Lale Devrinde Suyun ve Sanatın Buluşması: Nevşehir Damat İbrahim Paşa Külliyesi Çeşmelerinin Taş Süslemeleri

Öz

Lale Devri sırasında Osmanlı tahtında III. Ahmed (1673-1736) bulunmakta olup o sırada sadrazamlık görevini ise Nevşehirli Damat İbrahim Paşa yürütmektedir. Lale Devri, yeni üslup arayışları, yenilenme ve estetik anlayışının zirveye ulaştığı; sanat, mimari ve süsleme alanlarında zarafet ile inceliğin ön plana çıktığı, Osmanlı kültürel hayatında önemli değişim ve gelişimlerin yaşandığı bir dönemdir. Bu dönemde özellikle su yapıları inşa edilmiş bu yapılar hem fonksiyonel hem de sanatsal değerleri ile Osmanlı mimarisine büyük ölçüde katkı sağlamıştır. Osmanlı mimarisinde Lale Devri merkez ile taşra arasındaki kültürel ve sanatsal etkileşimin belirginleştiği bir dönemdir. Bu süreçte devletin üst düzey yöneticilerinin, doğdukları veya aidiyet hissettikleri şehirlerde imar faaliyetlerini yoğunlaştırdıkları görülmektedir. Dönemin sadrazamı Nevşehirli Damat İbrahim Paşa da bu anlamda yalnızca İstanbul’da değil aynı zamanda memleketi Nevşehir ve çevresine kazandırdığı hayır eserleriyle dikkat çekmiştir. Bu çalışma, Lale Devri’nde su mimarisi ve taş işçiliğinin nasıl iç içe geçtiğini Nevşehir özelinde analiz etmeyi amaçlamaktadır. İncelenen çeşme örneklerindeki bitkisel ve geometrik motifler, suyun hayat verici rolünü ve Osmanlı toplumunda estetik değerlerin önemini simgelemektedir. Bu farklılık, yapıların konumları ve kullanım yoğunluklarıyla doğrudan ilişkilidir. Bu çalışma, Damat İbrahim Paşa Külliyesi çeşmelerinin Osmanlı su mimarisine ve süsleme sanatına yaptığı katkıları ortaya koyarak Lale Devri’nin kültürel ve sanatsal mirasına dair yeni bir bakış açısı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Mimarisi
• Lale Devri
• Nevşehir
• Nevşehirli Damat İbrahim Paşa
• Çeşme

The Meeting of Water and Art in the Tulip Era: Stone Decorations in the Fountains of Nevşehir Damat İbrahim Pasha Complex

Öz

During the Tulip Era, Ahmed III (1673-1736) reigned on the Ottoman throne, while Nevşehirli Damat İbrahim Pasha served as Grand Vizier. The Tulip Era was a period marked by the search for new styles, renewal and the peak of aesthetic sensibilities. During this period, water structures were particularly constructed; these structures contributed significantly to Ottoman architecture through both their functional and artistic values. In Ottoman architecture, the Tulip Era was a period in which cultural and artistic interaction between the capital and the provinces became more pronounced. During this period, it is evident that high-ranking state officials concentrated their urban development activities in the cities where they were born or to which they felt a sense of belonging. The Grand Vizier of the era, Nevşehirli Damat İbrahim Pasha, also drew attention in this regard not only for his contributions in Istanbul but also for the charitable works he established in his hometown of Nevşehir and its surroundings. This difference is directly related to the structures’ locations and intensity of use. This study aims to analyze how water architecture and stonework intertwined during the Tulip Era, specifically focusing on Nevşehir. The botanical and geometric motifs in the examined fountain examples symbolize the life-giving role of water and the importance of aesthetic values in Ottoman society. By highlighting the contributions of the fountains in the Damat İbrahim Pasha Complex to Ottoman water architecture and decorative arts, this study offers a new perspective on the cultural and artistic heritage of the Tulip Era.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Architecture
• Tulip Era
• Nevşehir
• Nevşehirli Damat İbrahim Pasha
• Fountain

Kaynakça

1. Acar, T. A. (2018). Uşak çeşmeleri. Teke Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 7 (1), 607-640. https://izlik.org/JA38PH66AH
2. Akçura, N. (2010). Nevşehir ve çevresinde Osmanlı mimarisinde su ve çeşmeler. Mimarlık, (356), 42-48.
3. Aktepe, M. (1960). Damad İbrahim Paşa’ya ait iki vakfiye. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, 11, 149-160.
4. Aktepe, M. (1963). Damat İbrahim Paşa evkafına dair vesikalar. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, 13, 17-26.
5. Aktuğ, İ. (1992). Nevşehir Damat İbrahim Paşa Külliyesi. Kültür Bakanlığı Yayınları.
6. Altınay, A. R. (1932). Lale devri. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
7. Altınay, A. R. (2005). Damat İbrahim Paşa döneminde Ürgüp ve Nevşehir (E. Ş. Batmaz ve B. Koç, Çev.). Atölye Sanat Yayınları.
8. Barışta, H. Ö. (1992). İstanbul çeşmeleri. Kültür Bakanlığı.

9. Bilge, A. (1966). Nevşehir ve Lale Devri tarihi. Nazımbey Basımevi.
10. Çeçener, H. B. (2007). Üsküdar merkez mahalleleri Osmanlı dönemi su uygarlığı eserleri. Üsküdar Belediyesi Yayınevi.
11. Denktaş, M. (2000). Karaman çeşmeleri. Kıvılcım Yayınları.
12. Dinleyen, M. (2008). Sularımız ve Nevşehir çeşmeleri. Nevşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
13. Eravşar, O. (2002). Konya’da XVIII. yüzyıla ait sokak çeşmeleri. Türk Sanatı Araştırmaları, 10, 115-124.
14. Erpek, C., Kavalçalan, E., & Uyar, T. (2021). Yeni veriler ışığında Nevşehir kent tarihi ve Nevşehir Kalesi üzerine bir değerlendirme. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 38 (1), 164-181. https://doi.org/10.32600/huefd.811536
15. Evin, A. (2000). Batılılaşma ve Lale Devri. M. Armağan (Ed.), İstanbul armağanı IV: Lale Devri içinde (ss. 41–60). İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür İşleri Daire Başkanlığı Yayınları.
16. Eyice, S. (1981). XVIII. yüzyılda Türk sanatı ve Türk mimarisinde Avrupa neo-klasik üslubu. Sanat Tarihi Yıllığı (1979-1980), 164-165.
17. Goodwin, G. (1971). A history of Ottoman architecture. Thames and Hudson.
18. Gökhan, İ. & Şendil, A. F. (2015). Muşkara’dan Nevşehir’e. İ. Gökhan (Ed.), Nevşehir’in tarihi yolculuğu içinde (ss.132-145). Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Yayınları.
19. Gül, M. F. (2013). Nevşehirli Damad İbrahim Paşa’nın iskân faaliyetleri: Lâle Devri’nin şanslı şehri Nevşehir. Tarihin Peşinde, (10), 237-254.
20. Gül, M. F. (2014). Arşiv belgeleri ışığında bir şehrin doğuşu: Muşkara’dan Nevşehir’e (imar faaliyetleri). Tarihin Peşinde – Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, (11), 155-172.
21. Gülersoy, Ç. (2006). İstanbul’un tarihi çeşmeleri. Tarih Vakfı Yayınları.
22. Halaç, H. H. & Eranıl, E. (2018). Nevşehir Kalesi çevresinde bulunan tescilli sivil mimari örneklerinin koruma sorunlarına dair inceleme. Turkish Studies , 13 (18), 757-780. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.13330
23. Işıkakdoğan, A. (2013). Balıkesir çeşmeleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
24. İhsanoğlu, E. (1999). Osmanlı medeniyeti tarihi. Zaman Yayınları.
25. İnalcık, H. (1998). Osmanlı toplumunda su ve hayırseverlik. İstanbul Üniversitesi Yayınları.
26. Karademir, M. (2007). Edirne çeşmeleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Selçuk Üniversitesi.
27. Karahasanoğlu, S. (2008). Osmanlı tarih yazımında Lale Devri: Eleştirel bir değerlendirme. Tarih ve Toplum: Yeni Yaklaşımlar, (7), 129-144.
28. Koçyiğit, F. (2013). Lale Devri İstanbul çeşmeleri [Yayımlanmamış doktora tezi]. Erciyes Üniversitesi.
29. Köşklü, Z. (2019). XIX. yüzyıl Erzurum çeşmeleri. A. Erön & E. Erdan (Ed.), Doğudan Batıya 70. yaşında Serap Yaylalı’ya sunulan yazılar içinde (ss. 547–567). Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
30. Köşklü, Z., Kındığılı, M. L. & Yurttaş, H. (2021). Kemah’ta Osmanlı dönemi çeşmeleri. M. A. Yılmaz, B. Can & M. Işıklı (Ed.), Mehmet Karaosmanoğlu’na armağan içinde (ss. 545–558). Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
31. Kuban, D. (2010). Osmanlı sanatı. YEM Yayınları.
32. Kuran, A. (1971). Orta Anadolu’da klasik Osmanlı mimarisi çağının sonlarında yapılan iki külliye. Vakıflar Dergisi, 9, 239-249.
33. Necipoğlu, G. (2005). The age of Sinan: Architectural culture in the Ottoman Empire. Reaktion Books.
34. Özcan, A. (2003). Lâle Devri. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 27, ss.81-85). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
35. Özkan, H. (2018). Kitabeli Erzurum çeşmeleri. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 45 (Bahar), 345-370. https://izlik.org/JA97XC42TJ
36. Sakaoğlu, N. (2000). Lale Devri’ne genel bir bakış. M. Armağan (Ed.), İstanbul armağanı IV: Lale Devri içinde (ss. 17–24). İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür İşleri Daire Başkanlığı Yayınları.
37. Sevim, A. (2018). Damat İbrahim Paşa’nın bânîsi olduğu Nevşehir çeşmeleri. S. Nurdan & M. Özler (Ed.), XVIII. Türk Tarih Kongresi bildirileri içinde (Cilt 1, ss. 497–528). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
38. Sevim, A. & Köşklü, Z. (2022). Nevşehir’de Osmanlı dönemi çeşmeleri. Anasay, 22, 117-150. https://doi.org/10.33404/anasay.1160303
39. Şahin, İ. (2007). Nevşehir. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 33, ss. 64–67). https://islamansiklopedisi.org.tr/nevsehir
40. Şahiner, A. (2012). Osmanlı tarihi: Bir uç beyliğinden cihan imparatorluğuna (1300-1923). Timaş Yayınları.
41. Tanman, M. B. (2011). Lale Devri’nde İstanbul’da su mimarisi: Sebil ve çeşmeler. C. Yılmaz (Ed.), Osmanlı’da su ve su kültürü içinde (ss. 184–189). İBB Kültür AŞ.
42. Tay, L. (2011). Kırşehir çeşmeleri. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 4 (6), 202-221. https://doi.org/10.14520/adyusbd.108
43. Uzunçarşılı, İ. H. (1978). Osmanlı tarihi: Karlofça Antlaşması’ndan XVIII. yüzyılın sonuna kadar (Cilt 4). Türk Tarih Kurumu.
44. Yalçınkaya, M. A. (2002). XVIII. yüzyıl: Islahat, değişim ve diplomasi dönemi (1703-1789). Türkler, 12, 479-511.
45. Yıldız, A. & Yüksek, İ. (2008). Kırklareli tarihi çeşmelerinin geleneksel kent dokusu içerisindeki yeri ve önemi. IV. International Sinan Symposium içinde (ss. 197–202).