Conversion as a Source of Soldiers in the Ottoman Empire

Öz

In the Ottoman Empire, in order to recruit Kapıkulu soldiers through the devşirme and pençik methods, religious change, that is, conversion to Islam, was required. Conversion through these methods is generally evaluated in the literature as forced religious conversion, and it is accepted that Kapıkulu also operated on this principle. The subject of this study is voluntary conversion in terms of military recruitment in the Ottoman Empire. The aim of the study is to determine the degree of voluntary conversion and to reveal whether it was an alternative to devşirme and pençik methods. At the beginning of the study, the grounds of conversion were examined by examining whether conversion was a condition for the provision of dirlik. In the following sections, the methods of conversion and being accepted into the dirlik, who the converts were and their employment, and the form that conversion took after the classical period were examined. In the conclusion of the study, various aspects of conversion were discussed with a brief literature review and the weight of coercion in religious conversion was discussed. Official records were mainly used as sources, and in this context, the types of records regarding the provision of dirlik were examined.

Anahtar Kelimeler

• Conversion
• Convert
• Volunteerism
• Soldier
• Salary.

Osmanlı Devleti’nde Asker Kaynağı Olarak İhtida

Öz

Osmanlı Devleti’nde devşirme ve pençik usulleriyle kapıkulu askeri temininde, din değiştirme yani Müslümanlığa geçme zorunlu tutulmaktaydı. Bu yollarla gerçekleşen ihtida literatürde genellikle cebri din değiştirme olarak değerlendirilmekte ve kapıkulluğunun da daha çok bu esas üzerine işlediği kabul edilmektedir. Bu çalışmanın konusu Osmanlı Devleti’nde asker temini bakımından gönüllü ihtidadır. Çalışmanın maksadı ise gönüllü din değiştirmenin derecesini tespit edebilmek ve bunun devşirme ve pençik usullerine alternatif olup olmadığını ortaya koymaktır. Çalışmanın başında dirlik temininde din değiştirmenin şart olup olmadığı incelenerek ihtidanın zemini ele alındı. Sonraki kısımlarda ise sırasıyla ihtidanın ve dirliğe alınmanın usulleri, mühtedilerin kimler olduğu ve istihdamları, klasik dönem sonrasında ihtidanın aldığı şekil incelendi. Çalışmanın sonuç kısmında kısa bir literatür değerlendirmesiyle birlikte ihtidanın çeşitli veçheleri ele alındı ve zorlamanın din değiştirmedeki ağırlığı tartışıldı. Kaynak olarak esasen resmi kayıtlara başvuruldu, bu kapsamda dirlik teminine yönelik kayıt türleri incelendi.

Anahtar Kelimeler

• İhtida
• Mühtedi
• Gönüllülük
• Asker
• Dirlik

Kaynakça

1. Sadaret Defterleri (A.d.): 2934, 2992, 2994, 2995, 3010.
2. Ali Emirî Sultan Ahmed I (AE.SAMD.I.): 8-757.
3. Ali Emirî Sultan Mahmud I (AE.SMHD.I.): 81-5450,153-11420, 256-20860.
4. Ali Emirî Sultan Mehmed IV (AE.SMMD.IV.): 2-18, 2-198, 83-9845, 83-9871.
5. Ali Emirî Sultan Mustafa II, (AE.SMST.II.): 45-4456, 67-7150, 74-7887, 74-8441, 92-9924, 92-9926, 93-10033, 93-10026, 93-10033, 99-9923, 114-12445, 122-13411, 131-14522. Ali Emirî Sultan Mustafa III, (AE.SMST.III.): 320-25769.
6. Ali Emirî Sultan Sultan Osman III, (AE.SOSM.III.), 78-5940.
7. Ali Emirî Sultan Süleyman II, (AE.SSÜL.II.): 22-2265.
8. Ali Emirî Sultan Mustafa III, (AE.SMST.III.): 41-2943.

9. Bâb-ı Asafi Mühimme Defterleri (A.MHM.d.): 1, 2, 4, 5, 6, 7, 8, 12, 14, 84, 91, 104, 114, 115, 131.
10. Bâb-ı Asafi Nişan Tahvil Defterleri (A.NŞT.d.): 1156, 1161, 1169, 1177, 1178, 1182.
11. Bâb-ı Asafi Ruus Kalemi Defterleri (A.RSK.d.): 1455, 1457, 1458, 1471, 1472, 1473, 1474, 1475, 1477, 1484, 1485, 1498, 1502, 1510, 1519.
12. Bâb-ı Defteri Muhallefat Halifeliği (BOA, D.BŞM.MHF.): 98-28.
13. Cevdet Evkaf (C.EV.): 630-31768.
14. Hatt-ı Hümâyun (HAT.): 1038-42996.
15. İbnülemin Askeriye (İE.AS.): 26-2605.
16. İbnülemin Dahiliye (İE.DH.): 10-971.
17. İbnülemin Saray Mesalihi (İE.SM.): 20-2063.
18. İbnülemin Tevcihat (İE.TCT.): 3-347, 3-373, 4-464.
19. Kâmil Kepeci Defterleri (KK.d.): 209, 210, 213, 214, 215, 216, 216B, 218, 219, 220, 221, 222, 224, 225, 226, 230, 231, 234, 236, 237, 238, 239, 241, 242, 243, 244, 248, 249, 250, 251, 252, 253, 254, 255, 257.
20. Maliyeden Müdevver Defterler (MAD.d.): 6682, 6737, 6861, 14381, 18155.
21. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi (TSMA.D.): 733, 807, 2170, 5361, 9706, 10038.
22. Abdurrahman Abdi Paşa Vekâyi‘-nâmesi. (2008). Hazırlayan Fahri Ç. Derin, İstanbul: Çamlıca Yayınları. Anhegger, R. (1942). Martoloslar Hakkında, Türkiyat Mecmuası, VII-VIII, Cüz I, 1940-1942, 282-320.
23. Aslan, H. (2008). Tanzimat döneminde ihtida. Yayımlanmamış doktora tezi. Ankara Üniversitesi, Ankara.
24. Anonim Osmanlı Tarihi (1099-1116-1688-1704). (2000). Yayına hazırlayan Abdulkadir Özcan. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
25. Arnold, T. W. (1343). İntişâr-ı İslam Tarihi. Mütercim Halil Halid. İstanbul: Yeni Matbaası.
26. Babinger, F.-Köprülü, F. (2000). Anadolu’da İslamiyet. Çeviren Ragıb Hulusi. İstanbul: İnsan Yayınları.
27. Barkan, Ö. L. (1942). Osmanlı İmparatorluğunda Bir İskân ve Koloniszasyon Metodu Olarak Vakıflar ve Temlikler I, İstilâ Devirlerinin Kolonizatör Türk Dervişleri ve Zâviyeler. Vakıflar Dergisi, 2, 280-386.
28. Barkan, Ö. L. (1968). Edirne Askeri Kassamına Ait Tereke Defterleri (1545-1659). Türk Tarih Kurumu Belgeler 3, (5-6), 1-479.
29. Bear, M. D. (2010). IV. Mehmed Döneminde Osmanlı Avrupası’nda İhtida ve Fetih. Çeviren Ahmet Fethi. İstanbul: Hil Yayınevi.
30. Cahen, C. (2014). Osmanlılardan Önce Anadolu. Çeviren Erol Üyepazarcı. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
31. Çakmak, Y. (2025). Osmanlı’da Dinden Çıkma (İrtidat).İstanbul: İletişim Yayınları.
32. Çetin, C. (2015). Sultanın Esirleri İstanbul’da Bir Esir Kampı (1715). İstanbul: Palet Yayınları.
33. Çetin, O. (1994). Sicillere Göre Bursa’da İhtida Hareketleri ve Sosyal Sonuçları (1472-1909). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
34. Çıpa, H. E. (2022). Hristiyan Kökenli Osmanlılar Hakkında Algılar: Osmanlı Tarihyazımında Kul Karşıtı Hissiyat. Derleyenler: Hakan T. Karatepe, H. Erdem Çıpa, Helga Anetshofer, Osmanlı Toplumunda Ötekileştirme Düşmanlık ve Nefret (16.-18. Yüzyıllar) içinde (ss. 17-38). İstanbul: İletişim Yayınları.
35. Demirtaş, F. (2009). Celâl-Zâde Mustafa Çelebi, Tabakâtü’l-Memâlik ve Derecâtü’l-Mesâlik. Yayımlanmamış doktora tezi. Erciyes Üniversitesi, Kayseri.
36. Deringil, S. (2017). 19. Yüzyılda Osmanlı Devleti’nde İhtida ve İrtidat. İstanbul: İletişim Yayınları.
37. Erdem, Y. H. (2004). Osmanlıda Köleliğin Sonu, 1800-1909. İstanbul: Kitapyayınevi.
38. Gara, E. (2005). Neomartyr Without A Massage. Archivum Ottomanicum, 23, 155-1752.
39. Gelibolulu Mustafa Âli. (2019). Künhü’l-Ahbâr. Yayına hazırlayan Ali Çavuşoğlu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
40. Georgieviz, B. (2025). Türklerin Âdetleri Üzerine. Çeviren A. Doğucan Hanegelioğlu. Ankara: Doğubatı Yayınları.
41. Gibbons, H. A. (2017). Osmanlı İmparatorluğunun Kuruluşu. Çeviri Ragıp Hulusi Özden. Ankara: Altınordu Yayınları.
42. Gül, A. (2024). Osmanlı Devleti’nde Asker Kaynaklarından Kul Kardeşleri. Askeri Tarih Araştırmaları Dergisi, 22 (36), 61-77.
43. Hezarfen Hüseyin Efendi. (1998). Telhîsü’l-Beyân Fî Kavânîn-i Âl-i Osmân. Hazırlayan Sevim İlgürel. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
44. Hasluck, F. W. (2012). Sultanlar Zamanında Hristiyanlık ve İslam, I-II. Çeviren Timuçin Binder. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
45. İnalcık, H. (1996). Osmanlı İmparatorluğu Toplum ve Ekonomi. İstanbul: Eren Yayıncılık.
46. İnalcık, H. (2010). Osmanlılar, Fütuhat, İmparatorluk, Avrupa ile İlişkiler. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
47. İnalcık, H. (2016). Devlet-i ‘Aliyye, Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar, IV. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
48. İnalcık, H. (2019). İki Karanın Sultanı, İki Denizin Hakanı, Kâyser-i Rûm. Fatih Sultan Mehemmed Han. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
49. Joseph de Tournefort. (2013). Seyahatname. Çeviren Ali Berktay-Teoman Tunçdoğan. İstanbul: Kitapyayınevi.
50. Kara Çelebi-zâde Abdülaziz Efendi. (2003). Ravzatü’l-Ebrâr Zeyli. Hazırlayan Nevzat Kaya. Ankara: Türk Tarih Basımevi.
51. Karaçay, N. T. (2012). Silahdar Fındıklılı Mehmed Ağa, Zeyl-i Fezleke: 1065-22 Ca. 1106/1654-7 Şubat 1695. Yayımlanmamış doktora tezi. Marmara Üniversitesi, İstanbul.
52. Karadağ, E. (2002). XIX. yüzyılın ilk yarısında (1800-1850) Anadolu’da ihtida hareketleri. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. Cumhuriyet Üniversitesi, Sivas.
53. Karatepe, H. T. (2022). Mühtedilerin Yahudi Karşıtlığı Üzerine. Derleyenler: Hakan T. Karatepe, H. Erdem Çıpa, Helga Anetshofer. Osmanlı Toplumunda Ötekileştirme Düşmanlık ve Nefret (16.-18. Yüzyıllar) içinde (ss. 139-165). İstanbul İletişim Yayınları.
54. Karpat, K. H. (2004). Balkanlarda Osmanlı Mirası ve Ulusçuluk. Çeviren Recep Boztemur. İstnbul; İmge Kitabevi Yayınları.
55. Kâtib Çelebi. (2016). Fezleke, (Osmanlı Tarihi (1000-1065/15911655), II. Hazırlayan Zeynep Aycibin. İstanbul: Çamlıca Yayınları.
56. Kayrıcı, Z. G. (2023). Conversıon petıtıons and kısve bahası grants in Ottoman Empıre durıng the perıod between mıd-17th and lte 18th centurıes. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. Ortadoğu Teknik Üniversitesi, Ankara.
57. Kitâb-ı ‘İbretnümây-ı Devlet. İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi Yazma Eserler, No T5945. Kocak, K. (2000). XVI. yüzyılda İstanbul’da ihtida hareketleri. Yayımlanmamış doktora tezi. Hacettepe Üniversitesi, Ankara.
58. Konstantin Mihailoviç. (2003). Bir Yeniçerinin Hatıratı. Çeviren Kemal Beydilli. İstanbul: Tarih ve Tabiat Vakfı Yayınları.
59. Koçi Bey Risalesi, (Eski ve Yeni Harflerle). (1998). Hazırlayan Yılmaz Kurt. Ankara: Akçağ Yayınları. Köprülü, F. (1991). Osmanli Devletinin Kuruluşu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
60. Krstic, T. (2015). Osmanlı Dünyasında İhtida Anlatıları, 15.-17. Yüzyıllar. Çeviren Ahmet Tunç Şen. İstanbul: Kitapyayınevi.
61. Kunt, M. (1975). Kulların Kulları. Boğaziçi Üniversitesi Dergisi Hümaniter Bilimler, 3, 27-42.
62. Kunt, M. (1982). Transformation of Zımmi into Askeri. Eds. B. Braude, B. Lewis. İn Christiansand Jews in The Ottoman Empire: The Functioning of a Plural Society (s. 55-67). New York, London: Holme-sand Meier Publishers.
63. Lowry, H. W. (2012). Trabzon Şehrinin İslâmlaşma ve Türkleşmesi 1451-1583. Çeviren Demet ve Heath Lowry. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınları.
64. Minkov, A. (2004). Conversıon to Islam in the Balkans; Kısve Bahası Petıtıons and Of Ottoman Socıal Lıfe 1670-1730. Boston: Brill.
65. Nalçacı, N. N. (2015). Sultanın Kulları, Erken Modern Dönem İstanbul’unda Savaş Esirleri ve Zorunlu İstihdamları. İstanbul: Verita Yayınevi.
66. Ocak, A. Y. (1991). XIII.-XV. Yüzyıllarda Anadolu’da Türk-Hıristiyan Dini Etkileşimler ve Aya Yorgi (Saint Georges) Kültü. Belleten, 55 (214), 661-674.
67. Oral, E. (2000). Mehmed Halife Tarih-i Gılmanî. Yayımlanmamış doktora tezi. Marmara Üniversitesi, İstanbul.
68. Ortaylı, İ. (1994). Tanzimat Döneminde Tanassur ve Din Değiştirme Olayları. Tanzimat’ın 150. Yıldönümü Uluslararası Sempozyumu Bildirleri, 481-487.
69. Özcan, A. (2007). Pençik. İslam Ansiklopedisi. (Cilt 34, 257-258). Türkiye Diyanet Vakfı.
70. Pala, A. (2020). XVI. Asırda Selânik Şehrinde İhtida. History Studies International Journal of History, 12 (5), 2543-55.
71. Peçevi İbrahim Efendi. (1982). Peçevi Tarihi, II. Hazırlayan Bekir Sıtkı Baykal. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
72. Râşid Mehmed Efendi, Çelebizâde İsmail Âsım Efendi. (2013). Târîh-i Râşid ve Zeyli III, 1131-1141/1722-1729. Hazırlayan Abdulkadir Özcan, Yunus Uğur, Baki Çakır, Ahmet Zeki İzgöer. İstanbul: Klasik Yayınları.
73. Rexha, İ. (2010). The İslamization Process of the Albanian Population in Kosova and Mecadonia, According to the 15.-16. Century Ottoman Registers. Balkanlarda İslam Medeniyeti, Dördüncü Milletlerarası Kongre Tebliğleri, I, içinde (ss. 169-188). Üsküp, Makedonya, 13-17 Ekim 2010.
74. Rruga, İ. (2020). Osmanlı İdaresinde Arnavutluk’ta Görülen Kripto (Gizli) Hıristiyanlar Üzerine Genel Bir Değerlendirme. Tasavvur: Tekirdağ İlahiyat Dergisi. 6, (2), 1238-68.
75. Sağırlı, A. (2000). Mehmed b. Mehmed Er-Rûmî (Edirneli)’nin Nuhbetü’t-Tevârih ve’l-Ahbâr’ı ve Târîh-i Âl-i Osman’ı. Yayımlanmamış doktora tezi. İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
76. Sahillioğlu, H. (1980). Onbeşinci Yüzyılın Sonu ile Onaltıncı Yüzyılın Başında Bursa'da Kölelerin Sosyal ve Ekonomik Hayattaki Yeri. ODTÜ Gelişme Dergisi, Özel Sayı, 67-138.
77. Selçuk, H. (2002). Tapu Tahrir ve Maliyeden Müdevver Defterlere Göre Rumeli’de İhtida Hareketleri. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1 (12), 89-104.
78. Stavro, S. (1967). Crypto-Christianity in the Balkan Area under the Ottomans. The American Association for the Advancement of Slavic Studies, 26 (2), 227-246.
79. Strauss, J. (2015). Yaşanan ve Anımsanan Osmanlı Yönetimi Türkokrasisi Döneminin Bazı Yerel Yunan Kronikler Üzerine Yorumlar. Derleyenler Fikret Adanır- Suraiya Faroqhi, Osmanlı ve Balkanlar Bir Tarihyazımı Tartışması içinde (239-42). İstanbul: İletişim Yayınları.
80. Şahin, B. (2022). Osmanlı’da ihtida hareketleri (1900-1922). Yayımlanmamış doktora tezi. Cumhuriyet Üniversitesi, Sivas.
81. Şahin, M. (2002). Kuyucu Murad Paşa’nın Celâlî seferi mühimmesi (1607). Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
82. Şahin, D. (2003). XVII. yüzyılın ilk yarısında Anadolu’da Celâli hareketleri (8 numaralı mühimme zeyline göre). Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
83. Tevârîh-i Âl-i Osman’dan Aşıkpaşazâde Tarihi. (1332). İstanbul: Matbaay-i Âmire.
84. Toledano, E. R. (1994). Osmanlı Köle Ticareti. Çeviren Y. Hakan Erdem. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınevi.
85. Topçular Kâtibi Abdüllkâdır (Kadrî) Efendi Tarihi, (Metin ve Tahlil), I. (2003). Yayına hazırlayan Ziya Yılmazer. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
86. Turan, O. (1971). Selçuklular ve İslamiyet. İstanbul: Turan Neşriyat Yurdu.
87. Türkan, A. (2012). Osmanlı’da Kripto Hristiyanlar. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
88. Uzunçarşılı. İ. H. (1988). Osmanlı Devleti Teşkilatından Kapıkulu Ocakları, I-II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
89. Vak‘anüvis Subhî Mehmed Efendi, (2007). Subhî Tarihi Sâmi ve Şâkir Tarihleri İle Birlikte (İnceleme ve Karşılaştırmalı Metin). Hazırlayan Mesut Aydıner. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
90. Vryonis, S. (2020). Küçük Asya’da Orta Çağ Helenizminin Çöküşü ve 11. Yüzyıldan Başlayarak 15. Yüzyıla Kadar İslamlaşma. Türkçesi İdem Erman. İstanbul: Kalkedon Yayınları.
91. Vryonis, S. (1972). Religious Changes and Patterns in the Balkans, 14th-16th Centuries. Edited by Henrık Bırnbaum and Speros Vryonıs. Aspecct of The Balkans, Contınuıty And Change içinde (ss. 151-176). Den Haag.
92. Vryonis, S. (2000). Selçuklu Gulamı ve Osmanlı Devşirmesi. Editörler Oktay Özel-Mehmet Öz. Söğüt’ten İstanbul’a içinde (ss. 546-553). İstanbul: İmge Yayınevi.
93. Yıldızoğlu, S. (2021). Erken modern Osmanlı tarı̇hı̇nde ihtı̇da anlatıları ve entelektüel arkaplanı: tercüman Murad ve Yusuf b. Ebı̇ Abdüddeyyan. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. İstanbul Medeniyet Üniversitesi.
94. Yılmaz, G. (2014). Son Kalan Eşkal Defterlerine Göre Devşirmeliğin Bilinmeyenleri. Atlas Tarih, (April), 36-43.
95. Yılmaz, G. (2015). The Devshirme System and the Levied Children of Bursa in 1603-4. Belleten, 79 (286), 901-30.
96. Zhelyazkova, A. (2015). Bir Tarih Yazımı Sorunsalı olarak Balkanlar’da İslamlaşma: Güneydoğu Avrupa Perspektifi. Derleyenler Fikret Adanır-Suraiya Faroqhi. Osmanlı ve Balkanlar Bir Tarihyazımı Tartışması içinde (ss. 259-306). İstanbul: İletişim Yayınları.
97. Zilfi, M. C. (2020). Osmanlı İmparatorluğu’nda Kölelik ve Kadınlar. Çeviren Ebru Kılıç. İstanbul: İş Bankası Yayınları.