Üniversite Öğrencilerinin Dijital Hak ve Sorumluluk Düzeylerinin İncelenmesi: Bitlis Eren Üniversitesi Örneği

Öz

Bu araştırmanın temel amacı, üniversite öğrencilerinin dijital hak ve sorumluluk düzeylerini belirlemek ve bunu etkileyen demografik/davranışsal faktörleri ortaya koymaktır. Batı merkezli literatüre Türkiye’den ampirik bir veri sunan çalışma, Bitlis Eren Üniversitesi öğrencileriyle yapılan anket verilerine dayanmaktadır. Nicel yöntemle yürütülen araştırmanın temel soruları; “Üniversite öğrencilerinin dijital hak ve sorumluluk düzeyleri nedir?” ve “Bu düzeyler, öğrencilerin demografik özellikleri, eğitim durumları ve dijital ortam kullanım alışkanlıklarına göre farklılaşmakta mıdır?” olarak belirlenmiştir. Açıklayıcı araştırma deseni kapsamında nicel yöntemin benimsendiği araştırmada, veriler Bitlis Eren Üniversitesi’nde öğrenim gören lisans öğrencilerinden anket tekniği ile toplanmış ve istatistiksel analizlere (t-Testi, ANOVA, Regresyon) tabi tutulmuştur. Temel bulgular, dijital hak düzeylerinin sorumluluk düzeylerini pozitif ve anlamlı şekilde etkilediğini göstermiştir. Ayrıca, yüksek gelir durumu ve konuyla ilgili ders almış olmak hem hak farkındalığını hem de sorumluluk bilincini artırmaktadır. Dikkat çekici bir diğer bulgu ise, yüksek etik sorumluluk algısının içerik üretme hakkını kullanma eğilimiyle negatif bir ilişki göstermesidir; bu durum olası bir “otosansür” etkisine işaret etmektedir. Sonuç olarak çalışma, dijital bilinçlenmenin gençler arasında eşit dağılmadığını ve ekonomik imkânların bu düzeyde belirleyici olduğunu ortaya koymuştur. Bu doğrultuda, dijital ortamları daha adil hale getirecek ve ekonomik durumdan bağımsız erişim sağlayacak politikalar önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Dijital Haklar
• Dijital Sorumluluklar
• Dijital Vatandaşlık
• Üniversite Öğrencileri
• Bitlis Eren Üniversitesi

Examining the Digital Rights and Responsibilities of University Students: The Case of Bitlis Eren University

Öz

The primary objective of this research is to determine university students levels of digital rights and responsibilities and to identify the demographic/behavioural factors influencing these levels. The study, which provides empirical data from Türkiye to the Western-centric literature, is based on survey data collected from students at Bitlis Eren University. The main questions of the quantitative research are: ‘What are university students levels of digital rights and responsibilities?’ and ‘Do these levels differ according to students' demographic characteristics, educational status, and digital environment usage habits?’ Within the explanatory research design, quantitative methods were adopted. Data were collected from undergraduate students at Bitlis Eren University using a survey technique and subjected to statistical analyses (t-test, ANOVA, regression). The main findings showed that digital rights levels positively and significantly affected responsibility levels. Furthermore, a high income status and having taken courses related to the subject increase both rights awareness and responsibility awareness. Another noteworthy finding is that a high perception of ethical responsibility shows a negative relationship with the tendency to exercise the right to produce content; this indicates a possible ‘self-censorship’ effect. In conclusion, the study reveals that digital awareness is not equally distributed among young people and that economic opportunities are decisive in this regard. Accordingly, policies are recommended to make digital environments more equitable and provide access independent of economic status.

Anahtar Kelimeler

• Digital Rights
• Digital Responsibilities
• Digital Citizenship
• University Students
• Bitlis Eren University

Kaynakça

1. Alkhallouf, A. (2021). Parental cyberbullying through a global lens: Children’s digital rights and social media policies. Journal of Children and Media, 15(3), 448–453. https://doi.org/10.1080/17482798.2021.1942662
2. Altunışık, R., Coşkun, R., Bayraktaroğlu, S., Yıldırım, E:, (2010), Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri, SPSS Uygulamalı, 6. Baskı, Sakarya Yayıncılık, Sakarya
3. Ayaz, G. ve Çatı, K. (2021). Tüketicilerin marka kişiliği algısının marka bağlılığı üzerindeki etkisi. International Social Mentality and Researcher Thinkers Journal, (Issn:2630-631X) 7(49), 2071-2083.
4. Barahona, V. C. (2023). The regulation of the right to digital education. Cadernos de Dereito Actual, (21), 303-325. 10.5281/zenodo.8043868
5. Benvenuto, J. (2025). O tribunal da internet: o cancelamento sob a lente da justiça nacional e internacional. Contemporânea-Revista de Sociologia da UFSCAR, (15), 1-17. https://doi.org/10.14244/contemp.v15.1397
6. Brites, M. J., ve Castro, T. S. (2022). Digital rights in digital exclusion settings: the experiences of institutionalised youth in Portuguese detention centres. Journal of Children and Media, 17(1), 117–133. https://doi.org/10.1080/17482798.2022.2145324
7. Büyüköztürk, Ş. (2002), Faktör analizi: Temel kavramlar ve ölçek geliştirmede kullanımı. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 32(32), 470-483.
8. Cocito, C., ve De Hert, P. (2023). The transformative nature of the EU declaration on digital rights and principles. Computer Law & Security Review. https://doi.org/10.1016/j.clsr.2023.105846

9. Contaldi, G. (2023). Can the DMA (Digital Markets Act) contribute to the protection of users data online?. Diritti Umani e Diritto Internazionale, 77-94. doi: 10.12829/107096
10. Custers, B. (2022). New digital rights: Imagining additional fundamental rights for the digital era. Computer Law & Security Review, (44), 1-13. https://doi.org/10.1016/j.clsr.2021.105636
11. Çatı, K., Koçoğlu, C. M. ve Gelibolu, L. (2010). Müşteri beklentileri ile müşteri sadakati arasındaki ilişki: Beş yıldızlı bir otel örneği. Ç.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 19(1), 429-446.
12. De Souza, S. P. (2025). Can data justice be global? Exploring the practice of digital rights, and the search for cognitive data justice. Information, Communication & Society, 28(6), 1006–1022. https://doi.org/10.1080/1369118X.2025.2471889
13. Efimova, L., Sizemova, O., ve Chub, D. (2024). Digital financial assets: Concept and legal nature. BRICS Law Journal, 11(1), 32-57. https://doi.org/10.21684/2412-2343-2024-11-1-32-57
14. Ergül, M. (2024). Avrupa Birliği’nin dijital hakları söylemsel inşası. (Doktora Tezi, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi). YÖK Ulusal Tez Merkezi.
15. Ersoy, A. F. (2012). Annelerin vatandaşlık algısı, çocuklarında vatandaşlık bilinci geliştirme uygulamaları ve karşılaştıkları sorunlar. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 12(3), 2111-2124
16. Gallego-Arrufat, M. J., Torres-Hernández, N., García-Martínez, I., ve Domene-Martos, S. (2023). An educational framework in digital rights and responsibilities for young entrepreneurs. SAGE Open, 13(4). https://doi.org/10.1177/21582440231208614
17. Göksoy Sevinçli, B. (2024). Yoksulluk algısı ile yaşam memnuniyeti arasındaki ilişkiye yönelik bir araştırma: Bitlis örneği. İDEALKENT, 15(42), 816-843. https://doi.org/10.31198/idealkent.1350888
18. Göksoy Sevinçli, B. (2023). Akıllı kent uygulamalarına yönelik ölçek geliştirme ve geçerlik çalışması. Kent Akademisi, 16(3), 1497-1524. https://doi.org/10.35674/kent.1287596
19. Göney, A. N. (2024). Bilişim hukukunda çocuğun dijital haklarının sosyal medyada korunması. (Yüksek Lisans Tezi, Yeditepe Üniversitesi) YÖK Ulusal Tez Merkezi.
20. Gürbüz, S. ve Şahin, F. (2016). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri felsefe-yöntem-analiz. Seçkin Yayıncılık.
21. Harris, S. L. (2025). Opportunities and difficulties for strategic litigation to advance digital rights in the internet audience economy. German Law Journal, 25(6), 956-976. doi:10.1017/glj.2024.63
22. Hillman, V., ve Thy, T. (2025). Navigating digital rights: Balancing advocacy and basic needs for Cambodian children and youth. Journal of Human Rights Practice, 17(3). https://doi.org/10.1093/jhuman/huaf004
23. İslamoğlu, A.H. ve Alnıaçık, Ü., (2016). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri. Beta Yayıncılık.
24. Jieutsa, L., Gbaguidi, I., Nadifi, W., ve Koseki, S. (2024). Deployment of digital technologies in African cities: emerging issues and policy recommendations for local governments. Data & Policy, 6: e21. doi:10.1017/dap.2024.7
25. Karagöz, Y., (2017), SPSS ve AMOS uygulamalı nitel ve nicel karma, bilimsel araştırma ve yöntemleri ve yayın etiği. Nobel Yayıncılık.
26. Karakuş Yılmaz, T. (2020). Dijital haklar ve sorumluluklar. Dijital vatandaşlık (ss. 81-99) içinde. Pegem Akademi.
27. Kartashkin, V. A. (2022). Digital human rights: International-legal and social dimensions. RUDN Journal of Sociology, 22(4), 949-962. doi: 10.22363/2313-2272-2022-22-4-949-962
28. McCampbell, M., Schumann, C., ve Klerkx, L. (2022). Good intentions in complex realities: Challenges for designing responsibly in digital agriculture in low-income countries. Sociologia Ruralis, 62(2), 279-304. https://doi.org/10.1111/soru.12359
29. Meireles, A. V. (2024). Digital rights in perspective: The evolution of the debate in the internet governance. Politics & Policy, 52(1), 12-32. https://doi.org/10.1111/polp.12571
30. Mujica, J. P. I. (2022). Digital rights management systems and exploitation analysis under article 102 TFEU. IIC-International Review of Intellectual Property and Competition Law, (53), 324–357. https://doi.org/10.1007/s40319-022-01167-w
31. Okumuş, E. (2022). Dijital yerli olan alfa kuşağı çocuklarının ebeveynlerinin dijital haklar konusundaki farkındalıklarının incelenmesi. (Yüksek Lisans Tezi, Üsküdar Üniversitesi). YÖK Ulusal Tez Merkezi.
32. Ormaetxea, E. T. (2021). El derecho de información a los trabajadores y a sus representantes resultante del deber de información previo, como garantía del derecho a la protección de datos y como límite al ejercicio de las facultades de dirección y control de la empresa en relación con la instalación y el uso de dispositivos digitales en el contexto de la relación laboral. Revista General del Derecho del Trabajo y de la Seguridad Social, (58).
33. Öngören, S. (2022). Türkiye’de internet kullanım eğilimi ve dijital vatandaşlık algısının insan hakları bağlamında incelenmesi (Yüksek Lisans Tezi, Kütahya Dumlupınar Üniversitesi). YÖK Ulusal Tez Merkezi.
34. Öngören, S., ve Yılmaz, R. (2023). Ortaokul öğrencilerinin sosyal duygusal öğrenme becerileri ve dijital vatandaşlık düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 21(1), 226-250. https://doi.org/10.34234/ded.1331264
35. Öztürk, C. (2019). 8. sınıf öğrencilerinin dijital vatandaşlık düzeyleri ile siber zorbalık eğilimleri arasındaki ilişki [Yayımlanmamış Doktora Tezi], Sakarya Üniversitesi.
36. Palmiotto, F., ve Ozkul, D. (2024). Climbing a wall: Strategic litigation against automated systems in migration and asylum. German Law Journal, 25(6), 935-955. doi:10.1017/glj.2024.52
37. Qandeel, M. (2024). Understanding constitutional principles for the advancement of digital rights in Palestine. Middle East Law and Governance, 16(3), 400-429. https://doi.org/10.1163/18763375-20241444
38. Razmetaeva, Y., Barabash, Y., ve Lukianov, D. (2022). The concept of human rights in the digital era: Changes and consequences for judicial practice. Access to Justice in Eastern Europe, 3(15), 41-56. https://doi.org/10.33327/AJEE-18-5.3-a000327
39. Rozhdestvenskaya, T. E., ve Guznov, A. G. (2021). Digital currency: Features of regulation in the Russian Federation. Pravoprimenenie-Law Enforcement Review, 5(1), 58-67. https://doi.org/10.52468/2542-1514.2021.5(1).58-67
40. Scharf, N. (2022). The evolution and consequences of digital rights management in relation to online music streaming. Legal Studies, 42(1), 61-80. doi:10.1017/lst.2021.26
41. Siapera, E., ve Farries, E. (2025). Platform governance and civil society organisations: Tensions between reform and revolution continuum. Internet Policy Review, 14(1). https://doi.org/10.14763/2025.1.2002
42. Sik, C. P. (2021). Yea or nay to artificial intelligence? More questions than answers under Malaysian copyright law. Journal of World Intellectual Property, 24(5-6), 368-382. https://doi.org/10.1111/jwip.12196
43. Ünal, F. (2019). Ortaokul 8. sınıf öğrencilerinin hak, sorumluluk ve katılımcılık bağlamında vatandaşlık bilincine ilişkin görüşlerinin hammond modeliyle değerlendirilmesi [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi], Bartın Üniversitesi
44. Vardanyan, L., Stehlik, V., ve Kocharyan, H. (2022). Digital integrity: A foundation for digital rights and the new manifestation of human dignity. TalTech Journal of European Studies, 12(1), 159-185. https://doi.org/10.2478/bjes-2022-0008
45. Yıldırım, A. S., ve Keser, H. (2024). Dijital hak ve sorumluluklar ölçeği geliştirme çalışması. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (61), 414-437. https://doi.org/10.9779/pauefd.1062067
46. Yılmaz, T. K. (2020). Dijital haklar ve sorumluluklar. Dijital okuryazarlık içinde,(ss. 127-180). Ankara, Nobel.
47. Wright, J. M. (2024). The future of the internet hangs in the balance: The perception and framing of political opportunity and threat in the contentious politics of data. Social Movement Studies, 23(3), 285–302. https://doi.org/10.1080/14742837.2022.2