KUR’ÂN ÂYETLERİ IŞIĞINDA LİSANIKÂL İLE LİSANIHÂL

Yıl 2026, Sayı: 71, 381 - 399, 25.03.2026

Muhyettin Polat

https://doi.org/10.53568/yyusbed.1871034

https://izlik.org/JA32EE89HA

Öz

Arapça’da “dil” anlamını en kapsamlı biçimde ifade eden kavramlardan biri olan “el-lisân” (أَللِّسَان), İslâm ahlâk düşüncesinde insanın hem bireysel hem de toplumsal sorumluluklarını şekillendiren temel bir unsur olarak kabul edilmektedir. Lisan, lisan-ı kâl ve lisan-ı hâl olmak üzere ikiye ayrılır. Kişinin duygu ve düşüncelerini sözlü olarak ifade etmesi lisan-ı kâl, dile getirilemeyen içsel hâllerin tavır, davranış ve görünüş aracılığıyla dışa vurulması ise lisan-ı hâl olarak ifâde edilir. Bu araştırmanın temel problemi, İslâmî literatürde lisân-ı kâl ve lisân-ı hâl kavramlarının anlam ve kapsamlarının yeterince sistematik biçimde ele alınmamış olmasıdır. Çalışma, bu problemi tefsir anabilim dalı çerçevesinde Kur’ân ayetleri üzerinden inceleyerek konunun tefsir ilmiyle olan doğrudan bağlantısını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmanın özgün yönü, söz konusu kavramları yalnızca insanî iletişimle sınırlamayıp akıl ve idrak sahibi olmayan varlıkların iletişimini de kapsayan ilahî bir bağlamda değerlendirmesidir. Araştırma, nitel araştırma yöntemiyle Kur’ân, hadis, tefsir ve tasavvuf kaynaklarının karşılaştırmalı analiziyle yürütülmektedir. Çalışma sonucunda, lisân-ı kâl ve lisan-ı hâlin insan ve diğer varlıklar arasındaki iletişimi mümkün kılan ilahî bir lütuf olduğu sonucuna ulaşılması beklenmektedir.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Lisan , Kavl , Lisanıkâl , Lisanıhâl

LISĀN AL-QĀL AND LISĀN AL-ḤĀL IN THE LIGHT OF QUR’ANIC VERSES LİTERARY JOURNALİSM

https://izlik.org/JA32EE89HA

Öz

The term (أ َ للِّسَان), one of the most comprehensive expressions denoting “languages” in Arabic, is regarded in Islamic moral thought as a fundamental element shaping both the individual and social responsibilities of the human being. Language is conceptualized in two forms: lisan al-qāl and lisān al-ḥāl. The verbal articulation of one’s thoughts and emotions constitute lian al-qāl, whereas the outward manifestation of inexpressible inner states through attitudes, conduct, and appearance is described as lisān al-ḥāl. The principal problem addressed in this study is that the meanings and scopes of lisān al-qāl and lisān al-ḥāl have not been examined in a sufficiently systematic manner within the Islamic scholarly tradition. The study aims to analyze these concepts through Qur’anic verses within the framework of the discipline of tafsīr, thereby demonstrating their direct relevance to exegetical studies. The originality of this research lies in its evaluation of these concepts not merely within the limits of human communication, but also within a divine context encompassing forms of communication attributed to beings devoid of rational consciousness. Employing a qualitative research methodology, the study conducts a comparative analysis of primary sources, including the Qur’an, hadith literature, classical tafsīr works, and Sufi texts. It is anticipated that the findings will demonstrate that lisān al-qāl and lisān al-ḥāl constitute a divine endowment that enables communication between human beings and other forms of creation.

Anahtar Kelimeler

Tafsir , Language , Determine , Lisanıkâl (spoken language) , Lisanıhâl (body language)

Kaynakça

• Abdülbaki, M. F. (1945). el-Muʻcemül-Mufehres, li Elfâẓi’l-Ḳur’âni’l-Kerîm. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-Mısriyye.
• Ahmet Muhtar. (h. 1429). Mu’cemu’l-Lugati’l Arabiyyeti’l Muâsıra. Kahire: Alemi’l-Kutub.
• Ahtarî, M. Ş. (h.1292). Ahter-yi Kebir. İstanbul: Ali Bey Matbaası.
• Aksan, D. (2003). Her Yönüyle Dil Ana Çizgileriyle Dilbilim. Ankara: TDK Yayınları.
• Alûsî, M. (h.1353). Rûhu’l-Meʻânî fi Tefsîri’l-Kur’ân’il-ʻazîm ve’s-Sab’i’l-Mesânî. Beyrut: Dâru’l-İhyai’t-Turasi’l-Arabi.
• Ateş, S. (1974). İşârî Tefsir Okulu. Ankara: Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Yayınları.
• Ateş, S. (1988). Yüce Kur’ân’ın çağdaş Tefsiri. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat. Beydâvî, N. (h.1418). Envaru’t-Tenzil Esrâru’t-Te’vîl. Beyrut: Dâru’l-İhyai’t-Turasi’l-Arabi.
• Buhârî, (1422/2001). el-Cāmiu’s-sahih. (Nşr.: Muḥammed Züheyr b. Naṣr). Dımışk: Daru Tavḳiu’n-Necat.
• Cebecioğlu, E. (2004). Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. (3.bs). İstanbul: Erkam Matbaacılık.
• Cevherî, İ. (h. 1430). es-Sihâh Tacu’l-Luğa ve Sıhahu’l -ʻArabiyye. Kahire: Daru’l-Hadis.
• Çelik, A. (Aralık 2018). Kâinata Hikmet Nazarıyla Bakmak: Ma‘arif-Name’den Lisân-i Hâl Örnekleri. Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi, Prof. Dr. Ali Nihat Tarlan Özel Sayısı, 560–580.
• Demir, Z. (2022). Kur’ân’ın Bütünlüğünde Kullanılan Kavl/Söz Terkiplerinin Mahiyeti ve Bunların Kutsal Kitab’a ‘Arzı. Marife Dini Araştırmalar Dergisi, 22 (2), 911-936.
• Demirci, M. (1997). “Adi b. Hatem”. Diyanet İslâm Ansiklopedisi, (XV, 216-218). İstanbul: TDV Yayınları.
• Deniz, G. (2011). Kur’an’a Göre Hz. Âdem’in Serüveni. İslami Araştırmalar Dergisi, 22 (2), 89-105.
• Ebû Dâvûd. (1413/1992). Sünenü Ebî Dâvûd. İstanbul: Çağrı Yayınları.
• Ebû Gudde, A. (2021). Hz. Muhammed ve Öğretim Metotları, (Trc. Evliya Yıldırım), İstanbul: Yasin Yayınevi.
• Ebû Hayyân, M. (h.1413). el-Bahru’l-Muhit. Beyrut: Daru’l-Küttübi’l-ʻİlmiyye.
• Ebû Zehre, M. (trs.) Zehretu’t-Tefasir. Kahire: Daru’l-Fikril-Arabî.
• Ebüssuûd, (trs). İrşâdü’l-ʿaḳli’s-selîm ilâ mezâya’l-Kitâbi’l-Kerîm. Beyrut: Dâru’l-İhyai’t-Turasi’l-Arabi.
• el-Kınûcî, (1428). Fethul-beyan fi Mekasıdil-Kur’ân. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye.
• en-Nahhas, M. (1429). İrabu’l-Kur’ân. Beyrut: Daru’l-Marife.
• Erginli, Z. (2006). “Hâl”. Diyanet İslâm Ansiklopedisi, ((XXX1, 13-16). Ankara: TDV Yayınları.
• es-Sa ‘lebî, (trs.) Kıssasü’l Enbiya, (Arâisü’l-Mecâlis). Beyrut: El-Mektebetü’l-Sakafiye.
• Fîrûzâbâdî, (h.1412). Besâ’ir Zevî’t-Temyîz fî Letâ’ifi’l-Kitâbi’l-‘Azîz. Beyrut: Daru’l-Küttübi’l-ʻİlmiyye.
• Görmez, M. (2021). Davet Dili ve Üslûbu. Mehmet Nurullah Aktaş vd. (Ed.), Davet Dili içinde (13-24), Batman: Mütercim Yayınevi.
• Hacı, Ö. (Mart 2018). Kur’ân’da Lisan Kavramı ve Lisanın Kökeni. The Journal of Academic Social Science Studies (JASSS). (65), 293-303.
• Halil b. Ahmed, (1424). Kitâbi’l-‘Ayn. (Thk. Abdülhamid Hendâvî). Beyrut: Dâru’l-Küttübi’l-İlmiyye.
• Aydın, H. (2009). Kur’ân’da Tesbih Bağlamında Kâinattaki Şuur (Bilinçli bir evrende mi yaşıyoruz? Diyarbakır: Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1–20.
• Hâzin, A. (h.1425). Tefsiru’l-Hâzin. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-İlmiye.
• Ünal, Y. (Temmuz-Aralık 2012). Tesbih Kavramı Üzerine. Dini Araştırmalar, 15 (41), 163--184.
• İbn Âşûr, T. (1984). Tefsiru et-Tahrir ve’t-Tenvîr. Tunus: ed-Dâru’l-Tünesiye li’n-Neşr.
• İbn Düreyd, (trs). Cemheretu’l-Luğa. (Thk. Remzi Münir Baʻlebekî), Beyrut: Daru’l İlmi ve’l-Melâyin.
• İbn Kesir, İ. (h.1421). Tefsiru’l-Ḳur’âni’l-‘Azim. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-‘İlmiye.
• İbn Mâce, M. (2012). es-Sünen. (Çev. Haydar Hatipoğlu). İstanbul: Kahraman Yayınları.
• İbn Manẓûr, C. M. (trs). Lisanu’l-‘Arab. Beyrut: Daru’l-Sadr.
• İbnü’l-Esir, (1421). En-Nihaye fi Ğaribi’l-Hadis ve’l-Eser. Riyad: Daru İbnu’l Cevziyye,
• İsfahânî, R. (trs). el-Müfredat fi Ğaribi’l- Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife.
• İsmail, A. (2011). Kur’ân Perspektifinden Dillerin Kökeni Meselesi. Din bilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 11 (3), 95-115.
• Kanarya, B. (2019). Kur’ân ve Hadislerde “Dil” Olgusuna Genel Bir Bakıș. Diyanet İlmî Dergi, 55 (1), 13-36.
• Karaman, H. (2020). Kur’an yolu, Türkçe Meâl ve Tefsir. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
• Karasakal, Ş. (2021). Kur’ân’da Davet Üslubu ve Söz Çeşitleri. Mehmet Nurullah Aktaş vd. (Ed.), Davet Dili içinde (91-118), Batman: Mütercim Yayınevi.
• Kasımî, M. C. (h. 1376). Tefsiru’l-Kasımî (el-Müsemma Mehâsinü’t-Te’vîl). Beyrut: Dâru’l İhyai’t-Kutubu’l-ʻArabiyye.
• Kınûcî, S. H. (h. 1416). Fethul-Beyân fi Mekasid’ıl-Kur’ân. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye.
• Kiraz, C. (2006). Bir Tefsir Problemi Olarak Bütün Varlıkların Allah'ı Tesbih Etmesi. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 15 (2), 309-342.
• Kurtubî, (h.1427). el-Câmi’ li-Ahkâmi’l-Kur’ân. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle.
• Kuşeyrî, A. (h. 438). er-Risaletü’l-Kuşeyrî’ye. Kahire: Daru’l-tıbâ‘ati’l-amire.
• Ma‘lûf, L. (trs.). el-Müncit. Beyrut: Kasolikya Matbaası.
• Mâtürîdî, M. (2007). Te’vilâtü’l-Kur’ân. İstanbul: Mizan Yayınevi.
• Merâğî, A. M. (1365). Tefsiru’l-Merâğî. Mısır: Şirketu Mektebeti ve Matbaati Mustafa el-Bâbî el-Halebî ve Evladihi.
• Meylanî, M. (1324). Şerhu Muğni. İstanbul: Alkaya Matbaası.
• Mustafa, İ. vd., (trs). el-Muʻcemül-Vasit. Beyrut: Yayın yeri yok.
• Müsait, T., M. (trs.). et-Tefsiru-Lügavî Lil Ḳur’âni’l-Kerim. Riyad: Daru İbnu’l-Cevziye.
• Müslim, (h. 1374). Sahihu Müslim. Mısır: Dâru’l İhyai’l-Kutubi’l-ʻArabiyye.
• Nesefî, A. (1419). Medariku’t-Tenzil ve Hakaiku’t-Te’vil. Beyrut: Daru’l Kelime’ti-Tayyib.
• Peterson, B. (Haziran 2009). Dilin Evrimi. Bilim ve Teknik Dergisi, (499), 56-61.
• Razî, (1149). el-Mahsul fi ilmi Usulül Fıkh. (Thk. Cabir Feyyaz el ‘Alevânî), Müessesetu’r-Risale.
• Râzî, F. (h.1401). Mefâtihu’l Ġayb. Beyrut: Daru’l Fikr.
• Sabûnî, (h. 1402). Safvetu’t-Tefasir. Beyrut: Daru’l-Ḳur’âni’l kerim.
• Saʿlebî, (trs). Kıssasü’l-Enbiya. Beyrut: El-Mektebetü’l Sukafiyye.
• Taberî, (h. 1422). Câmiʿu’l-Beyân, an Tevi’li-Ayi’l Kur’ân. Kahire: Müessesetu’r-Risale.
• Tanrıkulu, A. (2021). Lisan-ı Hal ile Davet. Mehmet Nurullah Aktaş vd. (Ed.), Davet Dili içinde (423-434), Batman: Mütercim Yayınevi.
• Tehanevî, M. A. (h.1416). Keşşâfu Istılâḥâti’l-fünûn ve'l-‘ulûm. Beyrut: Yayın Yeri Yok.
• Tirmizî, (1988). el-Câmiʿu’l-Kebîr Sünenü’t-Tirmîzî. Beyrut: Dâru’l-Ğaribi’l-İslâm.
• Tirmizî, H. (2009). Beyânu’l farkı beyne’s-Sadrı ve’l Kalbi ve’l Fuâdı ve’l-Lübbi. (Haz. Yûsuf Velid Merî). Ürdün: Müessesetu Alil beyti’l-Melekiye lil Fikril İslâmî.
• Yardım, A. (1988). “Adî b. Hâtem”. Diyanet İslâm Ansiklopedisi (TDV), (I, 380). İstanbul: TDV Yayınları.
• Ünal, Y. Tesbih Kavramı Üzerine Dini Ara tırmalar, (Aralık 2012, 15, (41), 163 184.
• Yazır, M. H. (1979). Hak Dini Kur’ân Dili. İstanbul: Eser Neşriyat ve Dağıtım.
• Zemahşerî, Ö. (h. 1418). el-Keşşâf ʻan Hakâiki Ğavâmidi’t-Tenzîl ve ʻUyûni’l-Akâvîli fi Vucûhi’t-Te’vîl. Beyrut: Daru’l-Küttübi’l-ʻArâbî.