Çiçek Aşısı ve Osmanlı Devleti’nden Türkiye Cumhuriyeti’ne Uygulanma Yöntemleri

Yıl 2026, Sayı: 71, 104 - 114, 25.03.2026

Seda Kantar

https://doi.org/10.53568/yyusbed.1752251

https://izlik.org/JA27PB74FK

Öz

Bu çalışma, insanlık tarihinin en ölümcül salgınlarından biri olan çiçek hastalığına karşı geliştirilen aşı uygulamalarının tarihsel evrimini, Osmanlı Devleti’nden Türkiye Cumhuriyeti’ne uzanan bir çerçevede ele almayı amaçlamaktadır. Yalnızca bir tıbbi gelişmenin izini sürmekle kalmayan bu çalışma, aynı zamanda halk sağlığı politikalarının kurumsallaşmasını, devletin sağlık alanındaki modernleşme süreçlerini ve bilimsel bilginin toplumsal yaşama entegrasyonunu da gözler önüne sermektedir. Araştırma, tarihsel yöntem temelinde arşiv belgeleri, tıbbi metinler, dönemin resmi yazışmaları ve ikincil kaynaklara dayanmaktadır. Elde edilen bulgular, Osmanlı Devleti’nin variolasyon gibi geleneksel yöntemlerden Edward Jenner’in bilimsel aşısına geçişi hızla benimsediğini, bu süreci telkihhaneler, tıp mektepleri ve aşılama idareleri ile kurumsallaştırdığını göstermektedir. Cumhuriyet döneminde Refik Saydam Hıfzıssıhha Enstitüsü aracılığıyla Osmanlı’dan devralınan aşı üretim ve uygulama mirası bilimsel temellerle yeniden yapılandırılmış; yürütülen kapsamlı ve sistemli aşılama kampanyaları sayesinde çiçek aşısı köylere kadar ulaştırılmış, böylece Türkiye hem Dünya Sağlık Örgütü’nün küresel eradikasyon programına etkin biçimde katkı sağlamış hem de 1970’li yıllarda çiçek hastalığını tamamen ortadan kaldırmayı başarmıştır.

Anahtar Kelimeler

Çiçek aşısı , variolasyon , telkihhane , Türkiye’de aşı politikaları , Edward Jenner

Smallpox Vaccination and Its Methods of Implementation from the Ottoman Empire to the Republic of Türkiye

https://izlik.org/JA27PB74FK

Öz

This study aims to examine the historical evolution of vaccination practices developed against smallpox—one of the deadliest epidemics in human history—within a framework that extends from the Ottoman Empire to the Republic of Türkiye. Beyond tracing a medical advancement, the study also sheds light on the institutionalization of public health policies, the modernization processes of the state in the field of healthcare, and the integration of scientific knowledge into social life. The research is based on the historical method and draws upon archival documents, medical texts, official correspondence of the period, and secondary sources. The findings indicate that the Ottoman Empire swiftly adopted the transition from traditional methods such as variolation to Edward Jenner’s scientific vaccination, and institutionalized this process through inoculation centers (telkihhane), medical schools, and vaccination administrations. In the Republican period, the legacy of vaccine production and application inherited from the Ottoman era was restructured on scientific foundations through the Refik Saydam Institute of Hygiene. As a result of comprehensive and systematic vaccination campaigns, smallpox vaccines were delivered even to rural areas. Thus, Türkiye not only contributed effectively to the World Health Organization’s global eradication program but also succeeded in completely eliminating smallpox by the 1970s.

Anahtar Kelimeler

: Smallpox vaccine , Variolation , Telkihhane , Vaccination policies in Türkiye , Edward Jenner

Kaynakça

• T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Dahiliye Mektubi Kalemi (DH.MKT.), 1489/23, 26 Şubat 1888.
• BOA, DH. MKT, 1975/80, 22 Temmuz 1892.
• BOA, DH. MKT, 1818/65, 14 Mart 1891.
• BOA, DH. MKT, 2211/12, 22 Haziran 1899.
• BOA, DH.MKT, 1623/55, 16 Mayıs 1889.
• BOA, DH-MKT, 1153/63, 17 Mart 1907.
• BOA, DH-MKT, 2092/14, 16 Ağustos 1898.
• BOA, DH-MKT, 2304/53, 11 Şubat 1900.
• BOA, DH-MKT, 2327/57, 1 Nisan 1900.
• BOA, DH-MKT, 2381/58, 30 Temmuz 1900.
• BOA, DH-MKT, 2465/20, 24 Mart 1901.
• BOA, DH-MKT, 2690/14, 23 Aralık 1908.
• BOA, DH-MKT, 980/44, 27 Eylül 1905.
• BOA, İrade Sıhhiye (İ. SH), 5/13, 6 Mart 1907;
• BOA, İrade Meclis-i Mahsus (İ.MMS), 131/5628, 28 Haziran 1892.
• Babkin, I.V. & Babkina, I.N. (2015). Variola Virüsünün Kökeni. Virüsler, 7(3), 1100-1112. doi: 10.3390/v7031100
• Berkes, N. (2003). Türkiye’de Çağdaşlaşma, (4. Baskı). Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.
• Boylston, A. (2012). The Origins of Inoculation. Journal of the Royal Society of Medicine, 105(7), 309-313. doi: 10.1258/jrsm.2012.12k044
• Cevdet, A. (1271-1301). Osmanlı Tarihi Tarihi Cevdet, Hikmet Neşriyat, İstanbul.
• Durusoy, R. (2003). Çiçek Bir Eradikasyon Öyküsü Mü? Toplum ve Hekim, 18(5), 367-368. https://www.belgelik.dr.tr/ToplumHekim/kayit_goster.php?Id=1784
• Elmacı, İ. (2015). Bilimsel ve Teknolojik Açıdan Osmanlı İmparatorluğu’nda XVIII. Yüzyıldan XIX. Yüzyıla Çiçek Aşısı ve Kuduz Aşısı. Belleten, 79(285), 611-626. https://doi.org/10.37879/belleten.2015.611
• Eroğlu, H., Dinç, G. ve Şimşek, F. (2014). Osmanlı İmparatorluğunda Telkîh-i Cüderî (Çiçek Aşısı). Milli Folklor Dergisi, 13(101), 193-208. https://www.acarindex.com/milli-folklor-dergisi/osmanli-imparatorlugunda-telkih-i-cuderi-cicek-asisi-110029
• Fenner, F., Henderson, D. A., Arita, I., Jezek, Z., & Ladnyi, I. D. (1988). Smallpox and its Eradication. World Health Organization, Geneva.
• Gülser, C. ve Rasimoğlu, İ. (2013). Taşrayı İyileştirmek: 19. Yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu’nda Memleket Hekimleri. Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi, 3(1), 2-3. https://dergipark.org.tr/tr/pub/mutftd/issue/43163/523507#article_cite
• Hopkins, D. R. (2002). The Greatest Killer: Smallpox in History. (2. Baskı). University of Chicago Press.
• Kara, M. A. (2003). Abdülhak Molla ve Tıbbîye’de Çiçek Aşısı Uygulamasının Başlangıcı. Anadolu Kliniği Tıp Bilimleri Dergisi, 28(1), 30-37. https://doi.org/10.21673/anadoluklin.1174852
• Karakılıç, C. (2021). Osmanlı Devleti’nin Çiçekle Mücadelede Kullandığı Yöntemler (1908-1918). Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 17(33), 1-33. https://ctad.hacettepe.edu.tr/17_33/1.pdf
• Kardaş, A. (2020). Cumhuriyet Döneminde Çiçek Salgınları ve Alınan Önlemler. The Journal of Academie Social Science Studies, 13(83), 309-321. doi: 10.29228/JASSS.47189
• Montagu, L. (1973). Türkiye Mektupları 1717-1718. (A. Kurutluoğlu, Çev.). Tercüman 1001 Temel Eser 12, Kervan Kitapçılık A.Ş.
• Özlüarda, E. (1965). Memleketimizde Kuru Çiçek Aşısı İstihsali ve Yaş Aşı ile Mukayeseli yapılan Uygulamalardan Alınan Sonuçlar. Türk Hijyen ve Tecrübi Biyoloji Dergisi, 25(2-3), 129-152. https://jag.journalagent.com/turkhijyen/pdfs/THDBD_25_SUP_2_111_228.pdf
• Özlüarda, E. (1972). Dünyada Çiçek Epidemiyolojisi ve 1972 Yılı Çiçek Salgınları. Türk Hijyen ve Tecrübi Biyoloji Dergisi, 32(2), 122-133. https://jag.journalagent.com/turkhijyen/pdfs/THDBD_32_2_91_170.pdf
• Sarı, N. (2012). Tıp. Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: 41, 101-111.
• Sarı, N., İzgöer, A. Z. ve Eryüksel, A. (2020). II. Abdülhamid Döneminde Açılan Telkihhaneler (Aşı Evleri) ve Çiçek Aşısı Üretimi. B. Okka, A. D. Erdemir ve Ö. Usmanbaş (Ed.), Afyon ve İstanbul Uluslararası Türk-İslam Tıp Tarihi ve Etiği Kongreleri (2018-2019) Bildiri Kitabı (s. 15-27) içinde. Selçuk Üniversitesi Basımevi.
• Stefan, R. (2005). Jenner And The History Of Smallpox And Vaccination. Baylor University Medical Center Procee Dings, 18(1). 21-25. doi: 10.1080/08998280.2005.11928028
• Şendil, A. F. (2024). II. Abdülhamit Döneminde Tıbbi Buluşların Osmanlı Tıbbına Yansıması [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi
• Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı. (1981). Türkiye’de Aşılama Tarihi ve Eradikasyon Programları Raporu. 1981. https://www.saglik.gov.tr/TR,2175/saglik-asiliyoruz.html
• Unat, E. K., İhsanoğlu, E. ve Vural, S. (2004). Osmanlıca Tıp Terimleri Sözlüğü. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Unat, Y. (2019). Türklerde Çiçek Aşısı. Bilim ve Ütopya, (299), 68-71. https://bilimveutopya.com.tr/turklerde-cicek-asisi
• Ülman, Y. I. (2017). Galatasaray Tıbbiyesi- Tıbbiyede Modernleşmenin Başlangıcı. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Ünver, S. (1948). Türkiye’de Çiçek Aşısı ve Tarihi. İsmail Akgün Matbaası.
• Williamson, S. (2007). The Vaccination Controversy: The Rise, Reign, and Fall of Compulsory Vaccination for Smallpox. Liverpool University Press.
• World Health Organization (WHO). (1980). The Global Eradication of Smallpox. https://www.who.int/health-topics/smallpox#tab=tab_1
• Yazıcı Metin, N. (2019). Osmanlı’da Gureba Hastaneleri: Canik / Samsun Gureba Hastanesi’nin İnşa Süreci ve Kitabesi. TÜBA-KED Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi (19), 47-54. https://doi.org/10.22520/tubaked.2019.19.003
• Yıldırım, N. (2022). Tıbben Kabulünün 300. Yılında Türk Çiçek Aşısı/Turkish Variolation. Hakan Ertin’e Armağan. (S. 7-46) içinde. Betim Kitaplığı.
• Yıldırım, N. (2023). Türkiye’de Çiçek Aşısı Üretimi, 1840-1980. Türk Hijyen ve Deneysel Biyoloji Dergisi, 80(3), 387-406. doi:10.5505/TurkHijyen.2023.60420 https://jag.journalagent.com/turkhijyen/pdfs/THDBD_80_3_387_406.pdf