Istanbul’s Culinary Culture in the 17th Century Through the Eyes of Evliya Çelebi: A Social Class Perspective

Abstract

This study examines the relationship between food culture and social class in 17th-century Ottoman society through the observations of Evliya Çelebi in his Seyahatnâme (Book of Travels). Evliya Çelebi participated in the meals of various socio-economic groups and conveyed the dietary habits, culinary practices, and patterns of public consumption among the people of Istanbul through diverse narratives. In this research, the sections of the Seyahatnâme related to Istanbul were analyzed using qualitative content analysis, and the resulting data were compared with other historical sources on Ottoman culinary culture, including archival documents, price registers (narh defterleri), and records from public kitchens (imarets) and shops (bakkal). The findings reveal that food culture in Ottoman society functioned not merely as a form of nourishment but also as an indicator of social status, belonging, and identity. Although similar foods were consumed across social strata, the upper classes enriched their tables with greater quality, freshness, variety, and luxury ingredients. The fact that the imperial kitchen procured provisions from public markets indicates that the Ottoman elite adopted a more inclusive and socially integrated approach compared to their contemporary European royal courts. Moreover, institutions and spaces such as imarets, vakıfs, and shops played a significant role not only in the provision, management, and distribution of food but also in the reproduction of social hierarchy and the shaping of social interactions. Ultimately, Evliya Çelebi’s accounts demonstrate that food culture in Ottoman society served as a visible reflection of social belonging, status, and class distinctions.

Keywords

• Evliya Çelebi
• Seyahatnâme
• Ottoman Cuisine
• Culinary Culture
• Cuisine and Social Class

Evliya Çelebi Gözünde 17. Yüzyıl İstanbul Mutfağı: Toplumsal Sınıf Üzerinden Bir İnceleme

Öz

Bu çalışma, Evliya Çelebi’nin Seyahatnâme’ sindeki gözlemlerden hareketle 17. yüzyıl Osmanlı toplumunda yemek kültürü ile toplumsal sınıf ilişkilerini incelemektedir. Evliya Çelebi, farklı sosyoekonomik gruplara ait sofralarda bulunarak İstanbul halkının yemek alışkanlıklarını, mutfak pratiklerini ve kamusal mekânlardaki tüketim alışkanlıklarını çeşitli anlatımlarla aktarmıştır. Araştırmada Seyahatnâme’nin İstanbul ile ilgili bölümleri nitel içerik analizi yöntemiyle incelenmiş; elde edilen veriler Osmanlı mutfak kültürüne dair diğer tarihsel kaynaklar, arşiv belgeleri, narh defterleri, imaret ve bakkal kayıtları verileri ile karşılaştırılarak analiz edilmiştir. Bulgular, Osmanlı toplumunda yemek kültürünün yalnızca bir beslenme biçimi değil, aynı zamanda toplumsal statü, aidiyet ve kimlik göstergesi olduğunu ortaya koymaktadır. Benzer gıdalar tüm sınıflarca tüketilmiş olsa da üst tabakalar sofralarını kalite, tazelik, çeşitlilik ve lüks içeriklerle zenginleştirmiştir. Saray mutfağının halk pazarlarından gıda temin etmesi, Osmanlı elitinin çağdaşı Avrupa kraliyetlerinden farklı olarak daha kapsayıcı ve toplumsal yapıya entegre bir yaklaşım benimsediğini göstermektedir. Ayrıca imaretler, vakıflar ve bakkallar gibi kurum ve mekânlar, yalnızca gıda temini, iaşesi ve dağıtımı değil, toplumsal hiyerarşinin yeniden üretimi ve sosyal etkileşimin şekillenmesinde de önemli bir rol oynamıştır. Sonuç olarak, Evliya Çelebi’nin anlatımları, yemek kültürünün Osmanlı toplumunda sosyal aidiyet, statü ve sınıfsal farkların görünür bir yansıması olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Evliya Çelebi
• Seyahatnâme
• Osmanlı Mutfağı
• Mutfak Kültürü
• Mutfak ve Sınıf

References

1. Ağdemir, Z. (2017). Vergi, Sınıf ve İsyan: 16.-18. Yüzyıllarda İngiltere, Fransa ve Osmanlı İmparatorluğu’nda Vergi İsyanları (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi.
2. Ak, F. K., & Dündar, A. (2020). Evliya Çelebi’nin Diliyle Yaşadığı Dönemdeki Padişahların Tasvirleri, Electronic Turkish Studies, 15(8): 1-25.
3. Artan, T. (2006). Osmanlı Elitinin Yemek Tüketiminin Bazı Yönleri, Yemek ve Kültür, 7: 80-81.
4. Aydemir, M. (2021). Ahi Şecerenâmeleri ve Evliya Çelebi Seyahatnâmesi’nde Yer Alan Esnaf Meslek Listeleri Üzerine Bir Araştırma, Ahi Evran Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 5: 34-53.
5. Bal, H. (2016). Nitel Araştırma Yöntem ve Teknikleri: Uygulamalı-Örnekli. Sentez Yayıncılık.
6. Baltacı, A. (2019). Nitel Araştırma Süreci: Nitel Bir Araştırma Nasıl Yapılır? Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(2): 368-388.
7. Baş, T., & Akturan, U. (2013). Nitel Araştırma Yöntemleri (2.Baskı). Seçkin Yayınevi.
8. Bayartan, M. (2008). Osmanlı Şehirlerinde Vakıflar ve Vakıf Sisteminin Şehre Kattığı Değerler, Osmanlı Bilimi Araştırmaları, 10(1): 158-175.

9. Berksan, F. E. (2005). Matbah-ı Âmire (Saray Mutfağı)(1703- 1730). (Basılmamış Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Fakültesi.
10. Bilge, S. M. (2018). Osmanlı İstanbulu’nda Bakkal Esnafı: Fetihten 20. yüzyıla İstanbul Esnaf ve Sosyal Hayat Tarihine Bir Katkı, Uluslararası Osmanlı İstanbul’u Sempozyumu-V, 19–21 Mayıs 2017.
11. Bilgin, A. (2015). XVII. Yüzyılın Ortalarında İstanbul’daki Gıda Esnafı. Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi, https://istanbultarihi.ist/114-xvii-yuzyilin-ortalarinda-istanbuldaki-gida-esnafi
12. Budak, N. K. (2011). Evliyâ Çelebi ve Eremya Çelebi’ye Göre XVII. Yüzyıl İstanbul Hayatı (Yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
13. Çelebi, E. (2008). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnâmesi: İstanbul (1. Cilt, 1. Kitap) (S. Koz, Editör; S. A. Kahraman ve Y. Dağlı, Çev., 5. Baskı). Yapı Kredi Yayınları.
14. Çelebi, E. (2008). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnâmesi: İstanbul (1. Cilt, 2. Kitap) (S. Koz, Editör; S. A. Kahraman ve Y. Dağlı, Çev., 5. Baskı). Yapı Kredi Yayınları.
15. Dankoff, R. ve Günay, M. (2008). Seyyah-ı Âlem: Evliya Çelebi’nin Dünyaya Bakışı. Yapı Kredi Yayınları.
16. Dankoff, R. ve Kim, S. (2010). An Ottoman Traveller: Selections from the Book of Travels of Evliya Çelebi. Eland Publishing.
17. Divitçioğlu, S. (2010). Asya Üretim Tarzı ve Osmanlı Toplumu: Marksist Üretim Tarzı Kavramı. Türkiye İş Bankası Yayınları.
18. Erdoğan, M. (2022). Osmanlı toplumsal tabakalaşma sistemi ve bu sistemin ondokuzuncu yüzyıl anayasal gelişmelerine etkisi, Adalet Dergisi, 69: 133–174. https://doi.org/10.57083/adaletdergisi.1217764
19. Feyiz, F. (2021). Osmanlı şehir mekânlarına bir örnek: Bozahaneler, Uluslararası Ekonomi Siyaset İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 4(1): 1–9. https:// dergipark.org.tr/en/pub/ijephss/issue//782665
20. Gürbıyık, C. (2019). İmaret mutfağı. İçinde: N. Kozak (Editör), Türkiye Turizm Ansiklopedisi, Erişim adresi: https:// turkiyeturizmansiklopedisi.com/imaret-mutfagi
21. Haydaroğlu, İ. (2003). Osmanlı saray mutfağından notlar, Tarih Araştırmaları Dergisi, 22(34): 1–10.
22. Hoşgör Büke, S. (2016). Bakkal terekeleri ışığında İstanbullu mutfağına bir bakış, Kebikeç: İnsan Bilimleri İçin Kaynak Araştırmalı Dergisi, 42: 50–72.
23. Işın, P. M. (2014). Osmanlı Mutfak İmparatorluğu. Kitap Yayınevi.
24. Işın, P. M. (2020). Bereketli İmparatorluk: Osmanlı Mutfağı Tarihi (A. F. Yıldırım, Çev.). VakıfBank Kültür Yayınları.
25. İklil, S. (2015). Osmanlı İstanbul’unda toplumsal tabakalaşma, Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi. https://istanbultarihi.ist/101- osmanli-istanbulunda-toplumsal-tabakalasma
26. İnalcık, H. (1977). Centralization and decentralization in Ottoman administration. İçinde: N. R. Keddie ve B. D. Baron (Editörler), Studies in Eighteenth Century Islamic History. Southern Illinois University Press.
27. Karpat, K. (1999). Etnik kimlik ve ulus devletlerin oluşumu, Osmanlı Ansiklopedisi, 2: 17–34.
28. Koçu, R. E. (2016). Tarihte İstanbul Esnafı (3. Baskı). Doğan Kitap Yayıncılık.
29. Koyuncu, A. (2004). Osmanlı kimliği üzerine bazı düşünceler, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD), 1: 203–212.
30. Kozak, N. (2022). Evliya Çelebi Seyahatnâmesi’nde yemek kültürü ( yorumlar ve sistematik dizin), Anatolia: Turizm Araştırmaları Dergisi, 33(2): 155–160. https://doi.org/10.17123/atad.1186731
31. Kuran, T. (Editör). (2010). Mahkeme Kayıtları Işığında 17. Yüzyıl İstanbul’unda Sosyo-Ekonomik Yaşam (Cilt 1: Esnaf ve loncalar, Hristiyan ve Yahudi cemaat işleri, yabancılar). İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
32. Oğuz, G. (2018). 17. yüzyılın son çeyreğinde Osmanlı saray mutfağına bir aylık sebze ve meyve alımı, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 5(18): 341–372.
33. Öz, M. (1999). Klasik dönem siyasi düşüncesi: Tarihî temeller ve ana ilkeler, İslami Araştırmalar, 22(1)
34. Özdemir, F. (2020). Evliya Çelebi’ye Göre Taşra Âyanları (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Pamukkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
35. Öztürk, S. (2005). Osmanlı İmparatorluğu’nda kamusal alanın dinamikleri, Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, 21: 95–124.
36. Sak, İ. (2006). Osmanlı sarayının iki aylık meyve ve çiçek masrafı, Tarih Araştırmaları Dergisi, 25(40): 141–176.
37. Sarıcaoğlu, F. (2012). Tarihi kaynaklar ve belgeler: Evliya Çelebi Seyahatname’sinin kaynakları: Türkçe tarihler. İçinde: H. T. Karateke ve H. Aynur (Editörler), Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nin Yazılı Kaynakları. Türk Tarih Kurumu.
38. Selçuk, O. İ. (2015). Devletle toplumun buluşma yeri: Bursa’da bozacılığa dair bir inceleme. İçinde: A. Singer (Editör), Haydi Sofraya! Mutfak Penceresinden Osmanlı Tarihi (ss. 31–53). Kitap Yayınevi.
39. Singer, A. (Editör). (2015). Haydi Sofraya: Mutfak Penceresinden Osmanlı Tarihi. Kitap Yayınevi.
40. Sunar, L. (2018a). Sosyal Tabakalaşma: Kavramlar, Kuramlar ve Temel Meseleler. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
41. Sunar, L. (2018b). Türkiye’de Toplumsal Tabakalaşma ve Eşitsizlik. Matbu Kitap; Nobel Akademik Yayıncılık.
42. Temizkan, S. P. ve Kul, H. (2024). İbn Sina tababet geleneğinde yemek reçetelerinin önemi; mizaçlara yönelik reçete uygululamaları, Journal of Gastronomy, Hospitality and Travel, 7(4): 1194–1230.
43. Tezcan, N. (2012). Kurmacanın gücü: Alıntı mı, yanılgı mı, kurmaca mı? İçinde: H. T. Karateke ve H. Aynur (Editörler), Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nin Yazılı Kaynakları. Türk Tarih Kurumu.
44. Türkdoğan, O. (1978). Türk toplumunda sosyal tabakalaşma ve sosyal hareketlilik, Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 3(1-2): 1–20.
45. Uzun, İ. (2008). Kamusal Mekan – Tüketim Olgusu Etkileşiminin İzmir’deki Alışveriş Merkezleri Bağlamında Değerlendirilmesi (Yayımlanmamış doktora tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi, FBE, İzmir.
46. Yerasimos, M. (2011). Evliya Çelebi Seyahatnâmesi’nde Yemek Kültürü: Yorumlar ve Sistematik Dizin. Kitap Yayınevi.
47. Yeşil, S. Ç. ve Yıldız, S. (2024). 17. yüzyıl İstanbul mutfağına 1640 tarihli narh defterinden bir bakış (A look at the 17th Century Istanbul cuisine from the narh book dated 1640), Journal of Tourism & Gastronomy Studies, 12(1): 456–476.
48. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2013). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemi (9. Baskı). Seçkin Yayınevi.
49. Yıldırım, K. (2015). Türkiye’de sınıflara tarihsel bir bakış: Devlet, ekonomi ve sosyal sınıflar. İçinde: Türkiye’de Toplumsal Tabakalaşma ve Eşitsizlik. Ankara: Matbu Kitap.
50. Yılmaz, C. (Editör). (2012). Evliya Çelebi Atlası. MEDAM Yayınları No: 2. Mahya Yayıncılık.