Varlık Mertebeleri: Tasavvuf Düşüncesinde Mistik Katmanlar ve Nicolai Hartmann’ın Yeni Ontolojisinde Tabakalı Gerçeklik

Yıl 2026, Sayı: 33, 207 - 217, 26.02.2026

Hayyam Celilzade

https://doi.org/10.33404/anasay.1869679

https://izlik.org/JA65RP33SJ

Öz

Bu makale, varlık kavramının felsefe tarihindeki merkezi konumunu esas alarak,
özellikle tasavvuf metafiziğindeki Vahdet-i Vücûd nazariyesinin varlık mertebeleri
(merâtib-i vücûd) görüşünü irdeler. Bu bağlamda tasavvuf metafiziğinin klasik
metinlerine ve modern tasavvuf yorumlarına başvurularak, varlık mertebelerinin nasıl
ele alındığı anlatılacak. Bu mertebeler genellikle lâ taayyün (mutlak gayb), taayyün-i
evvel, ervâh âlemi, misâl âlemi, şehâdet âlemi olarak isimlendirilir. Nicolai
Hartmann’ın yeni ontolojisindeki tabakalı varlık tasavvuru karşılaştırmalı bir
perspektif sunması için irdelemeye dâhil edildi. Hartmann, gerçekliği (Realität) dört
ana katmana ayırır: inorganik (cansız), organik (canlı), ruhsal ve tinsel-tarihsel. Bu
katmanlar hiyerarşik olup, alt katmanlar üsttekilerin zeminini meydana getirir.
Bununla birlikte üst katmanlar alt katmanlara indirgenemez. Ayrıca her katmana özgü
kategoriler ve yeni nitelikler mevcuttur. Zaman ve mekân gibi temel kategoriler ise
tüm katmanlara yayılır. Makale, tasavvuf metafiziğindeki mistik katmanların ontolojik
vahdetini sunduktan sonra, Hartmann’ın empirik tabakalı ontolojisi üzerinde duracak.
Gerçekliği ve var olanları tabakalı bir şekilde değerlendiren Hartmann’ın geçen
yüzyılda yaşadığı göz önünde bulundurulduğu zaman tasavvuf metafiziğinin sunduğu
katmanlı varlık sahnesinin güncelliğini kaybetmediği anlaşılır. Makalenin konuya
ilişkin gelecekteki araştırmalara katkı sunması amaçlanıyor.

Anahtar Kelimeler

Vahdet-i Vücûd , Varlık , Nicolai Hartmann , mertebe , ontoloji , tabaka.

Etik Beyan

"Varlık Mertebeleri: Tasavvuf Düşüncesinde Mistik Katmanlar ve Nicolai Hartmann’ın Yeni Ontolojisinde Tabakalı Gerçeklik” başlıklı çalışmanın yazım sürecinde bilimsel kurallara, etik ve alıntı kurallarına uyulmuş; toplanan veriler üzerinden herhangi bir tahrifat yapılmamış ve bu çalışma herhangi başka bir akademik yayın ortamına değerlendirme için gönderilmemiştir. Bu araştırma etik kurul kararı zorunluluğu taşımamaktadır. Makale, Etik Kurulları Yayın Etiği Komitesinin (Committe on Publication Ethics-COPE) yazar, hakem ve editörler için belirtilen kurallardan yararlanılarak oluşturulmuş olan Anasay dergisi etik kuralları çerçevesinde yazılmıştır.

Levels of Existence: Mystical Layers in Sufism and Stratified Reality in Nicolai Hartmann's New Ontology

https://izlik.org/JA65RP33SJ

Öz

This article examines the theory of the levels of existence (merâtib-i vücûd) in the Unity
of Existence doctrine within Sufi metaphysics, based on the central position of the
concept of existence in the history of philosophy. In this context, by referring to
classical texts of Sufi metaphysics and modern interpretations of Sufism, the article
will explain how the levels of existence are approached. These levels are generally
named as the absolute unmanifest, the first manifestation, the realm of spirits, the
realm of similitude and the realm of witnessing. Nicolai Hartmann’s layered
conception of being in his new ontology is included in the examination to provide a
comparative perspective. Hartmann divides reality (Realität) into four main strata:
Inorganic, Organic, Psychic, Spiritual- Cultural-historical (Geist). These strata are
hierarchical, with the lower strata forming the basis for the upper ones. However, the upper strata cannot be reduced to the lower ones. Furthermore, each stratum has its
own specific categories and new qualities. Fundamental categories such as time and
space permeate all layers. After presenting the ontological unity of the mystical layers
in Sufi metaphysics, the article will focus on Hartmann's empirical layered ontology.
Considering that Hartmann, who evaluated reality and existing things in a layered
manner, lived in the last century, it is understood that the layered scene of existence
presented by Sufi metaphysics has not lost its relevance. The article aims to contribute
to future research on the subject.

Anahtar Kelimeler

Wahdat al-Wujūd , Being , Nicolai Hartmann , maratib al Wujud , ontology , stratum.

Kaynakça

• Afîfî, E. (1996). Tasavvuf; İslam’da Manevi Devrim. Kaçar, H. İ. Ve Sülün, M. (Ter.). İstanbul: Risale Yayınları.
• Afîfî, E. (2000). Fusûsu’l- Hikem Okumaları İçin Anahtar. Demirli, E. (Ter.). İstanbul: İz Yayınları.
• Alper, Ö. M. (2010). Varlık ve İnsan. İstanbul: Klasik Yayınları.
• Bursevî, İ. H. (2012). Allah’a Yakın Olmak, Varlık Mertebeleri ve İnsan-ı Kâmil. Bedirhan, M. (Haz.). İstanbul: Hayykitap Yayınları.
• Cîlî, A. (2006). Meratib-i Vücûd ve Beyan-ı Hakikat-i İbtida-i Küll-i Mevcud. Tolun, A. M. (Ter.). Güney, A. F. (Haz.). İstanbul: Furkan Yayınları.
• Demirli, E. (2009). İslam Metafiziğinde Tanrı ve İnsan. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
• el- Aclûnî, İ. M. (2019). Keşfü’l- Hafâ III. Genç, M. (Ter.). İstanbul: Beka Yayıncılık.
• el- Cerrâhî, S. (2013). Istılâhât-ı Sofiyye fî Varan-ı Asliyye, Tasavvuf Terimleri. Baş, D. Ç. (Haz.). İstanbul: Kırk Kandil Yayınları.
• el- Ekberî, S. (2006). Metinlerle Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. Enginli, Z., Ödül, N vb. İstanbul: Kalem Yayınları.
• en-Nablusî, A. (2003/1). Ariflerin Tevhidi. Demirli, E. (Ter.). İstanbul: İz Yayınları.
• en-Nablusî, A. (2003/2). Gerçek Varlık; Vahdet-i Vücûd’un Müdafaası. Demirli, E. (Ter.). İstanbul: İz Yayınları.
• Ertuğrul, İ. F. (2008). Vahdet-i Vücûd ve İbn Arabî. Kara, M. (Haz.). İstanbul: İnsan Yayınları.
• Guénon, R. (2008). Varlığın Mertebeleri. Yalsızuçanlar, V. (Ter.). İstanbul: Etkileşim Yayınları.
• Hanyyev, M. (2024). Saidüddin Fergānî’nin İnsan Anlayışında Hakikat-i Muhammedî’nin Yeri ve Tesiri. Temaşa Felsefe Dergisi, 22 , 22-32.
• Hartmann, N. (1953). New Ways of Ontology. Kuhn, R. C. (Trans.). Chicago: Henry Regnery Company.
• Hartmann, N. (1998). Ontolojinin Işığında Bilgi. Tepe, H. (Ter.). Ankara: Türkiye Felsefe Kurumu Yayınları.
• Kılıç, Mahmut Erol. (1995). Muhyiddin İbnu’l- Arabî’de Varlık ve Mertebeleri. Yayımlanmamış doktora tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul.
• Kleineberg. M. (2016). From Linearity to Co-Evolution: On the Architecture of Nicolai Hartmann’s Levels of Reality. Ed. Peterson, K. and Poli, R. (Ed). New Research on the Philosophy of Nicolai Hartmann içinde (ss. 81-108). Boston: De Gruyter.
• Koç, Ç. (2025). Nicolai Hartmann’ın Fenomenoloji Eleştirisi Haklı mı?: Edmund Husserl ile bir Karşılaştırma. Felsefe Arkivi, 62, 125-146.
• Konuk, A. A. (1999). Fusûsu’l- Hikem Tercüme ve Şerhi. Tahralı, M. ve Eraydın, S. (Haz.). İstanbul: İFAV Yayınları.
• Konuk, A. A. (2004). Mesnevî-i Şerîf Şerhi II. Cilt. Tahralı, M. ve Eraydın, S. (Haz.). İstanbul: Gelenek Yayınları.
• Nasr, S. H. (2008). Hikmetin Kalbi Allah’tır. Alkan, E. (Haz.). Tasavvuf Seni Çağırıyor içinde (108-115). İstanbul: Hayykitap Yayınları.
• Peterson, K. R. (2012). An Introduction to Nicolai Hartmann’s Critical Ontology. Axiomathes, 22, 291-314.
• Peterson, K. R. (2012). Nicolai Hartmann’s Philosophy of Nature. Scripta Philosophiæ Naturalis, 2, 143-179.
• Poli, R. (2001). The Basic Problem of the Theory of Levels of Reality. Axiomathes, 12, 261–283.
• Şahin, H. (2020). Dervişler, Fakihler, Gaziler Erken Osmanlı Toplumunda Dinî Zümreler (1300-1400). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Tahralı, M. (1999). Vahdet-i Vücûd ve Gölge Varlık. Tahralı, M. ve Eraydın, S. (Haz.). Fusûsu’l- Hikem Tercüme ve Şerhi içinde. İstanbul: İFAV Yayınları.
• Tahralı, M. (2008). Mânâ Dilini Bilen Ârif Muhalifleri Uzlaştırır, Birleştirir. Alkan, E. (Haz.). Tasavvuf Seni Çağırıyor içinde (138-143). İstanbul: Hayykitap Yayınları.
• Tanrıverdi, H. (2012). Vahdet-i Vücut - Panteizm Karşılaştırması. Dini Araştırmalar, 14/ 40, 65- 89.
• Uludağ, S. (1991). Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Marifet Yayınları.
• Yavuz, Y. Ş. (1988). Adem. DİA C. 1. Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları.
• Yavuz, Y. Ş. (2013). Vücûd. DİA C. 43. Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları.