Toplumsal Cinsiyetin Sözlü Kültürdeki İzleri: Türk ve Kürt Atasözlerinde Kadın Temsilleri

Öz

Kadınlara yönelik cinsiyetçi atasözleri üzerine yapılan çalışmalar, folklorcuların, dilbilimcilerin ve edebiyat tarihçilerinin ciddi biçimde ilgisini hak etmektedir. Bu tür ifadeler, çoğunlukla geçmiş kuşakların günlük gözlem ve deneyimlerinden türetilmiş genellemeler olarak kabul edilse de içerikleri çok katmanlıdır ve çoğu zaman yaşamın kendisi kadar çelişkilidir. Bu makalenin temel savı, kadınları hedef alan bu tür önyargılı söylemlerin mantıksal tutarlılığının ciddi biçimde sorgulanabilir olduğu ve rasyonel ya da felsefi bir çerçevede tutarlı bir yorumlamaya elverişli olmadığı yönündedir. Söz konusu ifadeler, kültürel miras olarak dokunulmaz kabul edilmekten ziyade, ataerkil düşünce biçimlerinin ürünü olan sorunlu stereotipleri yansıtmaktadır. Bu duruma çarpıcı bir örnek, “Kızını dövmeyen, dizini döver” atasözüdür; otoriter ve şiddet temelli bir dünya görüşünü içeren bu söz, yazı öncesi toplumlarda yankı bulmuş olabilir; ancak okuryazar ve toplumsal bilince sahip günümüz toplumlarında geçerliliğini tamamen yitirmiştir. Hatta bu ifade, çağdaş bakışla tam tersi biçimde yeniden formüle edilmelidir: “Kızını döven, dizini döver.” Bu çalışma, Türk ve Kürt sözlü kültürlerinde yer alan ve kadınlara ilişkin olumsuz, önyargılı nitelikler taşıyan yaygın halk deyişlerini karşılaştırmalı olarak analiz etmeyi; bu cinsiyet temelli söylemlerin ardındaki sosyo-kültürel yapıları açığa çıkarmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Atasözleri
• Türkçe
• Kadınlar
• cinsiyetçilik
• Kürtçe

Gendered Traces in Oral Culture: Female Representations in Turkish and Kurdish Proverbs

Öz

Studies on antiproverbs directed against women warrant serious attention from folklorists, linguists, and literary historians. While such expressions are often regarded as generalisations derived from the daily observations and experiences of earlier generations, their assertions are layered, multifaceted, and frequently as contradictory as life itself. The central argument of this article is that the logical coherence of antiproverbs targeting women is highly questionable, and that a consistent philosophical or rational interpretation is difficult—if not impossible—to sustain. Far from being untouchable cultural relics, many of these expressions are deeply flawed stereotypes rooted in patriarchal norms. One striking example is the Turkish proverb “Kızını dövmeyen, dizini döver” (“He who does not beat his daughter will beat his knee”), which reflects a harmful, authoritarian worldview. While such a claim may have held resonance in preliterate societies, it has no place in literate and socially conscious communities today. Indeed, the message may be more accurately reversed: “Kızını döven, dizini döver” (“He who beats his daughter will beat his knee”). This study undertakes a comparative analysis of well-known antiproverbs from Turkish and Kurdish oral traditions that encode negative and prejudiced representations of women, aiming to uncover the socio-cultural structures that sustain such gendered discourses.

Anahtar Kelimeler

• Proverbs
• Antiproverbs
• Women
• Turkish
• Kurdish

Kaynakça

1. Acaroğlu, Türker. (1992) Türk Atasözleri. İstanbul: İletişim Yayınları
2. Akım, U. Bahadır et al. (1997) Redhouse Turkish – English Dictionary. 16th Addition, İstanbul: Ceylan Yayıncılık
3. Aksoy, ö. Asım. (1988). Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü I. İstanbul: İnkılap Kitabevi
4. Aksoy, Ö. Asım. (1971). Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü I Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları
5. Aykaç, Y. (2022). Kêşeya Wergera Biwêj û Gotinên Pêşiyan di navbera Tirkî û Kurdî de. Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi, 7(14), 69-83.
6. Borak Mustafa. (1992). Ferhenga Bivêjan. İstanbul: Enstîtuya Kurdî, Zend Basın Yayın
7. Celîl, Celîlê. Celîl, Ordîxanê. (2018) Gotinên Pêşîyan. İstanbul: Wardoz Yayıncılık
8. Chyet, Michael L. (2003). Kurdish-English Dictionary. Yale University Publications

9. Çiftçi, T. (2021). Zayenda civakî û îmaja jina baş-nebaş di gotinên pêşiyan yên Kurdan de. Şarkiyat, 13(2), 884–901. https://doi.org/10.26791/sarkiat.935312
10. Çotuksöken, Yusuf. (2004) Türkçe Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü. İstanbul, Toroslu Kitaplığı
11. Curzon, George N. (1892) Persia and the Persian question. Vol 2, London: Longmans Green.
12. Esar, Evan. (1968). 20.000 Quips and Quotes. New York: Barnes & Noble
13. Flavell, Linda & Roger. (1994) Dictionary Of Idioms and their Origins. London: Kyle Cathie Ltd.
14. Gazali, İmam. (1995) İmam Gazali Ledun ve Tevhid Risaleleri. İstanbul: Furkan Basın Yayın
15. Özkul, Çobanoğlu. (2004) Türk Dünyası Ortak Atasözleri Sözlüğü. Ankara, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı
16. Hirsch, E. D. (1996) A First Dictionary of Cultural Literacy. Boston, New York Houghton Mifflin Company
17. Hirsch, E. D., Kett, F. Joseph, Trefil, James. (2002) The New Dictionary of Cultural Literacy. Boston, New York: Houghton Mifflin Company.
18. Honeck, Richard P. (1997). A Proverb in Mind: The Cognitive Science of Proverbial Wit and Wisdom. New Jersey, London: Lawrence Erlbaum Associates, Publishers
19. Kamber, Saiwan. (2015) Kurdish Proverbs and Sayings. Schweden, Published & Printed by BOD
20. Kanar, Mehmet. (2009) Arapça Türkçe Sözlük. İstanbul: Say Yayınları
21. Kayran, M. (2024). Di Gotinên Pêşîyan ên Kurdan de Fehma Zayenda Civakî. Artuklu Kurdology (17). 44-64
22. Kaplan, L. (2022). Berawirdkirinek di Navbera Gotinên Pêşiyan ên Kurmancî û Tirkî de. A Comparison Between Kurdish and Turkish Proverbs, 197–217.
23. Kotova, Marina Yu, and Lauhakangas, Outi. "Terms of a Paremiological Minimum and a Paremiological Core in the Current Paremiology" in Proverbs Are Never Neutral. (2023) Kotova, Marina Yu, and Lauhakangas, (eds.) Cham, Palgrave Macmillan.
24. Kerschen, Lois. (1998) American Proverbs About Women: A Reference Guide. London: Greenwood Press
25. Kulaksız, Mehmet Ş. (2013) Ji Gotinê Berê. İstanbul: Weşanên Dozê
26. Litovkina, Anna T. (2019). Women Through Antiproverbs. Cham, Switzerland: Palgrave Macmillan
27. Malinovski, B. (1913) The Family among the Australian Aborigines. London: University of London Press
28. Malinowski, Bronislaw. (1960) A Scientific Theory of Culture and Other Essays. New York: A Galaxy Book, Oxford University Press
29. Malinowski, Bronislaw. (2001) Sex and Repression in Savage Society London and New York: Routledge
30. Mieder, Wolfgang. (2019) Right Makes Might: Proverbs and the American Worldview. Indiana, Indiana University Press.
31. Mieder, Wolfgang. (2004) Proverbs, A Handbook. London. Greenwood Press
32. Mustafa, Borak. (1992) Ferhenga Biwêjan Stenbol, Enstîtuya Kurdî
33. Oy, Aydın. (1972). Tarih Boyunca Türk Atasözleri. İstanbul, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları
34. Özcan, Celal. Seuß, Rita. Seeberg, Ina. (1996) Türk Atasözleri, Türkische Sprichwörter. Türkisch Deutsch. Dtv.
35. Parlatır, İsmail. (1998). Türkçe Sözlük 1; A-J. Ankara: Sözlük Bilim ve Uygulama Kolu Yayınları
36. Parker, Philip M. (2008). Webster's Turkish-English Thesaurus Dictionary. USA: ICON Group International, Inc.
37. Penrice, John. (1873) A Dictionary and Glossary of the Koran. London: Henry S. King & Co. Sarup, Madan. Identity, Culture and the Postmodern World. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2022.
38. Schipper, Mineke. (2006). Never Marry a Woman with Big Feet: Women in Proverbs from Around the World. Amsterdam, Amsterdam University Press
39. Seitel, Peter. (1969) "Proverbs: The Social Use of Metaphor," The Powers of Genre 2: 143-161.
40. Seitel, Peter. (1999). The Powers of Genre: Interpreting Haya Oral Literature. New York: Oxford University Press
41. Sinclair, John. (ed.) (1992) English Language Dictionary. London and Glasgow: Harper Collins Publishers Türk Dil Kurumu Sözlükleri, https://sozluk.gov.tr/ 12.10.2024.
42. Mustafa Borak, (2005) Ferhenga Biwêjan. İstanbul: Weşanên Enstitûya Stenbolê
43. Yıldırım, Kadri. (2023) Aşağı Kurmancî Lorî. Van: Zilan Akademi