MOLLABISHHIP AUTHORITY IN IRAN DURING THE PERIOD OF SUNNI AFGHAN, AFSHAAR AND ZEND DYNASTY

Öz

When the Safavid State was founded in 1501 by Shah Ismail I, the office of sadārat was instituted as the highest authority over the religious-judicial-social (sharʿī–qaḍāʾī–ijtimāʿī) institutions. The offices of shaykh al-islām, qāḍī al-quḍāt, qāḍī ʿaskar, mullā, ḥujjat al-islām, and other religious-judicial-social positions were all subordinate to the sadārat. However, during the reign of Shah Tahmasb I, with the appointment of Abū’l-Ḥasan Nūr al-Dīn ʿAlī ibn al-Ḥusayn ibn ʿAlī al-Karaki al-ʿĀmilī to the office of shaykh al-islām, the authority and influence of the sadārat were significantly weakened. This development led to institutional dualism and a decline in centralized authority within the religious-judicial-social offices. From this point onward, the offices of sadārat and shaykh al-islām entered into an intense struggle for political power and influence. This contest over authority resulted in the dismissal, exile, and even execution of numerous sadr and shaykh al-islām figures. As the offices of shaykh al-islām and sadr gradually lost power, the increasing influence of jurists (fuqahāʾ) and mujtahids at the Safavid court, together with the dominance of juridical reasoning (tafaqquh-i fiqh), led to the establishment of the office of mullābāshī in 1127/1715. During the reign of Shah Sultan Husayn, the mullābāshī became the most prominent religious-judicial-social office and was regarded as the “supreme and highest religious-sectarian authority,” serving as the personal religious and sectarian adviser to the Safavid shahs. After the collapse of the Safavid State, the office of mullābāshī continued to exist during the periods of the Afghan, Afsharid, Zand, and Qajar dynasties. Although the emergence and institutionalization of the mullābāshī office belonged to the Safavid era, it attained its full and definitive character during the period of the Sunni Afghan local dynasties and the Afsharids. Under the Zand dynasty, the office of mullābāshī was abolished by Karim Khan Zand, and the sadr once again became the head of the religious-judicial-social institutions. The offices of shaykh al-islām, mullābāshī, qāḍī al-quḍāt, and other religious-judicial-social positions were subordinated to the sadārat. This arrangement remained in effect until the final years of the Zand dynasty. During the Qajar period, the office of mullābāshī did not assume a formal place among the bureaucratic institutions; however, individuals holding this position were referred to as advisers and confidants of the shahs, princes, and emirs. This article examines the establishment of the mullābāshī office and traces its transformation and evolution during the Safavid State as well as under the Sunni Afghan dynasties, the Afsharid dynasty, and the Zand dynasty.

Anahtar Kelimeler

• Afghan Dynasty
• Afshar Dynasty
• Zend Dynasty
• Mollabashi
• Sadr
• Sheyhulislam
• Foundtions

SAFEVİ DEVLETİ SONRASI MOLLABAŞILIK MAKAMININ GEÇİRDİĞİ DEĞİŞİM VE DÖNÜŞÜM

Öz

Özet: Safevî Devleti, 1501 yılında Şah I. İsmail tarafından kurulduğunda sadâret makamı, şerî’-kazaî-ictimaî makamların en yüksek mercisi olarak ihdas edildi. Şeyhülislâm, kaziü’l kuzât, kadıasker, molla, hüccetülislâm ve sair şerî’-kazaî-ictimaî makamlar sadâret makamına bağlıydı. Şah I. Tahmasb döneminde şeyhülislâm makamına Ebü’l-Hasen Nûrüddin Ali İbn-i el-Hüseyn İbn-i Ali el-Kerekî el-Amîlî tayin edilmesiyle beraber sadâret makamının nüfuz ve otoritesi sarsıldı. Bu da şerî’-kazaî-ictmaî makamlardan çift başlılık ve adem-i otoriteyi beraberinde getirdi. Bu tarihten itibaren sadâret ve şeyhülislâm makamları siyasi otorite ve nüfuz için birbirleriyle amansız mücadeleye girdi. Bu nüfuz-otorite mücadelesi çok sayıda sadrın ve şeyhülislâmın azl edilmesine, sürgün edilmesine hatta öldürülmesine neden olmuştur. Şeyhülislâm ve sadrın zamanla zayıflamasıyla birlikte fakihler ve müctehitlerin Safevî sarayında güçlenmesi, tefekkür-i fıkhın galebesiyle H.1127/M.1715 mollabaşılık makamının icadına neden olmuştur. Şah Sultan Hüseyin döneminde şerî’-kazaî-ictimaî makamların en önde gelen makamı olan mollabaşılık makamı “en yüce ve yüksek dinî-mezhebî makamı ünvanıyla Safevî Şahlarının şahsi din ve mezhep müşaviri idi. Safevî Devleti’nin yıkılmasından sonra Afgan, Avşar, Zend ve Kaçarlar Hanedanları döneminde de mollabaşılık makamı mevcudiyetini korumuştur. Bu makamın zuhûr ve icadı her ne kadar Safevî Devleti’ne ait olmasına rağmen mollabaşılık makamı, Sünnî Afgan Yerel Hanedanı ve Avşarlar döneminde tam olarak gerçek hüviyetine kavuşmuştur. Zend Hanedanı döneminde mollabaşılık makamı, Kerin Han-ı Zend tarafından ortadan kaldırılmıştır. Sadr, tekrardan şerrî’-kazaî-ictimaî makamların başı olmuştur. Şeyhül-islâm, mollabaşı, kaziü’l kuzât ve sair şerî’-kazaî-ictimaî makamlar sadâret makamına bağlanmıştır. Bu uygulama Zend Hanedanın son dönemlerine kadar devam etmiştir. Kaçarlar döneminde de mollabaşılık makamı, divanî makamlar arasında yerini almamıştır. Ancak şahların, şehzadelerin ve emirlerin müşavirleri ve hecegânları ünvanıyla anılmışlardır. Bu makale; mollabaşılık makamının ihdası, Safevî Devleti, Afgan Sünni Hanedanlıkları, Avşar Hanedanı ve Zend Hanedanı dönemlerinde geçirdiği değişim ve dönüşümü ele almıştır.

Anahtar Kelimeler

• Afgan Hanedanı
• Avhar Hanedanı
• Zend Hanedanı
• Mollabaşı
• Şeyhülislâm
• Evkâf

Etik Beyan

makalemi yazarken bütün akademik etik kurallara uydum.

Teşekkür

Her şey için teşekkür ediyorum

Kaynakça

1. AĞAÇERÎ, Haşim, Mukaddeme-yi Ber Münâsebet-i Din ve Devlet Der İran Asr-ı Safeviyye, İntışârât-ı Terh-i Nev, Tahran 1389.
2. ABDULREZZAK, Ca’fer, “Ulemâ-yı İslâm(Fıkhı-yı Siyasi, Amelkerd-i Siyasi), Mecelle-yi Ma’rifet, Tahran 1380, Numara.44.
3. ALGAR, Hamid,“Molla”, Diyanet İslâm Ansklopedisi, Ankara 2020, Cilt. XXX., ss. 238-239.
4. ARJOMAND, Said,“The Office Of Mulla Bashi İn Shiite İran”Studia İslamin,Chicago 1983, Vol.17.
5. ASIF, Muhammed Haşim, Rüstemü’l Hükemâ, Haz. Muhammed Müşirî, İntışârât-ı Emir Kebir, Tahran 1352, 2.bsk
6. Aydoğmuşoğlu, Cihat, “Safevi Hükümdarı Şah Abbas’ın Dinî Siyaseti”, Turkish Studies-International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 6/3, Summer 2015.
7. …………………..; Cihat Aydoğmuşoğlu, “Şah Abbas Devrinde(1587-1629) İran da Sosyal ve Kültürel Hayat”, Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, İzmir 2011, C.XI, S.2.
8. ………………….; “Şah II. İsmail (1576-1577)Devri Siyasî ve Dinî Hâdiseleri”, The Journal of Academic Social Science Studies, Number: 48, Summer II 2016.

9. BASTANÎ PAİZÎ, Mirza Muhammed, Siyaset ve İktisad-ı Asr-ı Safevî, Neşr-i Bungâh-ı Metbnuâı Alişah, Tahran 1348.
10. CABİRÎ ENSARÎ, Hasan, Tarih-i İsfahan ve Rey, İntişârat-ı Sohenî, İsfahan 1322.
11. CA’FERİYÂN, Resul, Safevi Der Asr-ı Din, Ferhenf ve Siyaset, Neşr-i Pejuheşgede-yi Huze ve Danışgâh, Kum 1379.
12. CALMARD, J., “Molla” The Encclopedia Of İslâm, New Edition, VII.
13. DENBELKÎ, Abdulrezzak, Basiretnâme, Haz.Yezdullah Kaidî, İntışârât-ı Anahitâ, Tahran 1389.
14. DİHHÜDÂ, Ali Ekber, Lüğatnâme-yi Dihhüdâ, İntışârât-ı Danışgâh-ı Tahran, Tahran 1373, Cilt. XIII.
15. DOĞAN, Ahmet-Tanju ATEŞ; “Safevî’nin Kurumsallaşma Döneminde Safevî Şahlarının Seyyidlerle İlişkisi”, Akademik Tarih ve Araştırma Dergisi, Ankara 2023, C.VIII., S.
16. EFENDÎ; Mirza Abdullah, Riyazü’l Ulemâ ve Hiyazü’l Füzelâ, Haz. Ahmed Hüseynî Eşkurî, Neşr-i Kitaphâne-yi Ayetullah Mer’eşî, Kum 1410, Cilt. III.
17. EMİRÂN, Haydar Nizam, Mükâfatnâme, Neşr-i Haydar Emirân, Tahran 1377, 3.bsk.
18. FARUQHÎ, Suri, Hacılar ve Sultanlar, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 1995.
19. FERÂHÂNÎ MÜNFERİD, Mehdi, Muhacerât-ı Ulemâ-yı Şie Ez Cebelü’l Amil Be İran, İntışârât-ı Emir Kebir, Tahran 1377.
20. FLOOR, Viliam, Ber Oftaden-i Safeviyân Ber Ameden-i Mahmut-ı Afgân, Terc. Ebulkasım Serî, İntışârât-ı Tus, Tahran 1365.
21. FLOOR, Viliam, Hükümet-i Nadir Şah, Terc.Ebul Kasım Serî, Intışârât-ı Tus, Tahran 1368.
22. FLOOR, Viliam, Nizam-ı Kazaî Der Asr-ı Safevî, Terc. Hasan Zendiye, Neşr-i Pejuheşgâh-ı Huze ve Danışgâh-ı Tahran, Tahran 1358.
23. GİLANTEZ, Petros, Sukût-ı İsfahan, Terc. Muhammed Mehryâr, İntişârât-ı Gülhâ, İsfahan 1371.
24. HALAÇOĞLU, Yusuf , “Baş”, Diyanet İslâm Ansiklopedisi, İstanbul 1992, Cilt. V.
25. HATUNABÂDÎ, Mirza Mehdi, Cihângüşâ-yı Nadirî, Haz. Seyyid Abdullah Enver, İntışârât-ı Ercümen-i Âsâr ve Mefâhir-i Ferhengî, Tahran 1377.
26. HATUNÂBÂDÎ, Mirza Muhammed Ali, Mekâramü’l Asâr, İntışârât-ı Mahtutât, İsfahan 1337.
27. HATUNÂBÂDÎ, Seyyid Abdülhüseyin, Vakayü’l Senîn Vel Avâm, Düz.Muhammed Bakır Behbudî, İntışârât-ı Kitabfıruşi-yi İslamiyye, Tahran 1352.
28. HANEVİ, Johns, Hucum-ı Afgan ve Zevâl-ı Devlet-i Safevî, Terc. İsmail Devletşâhî, Neşr-i Yezdân, Tahran 1367.
29. HÜNERFER, Lütfullah, Gocine-yi Tarih-i İsfahan, İntişârât-ı Kitapfuruş-ı Sakafî, İsfahan 1344.
30. HÜR İMAMALİ, Mahmut İbn-ı Hasan, Vesailü’l Şie, Neşr-i Darahayayü’l Tirasül Arabî, Beyrut 1998, Cilt.17.
31. HÜSEYİNZÂDE, Seyyid Muhammed Ali, Ulemâ ve Meşruiyet-i Devlet-i Safeviyye, Neşr-i Encümen-i Muarif Ulemâ., Tahran 1394.
32. HÜSEYNÎ, Ebul Fazl,İlel ve Avâmil-ı Sukût-ı Safevîye, Mecelleye-yi Ferhengi-yi İsfahan, İsfahan 1381, Numara.24.
33. HÜSEYNÎ FESÂÎ, Mirza Hasan, Tarih-i Farsnâme-yi Nasiri, İntışârât-ı Kitaphâne-yi Senânî, Tahran 1381.
34. KAZVİNÎ, Ebul Hasan İbn-ı İbrahim, Fevaidü’l Safevîye, Haz. Meryem Mir Ahmedî, Neşr-i Müessese-yi Mütelaat-ı Tahkikât-ı Ferhengî, Tahran 1367.
35. KAZVİNÎ, Şey Abdülnebî, Tetmimü’l Emelü’l Emel, Neşr-i Kitaphâne-yi Ayetullah Mer’eşî Necefî, Kum 1407.
36. KEMALÎ TEBRİZÎ Muhammed Zaman, Ferâidü’l Fevâid, İntişârât-ı Mirâs-ı Mektûb, Tahran 1373.
37. KUMÎ, Kadı Ahmed, Hülâsetü’l Tevârih, Haz. İhsan Eşrâkî, İntışârât-ı Danışgâh-ı Tahran, Tahran 1359, Cilt. I.
38. KUMÎ, Şeyh Abbas, Fevâidü’l Rezeviyye, İntişârât-ı Merkezî, Tahran 1327.
39. KUMÎ, Şeyh Abbas, Müntehebü’l Âmâl, İntışârât-ı Hicret, Kum 1411, Cilt. II.
40. KURTULUŞ, Rıza,“Kaçar Medeniyet ve Kültürü”, Diyanet İslâm Ansiklopedisi, İstanbul 2001, Cilt. XXIV., ss. 53-54.
41. İTİMADÜ’L SALTANE, Ali Kuli Mirza, Tarih-i Vakai ve Sevânih-i Afganistan, Haz. Mir Haşim Muhaddis, İntışârât-ı Emir Kebir, Tahran 1365.
42. LAHİCİ, Hazin, Sefernâme-yi Hazin, Haz.Pijen Terekî , İntışârât-ı Hayyam, Tahran 1350.
43. LARENS, Larens, İnkırâz-ı Devlet-i Safevî, Terc. İsmail Devletşâhî, İntışârât-ı İlmî ve Ferhengî, Tahran 1383.
44. LARENS, Larens, Nadir Şah, Terc.Müşfek Kasımserî , İntışârât-ı Tus, Tahran 1368.
45. LEMBTON, A. K., Devlet ve Hükümet Der İslâm, Terc. Abbas Selâhî-Muhammed Mehdî Fakihî, İntışârât-ı Urûc, Tahran 1374.
46. MALCOM, Sarjen, Tarih-i İran, Terc.İsmail Hayret, İntışârât-ı Senânî, Tahran 1370, Cilt.II.
47. MECLİSÎ, Muhammed Bakır, Aynü’l Hayat, İntişârât-ı İlmiyye-yi İslâmiyye, Tahran 1348.
48. MEHDEVÎ, Maslaheddin, Danişmendân ve Büzürgân-ı İslâm, İntışârât-ı Güldeste, İsfahan 1384, Cilt.I.
49. MER’EŞÎ SAFEVÎ, Mirza Muhammed Halil,Mecmu’l Tevârih, Düz.Abbas İkbâl Aşitiyânî, İntışârât-ı Kitapfuruşi-yi Senâî, Tahran 1362.
50. MERVÎ, Muhammed Kazım, Elem Ârâ-yı Nadırî, Haz.Muhammed Emin Riyahî, İntışârât-ı Kirabfıruşî-yi Zevâr, Tahran 1364, Cilt.I.
51. MİR AHMEDÎ Meryem, Din ve Devlet Der Asr-ı Safevî, İntişârât-ı Emir Kebir, Tahran 1369.
52. MUHAMMEDÎ Ramazan-Muhammed Bakır Huzâylî, Ekaliyet-i Dinî Der Asr-ı Safevî, Neşr-i Pejuheşgâh-ı Huze ve Danışgâh, Tahran 1398.
53. MUİN, Muhammed, Ferheng-i Muin, İntişarat-ı Zerrin, Tahran 1386, Cilt. 14.
54. MUSEVÎ Ahmed Kazım, Hakk-ı İktidâr ve Ferheng-i Siyasi Der Teşiiye, Mecelle-yi İrannâme, Tahran 1368, Numara.26.
55. MUSEVÎ HANSERÂYÎ, Mirza Muhammed Bakır,Ravzetü’l Cennât Fi Ahvâlü’l Ulemâ ve Sadât, İntışârât-ı İsmailiyân, Kum 1391.
56. MÜSTEFÎ, Muhammed Muhsin, Zübdetü’l Tevârih, Haz. Behruz Guderzî, Neşr-i Mecmuâ-yı İntışârât-ı Edebî ve Tarihî Mevkufât-ı Doktor Afşar Yezdî, Tahran 1375.
57. NASIRÂBÂDÎ, Muhammed Tahir, Tezkiye-yi Nasır Abâdî,Haz. Muhsin Naci Nasırâbâdî, Neşr-i Asâtir, Tahran 1378.
58. NEKÎ NASIRÎ, Mirza Ali, Elkâb ve Mevâcib-i Dovr-ı Selâtin-i Safevîyye, Haz. Yusuf Rahimlu, İntışârât-ı Danışgâh-ı Firdevsi-yi Meşhed, Meşhed 1371.
59. NASİRÎ, Muhammed İbrahim, Desturü’l Şehriyârân, Haz.Muhammed Nadir Nesirî Mukaddem, Neşr-i Bunyâd-ı Mevkufât-ı Doktor Mahmut Afşar Yezdî, Tahran 1373.
60. NEVİSÎ, Said, Risale-yi Hidayetü’l Salihîn, Neşr-i Çaphâne-yi Meclis-i Şurâ-yı İslâmî, Tahran 1344, Cilt. X.
61. NEVAÎ, Abdülhüseyin, İsnâd ve Mekâtib-i Tarihi-yi İran Ez Teymuır Ta Şah İsmail, Neşr-i Bungâh-ı Tercüme, Tahran 1365.
62. NEVAÎ, Abdülhüseyin-Abbas Kulî Gafarî Ferd, Tarih-ı Tehüvülât-ı Siyasi, İctimaî ve İktisadî ve Ferhengî-yi İran Der Dovrân-ı Safevî, Neşr-i Semet, Tahran 1383.
63. NEYRİZÎ, Kudbeddin, Risale-yi Siyasi Der Tahlil-i İlel Sukût-ı Devlet-i Safeviyye ve Rah-ı Halll-ı Bazgeşt-i An Be Kudret, Haz.Resul Ca’feriyân, Kitaphane-yi Ayetullah Mer’eşî Necefî, Kum 1371.
64. ÖZGÜDENLİ, Osman Gazi,“İran”, Diyanet İslâm Ansiklopedisi, İstanbul 2000, Cilt.XXII., ss. 395-400.
65. ÖZ, Mustafa Öz “Şîâ” Diyanet İslâm Ansiklopedisi, İstanbul 2010, Cilt.39., ss. 111-114.
66. REFİEN, Mirza, Desturü’l Mülûk, Terc.Muhammed Kerdâbâdî, İntışârât-ı Vezâret-i Umûr-ı Haricî, Tahran 1385.
67. RAVENDÎ, Murtezâ, Tarih-i İctimaî-yi İran, İntışârât-ı Negâh, Tahran 1383, Cilt.VII.
68. PARSADUST, Menucehr, Şah İsmail-i Düvvom, İntışârât-ı Şirket-i Sehâmî, Tahran 1381.
69. SABİTİYAN, Zabiyullah, İsnâd ve Nâmehâ-yı Tarihi ve İctiamî-yi Dovr-ı Safeviyye, Neşr-i Sazman-ı Tebliğât-ı İbn-i Sinâ, Tahran 1343.
70. SARAY, Mehmet,“Afganistan”, Diyanet İslâm Ansiklopedisi, İstanbul 1988, Cilt.I., ss. 401-408.
71. SEFETGÜL, Mansur, Sâhtar-ı Nehâd ve Endişe-yi Dinî Der İran Der Asr-ı Safevi, Neşr-i Müessesât-ı Hıdâmât-ı Ferhengî, Tahran 1381.
72. SEMİEN, Mirza, Tezkiretü’l Müluk, Terc. Mes’ud Recepniyâ, İntışârât-ı Emir Kebir, Tahran 1378, 2.bsk.
73. SİVERİ, Rajer, Der Bâb-ı Safevî, Terc. Ramazan Ali Ruhullahî, Neşr-i Merkez, Tahran 1380.
74. SÜMER, Faruk,“Afşar”,Diyanet İslâm Ansiklopedisi, İstanbul 1991, Cilt.IV.. ss. 160-164.
75. SÜMER, Faruk,“Kaçar”,Diyanet İslâm Ansiklopedisi, İstanbul 2001, Cilt.XXIV., ss. 53-58.
76. ŞEYBÂNÎ, Nizameddin Mecir, Teşkilât-ı Şehinşâhi-yi Safeviyye ve İhyâ-yı Vahdet-i Milli, İntişârât-ı Danışgâh-ı Tahran 1346.
77. ŞİRAZÎ İSFAHANÎ; Celaleddin Hümâyî,Tarih-i İsfahan,Haz. Mahdut Banu Hümâyî, Neşr-i Pejuheşgâh-ı Ulûm-ı İnsânî ve Mütalaat-ı Ferhengî, Tahran 1379.
78. TAHRANÎ; Ağa Büzürg, Tabakatü’l İlamü’l Şie, Haz. Ali Nekî Münzevî, İntışârât-ı İsmailiyân, Neşr-i Ercümend, Tahran 1369.
79. VLADİMİR Minorski, Sazman-ı İdare-yi Hükümet-i Safevî, Terc.Mes’ud Recepniyâ, İntışârât-ı Emir Kebir, Tahran 1365.