Deyrulzafaran Manastırı’nın Ahşap Kapıları: Gelenekten Sanata Bir Miras

Yıl 2026, Sayı: 71, 34 - 53, 25.03.2026

Mustafa Yıldırım , Mehmet Kulaz

https://doi.org/10.53568/yyusbed.1660080

https://izlik.org/JA48NF95GC

Öz

Yukarı Mezopotamya, tarih boyunca pek çok medeniyete ev sahipliği yapmış, kültürel ve sanatsal etkileşimlerin yoğun biçimde yaşandığı bir bölge niteliği taşımaktadır. Bu coğrafyanın en eski yerleşimlerinden biri olan Mardin, farklı etnik ve dini toplulukların bir arada yaşamasıyla zengin kültürel mirasa sahip olmuş ve özgün mimari dokusuyla dikkat çeken nadir kentler arasında yer almıştır. Kent, özellikle İslam ve Hristiyan sanatına ait anıtsal nitelikte birçok dini yapıyı barındırmaktadır. Bu bağlamda, Süryani Hristiyan kültürünün en önemli dini yapılarından biri olan Deyrulzafaran Manastırı (MS 6.yy), bölgedeki dinsel mimarinin karakteristik örneklerinden biri olarak öne çıkmaktadır. Manastırın mimari organizasyonu incelendiğinde, taş malzemenin baskın kullanımına karşın, tamamlayıcı yapı elemanları arasında ahşabın da önemli bir yere sahip olduğu görülmektedir. Ahşabın kolay işlenebilir, ulaşılabilir ve sürdürülebilir bir malzeme olması, mimari ve mimari elemanlarda tercih edilmesinde önemli bir etkendir. Manastır bünyesinde yer alan ahşap kapılar, yalnızca yapısal birer unsur olmanın ötesinde, zengin süsleme programları ve ustalıkla uygulanmış ahşap işçiliğiyle dikkat çekmektedir. Farklı form, malzeme ve bezeme özellikleri, dönemin sanat anlayışını ve zanaatkârlık geleneklerini yansıtan önemli göstergeler arasında yer almaktadır. Bu çalışmanın temel amacı, Deyrulzafaran Manastırı’nda yer alan ahşap kapıların malzeme özelliklerini, yapım tekniklerini ve süsleme unsurlarını analiz ederek belgelemek ve böylece bu kültürel mirasın gelecek kuşaklara aktarılmasına katkıda bulunmaktır. Bu doğrultuda, manastır kompleksinde bulunan ahşap kapıların ölçümleri yapılmış, yerinde fotoğrafları çekilmiş ve detaylı çizimleri gerçekleştirilerek söz konusu eserlerin bilimsel olarak belgelenmesi sağlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Ahşap Sanatı , Mimari , Süsleme , Mardin , Deyrulzafaran

Wooden Doors of Deyrulzafaran Monastery: A Legacy from Tradition to Art

https://izlik.org/JA48NF95GC

Öz

Upper Mesopotamia has hosted numerous civilizations throughout history and is a region characterized by intense cultural and artistic interactions. Mardin, one of the oldest settlements in this region, has amassed a rich cultural heritage thanks to the coexistence of diverse ethnic and religious communities and is among the rare cities notable for its unique architectural texture. The city is home to numerous monumental religious structures, particularly those of Islamic and Christian art. In this context, the Deyrulzafaran Monastery (6th century AD), one of the most important religious structures of Syriac Christian culture, stands out as a characteristic example of religious architecture in the region. An examination of the monastery's architectural organization reveals that, despite the predominant use of stone, wood also holds a significant place among the complementary structural elements. Wood's ease of workability, accessibility, and sustainability are key factors in its selection for architectural elements. Beyond simply being a structural element, the wooden doors within the monastery are notable for their rich ornamentation and masterful woodwork. Their diverse forms, materials, and decorative features are among the most important indicators reflecting the artistic understanding and craftsmanship traditions of the period. The primary objective of this study is to analyze and document the material properties, construction techniques, and decorative elements of the wooden doors at the Deyrulzafaran Monastery, thereby contributing to the transmission of this cultural heritage to future generations. To this end, the wooden doors within the monastery complex were measured, photographed in situ, and detailed drawings were produced, enabling the scientific documentation of these artifacts.

Anahtar Kelimeler

Wood Art , Architecture , Ornament , Mardin , Deyrulzafaran

Kaynakça

• Alioğlu, E.F.(1989). Geleneksel Mardin Şehir Dokusu ve Evleri Üzerine Bir Deneme. (Tez No.14083) (Doktora Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi). Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi
• Altun, A.(2011). Mardin’de Türk Devri Mimarisi. Acar Basım Yayınları.
• Alkan, A.(2020). İnanç Turizmi Açısından Deyrulzafaran Manastırı ve Ziyaretçi Profili Üzerine Bir İnceleme. Türk Turizm Araştırmalar Dergisi, 4(2), 1044-1059. Doi: 10.26677/TR1010.2020.381
• Akınay, A., & Top, M. (2024). İstanbul Deniz Müzesi’ndeki Ahşap Levhadan Tuğra Örnekleri. Van İnsani Ve Sosyal Bilimler Dergisi (7), 96-113. https://doi.org/10.62068/visbid.1483771
• Akyüz, P.G. (1998). Deyrulzafaran Manastınırı’nın Tarihi. Resim Yayıncılık
• Akyüz, P.G. (1998). Mardin İli’nin Merkezinde Civar Köylerinde ve İlçelerinde Bulunan Kiliselerin ve Manastırların Tarihi. Mardin Kırklar Kilisesi Yayınevi
• Bozer, R. (2002). “Ortaçağ Anadolu Türk Ahşap Sanatında Kündekâri Tekniği”. Türkler Ansikopedisi, (7, 911-917 ). Yeni Türkiye Yayınları
• Barsavm, A. (2004). Zihniyetlerin Bahçesinde Deyruzzafaran Manastırı’nın Tarihi ve Mardin Abraşiyesi ile Manastırlarının Özet Tarihi, (Gabriel Akyüz, Çev.). Mardin Tarihi İhtisas Kütüphanesi
• Göyünç, N.(1969). XVI. Yüzyılda Mardin Sancağı. Edebiyat Fakültesi Basımevi
• Güler, A. (1998). Mardin Folkloru (Gelenek-Görenek). Marev Yayınları
• Jensen, R. M. (2000). Understanding Early Christian Art. Routledge.
• Korkut, T., & Elyiğit, U. (2018). Günümüz Süryani Dini Mimarisi Araştırmaları. Avrasya Sosyal Ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 5(6), 35-47.
• Minorsky, V. (1991). “Mardın”. The Encyclopaedıa Of Islam. Under The Patronage Of The Internatıonal Unıon Of Academıes, Vol. VII, 539-542, London
• Sedes, F. (2023). History of an specific Monastery Restoration Process of an Assyrian Monastery – Deryrulzafaran in Mardin. BBDS - Black Book: Drawing and Sketching, 3(1), 27-37. https://doi.org/10.48619/bbds.v3i1.580
• Taştemir, M.(2003). “Mardin”. Türkiye Diyanet Vakfı Ansiklopedisi, (28, 43-48). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Telli, E. (2022). Süryani Kiliselerinde Kduşkudşin (Mardin, Diyarbakır, Şırnak, Adıyaman Örnekleri. (Tez No. 765901), [Doktora tezi, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Ürek, M. (2013). Süryaniler ’in Tarihi ve Sosyolojik Yapısı. Milel ve Nihal, 10 (2), 95-112.