53. Sak, R., Şahin Sak, İ.T., Öneren Şendil, Ç., Nas, E. (2021). Bir araştırma yöntemi olarak doküman analizi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 4(1), 227-250. https://doi.org/10.33400/kuje.843306
54. Sanmugam, N., Ismail, H., Azizan, M. (2023). Between Goddess or Homemaker: A Review of the Portrayal of Women in Malaysia ESL Textbooks. Creative Education, 14, 1269-1283. doi: 10.4236/ce.2023.146081
55. Sarıtaş, E ve Şahin, Ü. (2018). Hayat bilgisi ders kitaplarında toplumsal cinsiyet rolleri üzerine bir inceleme. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 48, 463-477.
56. Seçgin, F. ve Tural, A. (2011). Sınıf öğretmenliği bölümü öğretmen adaylarının toplumsal cinsiyet rollerine ilişkin tutumları. Education Sciences, 6(4), 2446-2458.
57. Sönmez, K. ve Dikmenli, Y. (2021). İlkokul sosyal bilgiler ders kitabının toplumsal cinsiyet açısından incelenmesi. Cumhuriyet International Journal of Education, 10(1), 434-458. http://dx.doi.org/10.30703/cije.732000
58. Subaşı, Y. (2023). Türkiye ve İran 4. Sınıf Sosyal Bilgiler Ders Kitaplarında Toplumsal Cinsiyet. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 12, 1303-1317. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1351855
59. Şeyhavendi, D. (1388). Bâztâb-ı hüviyethây-ı cinsiyetî der kitâbhây-ı te’limat-ı ictima’î amzeş-i ibtidaî ve devre-i râhnumâyı tahsîlî, Fasılname-i ta’lîm ve terbiyet, 87, 93-130.
60. Takinejad, R. M., Kasımi, V., Ali Nourouzi, R. (1394). Tahlil-i muhtevây-ı mukayese-i tesvir-i kitâbhây-ı ders-i İran ve Suriye ba te’kid bernaberaberi nakşhây-ı cinsiyetî, Cami’eşinâsi Karberdi, 1, 68-93.
61. Taleb, Ş. J. (1381). Tevsi’e ve çalışhây-ı cinsiyetî der kitabhây-ı te’limat-ı ictima’î amuzeş-i ibtidaî ve devre-i râhnumây-ı tahsîlî, Fasılnâmei Ta’lîm ve Terbiyet, 87, 93-120.
62. Temellioğlu, Ş. H., ve Küçükturan, G. (2022). Dördüncü sınıf sosyal bilgiler ders kitabının toplumsal cinsiyet açısından incelenmesi. E-Kafkas Eğitim Araştırmaları Dergisi, 9(2), 679-698. https://doi.org/10.30900/kafkasegt.956711
63. Temur, S. (2025). 5. sınıf sosyal bilgiler ders kitabının toplumsal cinsiyet açısından incelenmesi. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 13(1), 473-518. https:/doi.org/10.52826/mcbuefd.1583199
64. Weitzman, L. J., Eifler, D., Hokada, E., Ross, C. (1972). Sex-Role Socialization in Picture Books for Preschool Children, American Journal of Sociology, 77/6, s.11-25. https://doi.org/10.1086/225261