Şürünbülâlî’nin Dürerü’l-Hükkâm Haşiyesinde Molla Hüsrev’e Yönelttiği Eleştiriler: Talâk-ı Fârr Örneği Bağlamında Bir Değerlendirme

Öz

Bu çalışma, Osmanlı fıkıh geleneğinin temel metinlerinden biri olan Molla Hüsrev’in Dürerü’l-Hükkâm adlı eserine yazılan haşiyelerden Şürünbülâlî’nin haşiyesini merkez alarak, haşiye literatüründe yer alan eleştirel tutumun niteliğini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Söz konusu haşiye, sadece metnin şerhine yönelik açıklayıcı bilgiler içermemekte aynı zamanda metne yönelik kavramsal, metodolojik ve içeriksel eleştiriler de ihtiva etmesi bakımından dikkat çekici bir örnek teşkil etmektedir. Bu bağlamda çalışmada, Şürünbülâlî’nin özellikle talâk-ı fârr konusuna dair getirdiği eleştiriler ayrıntılı biçimde analiz edilmiştir. Talâk-ı fârr meselesi, miras hukukuyla aile hukukunun kesiştiği ve toplumda çeşitli suiistimallere açık bir alan olması sebebiyle klasik fıkıh metinlerinde önemli bir yer tutmaktadır. Şürünbülâlî, bu konuda Molla Hüsrev’in yaklaşımını yeterince açıklayıcı bulmayarak, metnin lafız yapısı, tertip düzeni ve toplumsal gerçeklik üzerinden bir dizi tenkit yöneltmiştir. Özellikle “maraz-ı mevt”in (ölüm hastalığı) tanımında kadın ve erkekler arasında var olan ayrıma dikkat çeken müellif, hüküm inşasında kadın ve erkeğin farklı durumlarının dikkate alınması gerektiğini ifade etmektedir. Ayrıca fıkıh hükümlerinin toplumsal gerçeklikle bağ kurması gerektiğini savunmaktadır. Şürünbülâlî’nin eleştirileri yalnızca içeriğe değil, aynı zamanda metnin sunum biçimine ve pedagojik yapısına da yöneliktir. Molla Hüsrev’in bazı meseleleri gereğinden fazla teknik ve karmaşık bir şekilde ele aldığını, bunun da öğrencilerin anlamasını güçleştirdiğini ifade eder. Sonuç olarak, bu makale, Osmanlı fıkıh düşüncesinde haşiye geleneğinin pasif bir tekrardan ibaret olmadığını; bilakis, eleştirel düşüncenin ve içtihat faaliyetinin sürdürüldüğü dinamik bir zemin sunduğunu ortaya koymaktadır. Şürünbülâlî’nin yaklaşımı, klasik metinlere gösterilen saygının eleştirel bir bilinçle harmanlandığı bir örnek olarak değerlendirilmekte; bu yönüyle Osmanlı fıkıh geleneğinde düşünsel süreklilik ile dönüşüm arasındaki ilişkinin izini sürmeye imkân tanımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Şürünbülâlî
• Molla Hüsrev
• Dürerü’l-hükkâm
• Talâk-ı Fârr

Shurunbulālī’s Critique of Molla Husrev in His Ḥāshiya on Durer al-Ḥukkām: an Evaluation in the Context of the Ṭalāq al-Fārr Case

Öz

This study focuses on the ḥāshiya written by Shurunbulālī on Molla Husraw’s Durer al-Ḥukkām, one of the foundational texts of the Ottoman legal tradition, aiming to reveal the critical dimension within the ḥāshiya literature. Shurunbulālī’s work is notable not only for its explanatory comments but also for its conceptual, methodological, and substantive critiques of the main text. In particular, the study analyzes his objections to Molla Husraw’s treatment of the ṭalāq al-fārr issue in detail. This topic, situated at the intersection of inheritance and family law, holds significance in classical jurisprudence due to its susceptibility to social abuse. Shurunbulālī finds Molla Husraw’s discussion lacking in clarity and raises critiques concerning the textual structure, logical organization, and the legal realism of the rulings. He especially highlights the gendered differentiation in defining marad al-mawt (death illness), emphasizing the need to consider different situations of men and women in legal constructions. He also argues for a stronger relevance between legal rulings and social reality. Furthermore, Shurunbulālī critiques not only the content but also the pedagogical structure of the text, noting that Molla Husraw’s highly technical style hinders student comprehension. Ultimately, this article demonstrates that the Ottoman ḥāshiya tradition was not merely a passive commentary practice, but rather a dynamic platform for critical engagement and continued juristic reasoning. Shurunbulālī’s approach exemplifies how reverence for classical texts could be integrated with critical consciousness, shedding light on the interplay between continuity and transformation in Ottoman legal thought.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Shurunbulālī
• Molla Husrev
• Durer al-Hukkām
• Talāq al-Fārr

Kaynakça

1. Akgündüz, Ahmet. “Dürerü’l-hükkâm”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 10/27-28. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
2. Arı, M. Salih. “Osmanlılar’da Şeyhülislamlık Müessesesi”. Yüzüncü Yıl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (1994), 170-178.
3. Ayğan, Abdurrahim. Dürer Kitabı Çerçevesinde Molla Hüsrev’in Fıkhi Görüşleri. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
4. Badır, Seyit. Molla Hüsrev ve Mirkâtü’l-vusûl Adlı Eserindeki Yöntemi. Rize: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
5. Bakkal, Ali. “Maraz-ı Mevt”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 28/39-41. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
6. Ceylan, Hadi Ensar. Molla Hüsrev’in Delâlet Anlayışı ve Fürû‘a Yansımaları. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
7. Çinar, Fatih. İslam Aile Hukuku Bağlamında İbn Kayyim el-Cevziyye’nin Görüşleri. İstanbul: Kitap Dünyası, 2024.
8. Efendi, Ali Haydar. Dureru’l-ḥukkâm fî şerḥi mecelleti’l-aḥkâm. ed. Fehmî el-Ḥuseynî. b.y.: Dâru’l-Cîl, 1991.

9. Ençakar, Orhan. “Molla Hüsrev’in Dürerü’l-Hükkâm’ı Etrafında Oluşan Literatür”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 12/23 (2014), 223-277.
10. Ençakar, Orhan. “Osmanlı’da Şerh-Hâşiye Geleneği: Dürer Hâşiyeleri Örneği”. Osmanlı’da İlm-i Fıkıh Âlimler, Eserler, Meseleler. ed. Mürteza Bedir vd. 80-117. İstanbul: İSAR Yayınları, 2017.
11. el-Haddad, Taha Abdullah Ahmed. “Hükmü Mirasi’l-Mutallaka fi Marazi’l-Mevti Talaken Ba’inen Dirasetun Mukarinetun Beyne’ş-Şeri’ati’l-İslamiyye ve’l-Kavanini’l-Vaz’iyye”. BALAGH: Journal of Islamic and Humanities Studies II/2 (2022), 21-46.
12. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer. Reddü’l-muḥtâr ʿale’d-Dürri’l-muḫtâr şerhi Tenvîru’l-ebsâr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1992.
13. İbn Ḳudâme, Ebü’l-Mehâsin Cemâlüddîn Yûsuf b. Hasen b. Ahmed el-Makdisî el-Maḳdisî. el-Muġnî. Ḳâhire: Mektebetü’l-Kâhire, 1968.
14. İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrâhîm b. Muḥammed el-Mısrî. el-Baḥrü’r-râʾiḳ şerḥu Kenzi’d-deḳâʾiḳ. b.y.: Dâru’l-Kitâbi’l-İslâmî, 2. Basım, ts.
15. İbn Rüşd, Ebû’l-Velîd Muḥammed b. Aḥmed b. Muḥammed b. Aḥmed Kurtûbî Endelusî. Bidâyetu’l-muctehid ve nihâyetu’l-muḳteṣid. Ḳâhire: Dâru’l-Ḥadîs̱, 2004.
16. İbnü’l-Humâm, Kemâlüddîn Muhammed b. Abdilvâhid. Şerhu Fethu’l-kadîr. ed. Abdürrezzâk Gâlib el-Mehdî. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiye, 2003.
17. İpşirli, Mehmet. “Şeyhülislâm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/91-96. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
18. Kara, Betül. Dürerü’l-Hükkam Fî Şerhi Gureri’l-Ahkam’ın Şerh ve Haşiyeleri Bağlamında Fıkhî Düşüncenin Gelişimi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
19. Kâsânî, ʿAlâüddîn Ebû Bekr b. Mesʿûd b. Ahmed el-Hanefî. Bedâʾiʿu’s-ṣanâʾiʿ fî tertîbi’ş-şerâʾiʿ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2. Basım, 1986.
20. Kaydu, Ekrem. “Osmanlı Devletinde Şeyhülislâmlık Müessesesinin Ortaya Çıkışı”. Atatürk Üniversitesi İslâmî İlimler Fakültesi Dergisi 2 (1977), 201-210.
21. Koca, Ferhat. Molla Hüsrev. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2008.
22. Koca, Ferhat. “Molla Hüsrev”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 30/252-254. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
23. Korkmaz, Ömer. “Usûl Yazımında İki Farklı Yaklaşım Molla Hüsrev ve Fudayl Çelebi Örneği”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD) 19/1 (2019), 237-250. https://doi.org/10.30627/cuilah.538855
24. Mehmed Zihni. Nimet-i İslam. İstanbul: Sağlam Kitabevi, 1978.
25. Mıṣrî, Sirâcüddîn ʿÖmer b. İbrâhîm b. Muḥammed. en-Nehru’l-Fâʾiḳ Şerḥu Kenzü’d-Deḳâiḳ. ed. Ahmet Azv el-ʿİnaye. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2002.
26. Molla Hüsrev, Muhammed b. Ferâmûz. Dürerü’l-hükkâm fî şerhi Gureri’l-ahkâm. b.y.: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, ts.
27. Muhibbî, Muhammed el-Emîn el-. Ḫulâṣatü’l-es̱er fî aʿyâni’l-ḳarni’l-ḥâdî ʿaşer. 4 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, ts.
28. Orhan, Fatih. Hanefi Fıkhında Aile Hukuku. Ankara: Günce Yayınları, 2023.
29. Özen, Şükrü. “Bir Mirasın Gölgesinde Velâ Tartışması: Müzellef Ahmed Efendi’nin Terekesi ve Ganîzâde Mehmed Nâdirî’nin Şeyhülislâma Mektubu”. Osmanlı Araştırmaları 41 (2013), 71-124.
30. Özen, Şükrü. “Molla Hüsrev’in Velâ Meselesi ile İlgili Görüşünün Osmanlı İlim Muhitindeki Yansımaları”. Uluslararası Molla Hüsrev Sempozyumu (18-20 Kasım 2011 Bursa) - Bildiriler. 325-393. Bursa, 2013.
31. Özer, Hasan. “Molla Hüsrev’in er-Risâle fi’l-Velâ’sı, Molla Gürânî’nin Reddiyesi ve Molla Hüsrev’in Cevabı: Tahkikli Neşir”. İslâm Araştırmaları Dergisi 24 (2010), 173-207.
32. Sağîrzâde, Abdullah Efendi. Şifâ’ü’l-Âlâm fî Şerhi Düreri’l-Hukkâm. Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih, 239429.
33. Serahsî, Ebû Bekr Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. el-Mebsût. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1993.
34. Şelli, Hatice Kübra. Maraz-ı Mevt Halinde Yapılan Hukuki Tasarrufların Geçerliliği Problemi. Şanlıurfa: Harran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
35. Şürünbülâlî, Ebü’l-İhlâs Hasen b. Ammâr b. Alî el-Vefâî el-Mısrî. Gunyetü zevi’l-ahkâm fî buğyeti Düreri’l-hükkâm (Dürerü’l-hükkâm içinde). b.y.: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, ts.
36. Tahtâvî, Aḥmed b. Muḥammed b. İsmâîl ed-Dûkātî. Ḥâşiyetü’t-Tahtâvî ʿalâ Merâḳı’l-felâḥ. ed. Muḥammed Abdüaziz Ḫalidî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1997.
37. Topal, Şevket. “Şürünbülâlî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 39/274-276. İstanbul: TDV Yayınları, 2010. https://islamansiklopedisi.org.tr/surunbulali
38. Vankulu, Mehmed b. Mustafa el-Vânî. Nakdü’d-Dürer. Süleymaniye Kütüphanesi, Çorlulu Ali Paşa, 231184.
39. Yaşar, Mehmet Aziz. “İslâm Aile Hukukunda Boşanma Yetkisinin Kötüye Kullanılmasının Hükmü ve Hukukî Sonucu”. Amasya İlahiyat Dergisi 16 (2021), 89-124. https://doi.org/10.18498/amailad.855823
40. Zeylaʻî, Ebû Muhammed Osmân b. Ali. Tebyînü’l-hakâik şerhu Kenzi’d-dakâik. Bulak: Matbaʻatü’l-Kübra’l-Emîriyye, 1313.