Unutulmuş Bir Reddiyenin İzinde: Osman Selâhaddin Dede’nin el-Lisânü’l-Muhammediyye fîmâ dalle bihi’l-‘Îseviyye’sinde Hristiyanlığa Yönelik Tenkitleri

Öz

Tarih boyunca dinler, yalnızca kendi inanç sistemlerini inşa etmekle kalmamış; aynı zamanda birbirlerinin akîde ve ibadet sistemlerine yönelik eleştirel metinler de üretmiştir. Bu eleştirel metinlerin önemli bir kısmını oluşturan reddiye geleneği, dinler tarihinin en dikkat çekici polemik ürünlerinden biridir. İslâm düşünce tarihinde, özellikle Hristiyanlığa karşı yazılan reddiyeler; İncil’in tahrifi, Hz. Îsâ’nın ilâhlığı ve teslîs inancı gibi temel meseleler üzerinden şekillenmiştir. Buna karşılık, Hristiyan düşünürler de Kur’ân’ın vahiy kaynağı olması, Hz. Muhammed’in peygamberliği ve İslâm’da cennet-cehennem tasavvuru gibi birçok konuyu eleştirerek polemik geleneğini sürdürmüştür. Söz konusu geleneğe yeni bir katkı sunmayı amaçlayan bu makale, Osmanlı dönemi reddiye literatüründe bugüne kadar çalışılmamış ve yeterince tanıtılmamış olan Osman Selâhaddin Dede’nin el-Lisânü’l-Muhammediyye fîmâ dalle bihi’l-‘Îseviyye adlı risâlesini ele almakta ve dinler arası polemik kültürüne farklı bir perspektif getirmeyi hedeflemektedir. Bu perspektif, reddiye geleneğinde hâkim olan kelâmî ve felsefî argümantasyona ilave olarak tasavvufî kaynakların referans alındığı özgün bir metin anlayışı çerçevesinde teşekkül etmektedir. Çalışmanın bir diğer hedefi ise eserin bir yangın yüzünden günümüze kadar gelmediğine ilişkin bizden önceki çalışmalarda verilen bilgileri tashih etmektir. Söz konusu eser, yalnızca Hristiyan inanç sistemine yönelik tenkitler içermekle kalmayıp, aynı zamanda tabiatçı, felsefeci, mecûsî ve putperest gibi çeşitli düşünce ve inanç sistemlerinin genel bir serencamını gözler önüne sermesi bakımından Osmanlı reddiye geleneğinde oldukça özgün bir konuma sahiptir. Eserin önceki reddiyelerden en önemli farkı, Hristiyanlığın zamanla nasıl bir paradigma değişimi yaşadığını özgün biçimde ele alması ve Îsâ aleyhisselâmın ilâhlaştırılma sürecini inciller üzerinden getirdiği örneklerle anlatmasıdır. Bu örneklerde Osman Selâhaddin Dede, İbnü’l-Arabî ve Abdülkerîm el-Cîlî gibi mutasavvıflardan yaptığı nakillerle reddiye geleneğine tasavvufî bir derinlik katmakta ve böylelikle polemik kültürünü yalnızca aklî ve kelâmî düzlemde değil, aynı zamanda metafiziksel bir bakış açısıyla zenginleştirmektedir. Dolayısıyla bu çalışma, İslâm ilâhiyatının Hristiyan teolojisine nasıl baktığını yansıttığı gibi Müslüman-Hristiyan ilişkilerinin tarihsel seyrini anlamaya yönelik önemli ipuçları da vermektedir. Ayrıca eserde Hristiyanlarla ilgili zikredilen tespit ve değerlendirmeler, aradan geçen asırlara rağmen bugünkü Hristiyanlara yöneltilebilecek eleştiriler olarak hala günceldir. Araştırmada, dinler tarihi disiplini çerçevesinde karşılaştırmalı yöntem kullanılmış; klasik ve modern kaynaklar metin analizi metoduyla incelenmiştir. Toplamda üç bölümden oluşan çalışmanın giriş kısmında reddiyeler hakkında genel bilgiler verilmiş; ardından da eserin yazıldığı 19. yüzyılda Hristiyanların Osmanlı Devleti’nde yürüttüğü misyonerlik faaliyetlerine temas edilmiştir. Birinci kısımda ise Osman Selâhaddin Dede’nin hayatıyla birlikte eserin müellife âidiyetine ve tarihî âkıbetine değinilmiştir. Ardından gelen ikinci kısımda müellifin risâlesinin muhtevasına ve genel özelliklerine yer verilmiştir. Üçüncü ve son bölümde ise eserin diğer reddiyelerden farklı ve özgün yanları değerlendirilerek çalışma sonlandırılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Dinler Tarihi
• Hristiyanlık
• Reddiye
• el-Lisânü’l-Muhammediyye
• Osman Selâhaddin Dede

In Pursuit of a Forgotten Refutation: Osman Selâhaddin Dede’s Criticisms of Christianity in His Work al-Lisān al-Muhammadīyya fīmā dalla bihi al-ʿĪsawiyya

Öz

Throughout history, religions have not only developed their own belief systems but have also produced critical writings addressing the doctrines and practices of others. A central component of these writings is the tradition of raddiya (refutation), one of the most prominent forms of religious polemic. In Islamic intellectual history, refutations directed against Christianity have focused on issues such as the alleged corruption of the Gospel, the divinity of Jesus, and the doctrine of the Trinity. In response, Christian thinkers have criticized the Qur’an’s revelatory status, the prophethood of Muhammad, and Islamic conceptions of the afterlife. This article aims to make a new contribution to this tradition by examining al-Lisān al-Muḥammadiyya fīmā ḍalla bihi al-ʿĪsawiyya, a treatise by Osman Selâhaddin Dede that has not previously been studied or sufficiently introduced within Ottoman raddiya literature. The study offers a distinctive perspective on interreligious polemics by incorporating Sufi sources alongside the theological and philosophical arguments that dominate the refutation tradition. It also corrects earlier claims that the work was lost due to a fire. The treatise occupies a unique place in Ottoman refutation literature, as it not only critiques Christianity but also presents a broader overview of various belief systems, including naturalist, philosophical, Zoroastrian, and pagan traditions. Its most notable originality lies in its analysis of Christianity’s historical paradigm shift and its examination of the process by which Jesus was deified through examples drawn from the Gospels. By citing Sufi figures such as Ibn al-ʿArabī and ʿAbd al-Karīm al-Jīlī, Osman Selâhaddin Dede adds a metaphysical depth to polemical discourse, extending it beyond purely rational and theological frameworks. Accordingly, this study sheds light on Islamic perspectives on Christian theology while also offering insights into the historical development of Muslim-Christian relations. Despite the passage of centuries, many of the critiques articulated in the work remain relevant today. Methodologically, the study employs a comparative approach within the history of religions and relies on textual analysis of classical and modern sources. The work consists of an introduction and three chapters addressing the historical context, authorship and fate of the treatise, its content, and its distinctive features within the refutation tradition.

Anahtar Kelimeler

• History of Religions
• Christianity
• Refutation
• al-Lisān al-Muḥammadī
• Osman Selāhaddin Dede

Kaynakça

1. Abdülbâki Nâsır Dede-Ali Nutkî Dede. Defter-i Dervîşân Yenikapı Mevlevîhânesi Günlükleri. ed. Bayram Ali Kaya-Sezai Küçük. İstanbul: Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları, 2011.
2. Ali Nutkî Dede - Abdülbâkî Nâsır Dede. Defter-i Dervişân II. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi Kütüphanesi, 18112.
3. Âlûsî, Ebü’s-Senâ Şihâbüddîn Mahmûd b. Abdillâh el- - Ali Abdulbari Atiyye. Rûhu’l-meʿânî fî tefsîri’l-Kurʾâni’l-ʿazîm ve’s-sebʿi’l-mesânî. Beyrut: Dâru’l-kutubi’l-ilmiyye, 1415.
4. Anidjar, Gil. Blood: A Critique of Christianity. New York: Columbia University Press, 2014.
5. Arabî, Muhyiddîn Muhammed b. Alî el-. el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye. Beyrut: Dâru Sâdır, ts.
6. Aydın, Esseyid Abdülvahab. Teslîs’in İptali Hristiyan ve Yahudilerin İlzâmı. çev. Muhammed Aydın. İstanbul: Özdemir Basımevi, 1977.
7. Aydın, Mehmet. “Hristiyanlıkta Teslîs Doktrini ve Hristiyan İ’tizalleri”. A.Ü.İ.F. İslam ilimleri Enstitüsü Dergisi 5 (1982).
8. Aydın, Mehmet. Müslümanların Hristiyanlara Karşı Yazdığı Reddiyeler ve Tartışma Konuları. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1998.

9. Azamat, Nihat. “Elif Efendi, Hasîrîzâde”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/37-38. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
10. Bağdatlı, İsmail Paşa. Hediyyetü’l-ʿârifîn, esmâʾü’l-müʾellifîn ve âsârü’l-musannifîn. Beyrut: Behiyye Matbaası, 1951.
11. Beyzâvî, Ebû Saîd Nasırüddin Abdullah b. Ömer b. Muhammed. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-te’vîl. thk. Muhammed Abdurrahman el-Mar’aşlî. Beyrut: Dâru ihyâi’t-turâsi’l-arabî, 1418.
12. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’s-sahîh. nşr. Muhammed Züheyr b. Nasr. thk. Muhammed Zübeyr b. Nâsır en-Nâsır. 9 Cilt. Beyrut: Dâru Tûgu’n-Necât, 1422/2001.
13. Bursalı, Mehmet Tâhir. Osmanlı Müellifleri. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1333.
14. Ceyhan, Adem - Elgeren, Fatma Şükran. “Osman Salâhaddîn el-Mevlevî’ye Ait Olduğu Sanılan Bir Eser: Nesrü’l-leâlî Tercümesi”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 18/18 (2017).
15. Cîlî, Kutbüddîn Abdülkerîm b. İbrâhîm b. Abdilkerîm. el-İnsânü’l-kâmil. Beyrut: Müessesetü’t-Tarihi’l-Arabî, 2000.
16. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Rükneddin Abdulmelik b. Abdullah b. Yusuf el-. eş-Şifâ’ü’l-galîl fî beyâni mâ vaka’a fi’t-Tevrât ve’l-İncîl. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya, 202184.
17. Dâvûd, Abdulehad. İncîl ve Salîb. İstanbul: İnkılâb Basım Yayım, 2. Basım, 2024.
18. Dihlevî, Rahmetullāh b. Halîlirrahmân ed-. İzhâru’l-hak. Riyad: İdâretü’l-buhûsi’l-ilmiyye, 1989.
19. Duygu, Zafer. “İnciller Tahrif Edildi mi? Metin Kritiği ve Tercüme Meselesi Bağlamlarında Bir Değerlendirme”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 28/1 (2019).
20. Duygu, Zafer. İslâm ve Hristiyanlık. İstanbul: Timaş Yayınları, 2023.
21. Ebû Zehra, Muhammed. Hristiyanlık Üzerine Konferanslar. çev. Akif Nuri. İstanbul: Fikir Yayınları, 1978.
22. Eliade, Mircea. Dinler Tarihi Sözlüğü. çev. Ali Erbaş. İstanbul: İnsan Yayınları, 3. Basım, 2021.
23. Eliade, Mircea. Kutsal ve Dindışı. çev. Mehmet Ali Kılıçbay. Ankara: Gece Yayınları, 1991.
24. Erdmann, Fritsch. Islam und Christentum im Mittelalter. Breslau: Verlag Müller&Seıffert, 1930.
25. Farmer, William R. The Synoptic problem, a critical analysis. New York: Macmillan, 1964.
26. Gündüz, Şinasi. “Misyonerlik ve Hıristiyan Misyonerler”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi II 1 (2002).
27. Hasîrîzâde, Elif Efendi. Tenşîtü’l-muhibbîn bi-menâkıbi Hâce Hüsâmeddîn. İstanbul: Matbaa-i bahriye, 1342.
28. Hâşimî, Abdullah b. İsmail el-. Risâle ilâ Abdi’l-Mesîh İbn İshak el-Kindî yed’uhü ile’l-İslâm. Dımeşk: Dirâsat fî Dari’t-Tekvîn, 2005.
29. İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed. el-Fasl fi’l-milel ve’l-ehvâʾ ve’n-nihal. Kahire: Mektebetü’l-Hanci, ts.
30. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm. el-Cevâbü’s-sahîh li-men beddele dîne’l-Mesîh. Riyad: Dâru’l-asime, 2. Basım, 1999.
31. İbnü’l-Arabî, Muhyiddîn Muhammed b. Alî. Fusûsü’l-hikem Tercüme ve Şerhi. ed. Mustafa Tahralı. çev. Ahmed Avni Konuk. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2017.
32. İbnü’l-Kayyim el-Cevziyye, Ebû Abdullah Şemseddin Muhammed b. Ebû Bekir b. Eyyûb. Hidâyetü’l-hayârâ fî ecvibeti’l-yehûd ve’n-nasârâ. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yeni Cami, 355746.
33. İhtifalci, Mehmed Ziyâ. Merâkiz-i Mühimme-i Mevleviyyeden Yenikapı Mevlevîhânesi. İstanbul: Dârü’l-hilâfeti’l-‘ulyâ, 1329.
34. Kaya, Bayram Ali. “Osman Selâhaddin Dede”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. EK-2/378-379. Ankara: TDV Yayınları, 2019.
35. Konevî, Ebü’l-Meâlî Sadrüddîn Muhammed b. İshâk. İʿcâzü’l-beyân fî teʾvîli ümmi’l-Kurʾân. Haydarabad: Dâiretü’l-maârifi’n-Nizâmiyye, ts.
36. Kutlutürk, Cemil. “Dinler Tarihi ve Tasavvuf”. Sosyal Bilimlerde Disiplinlerarası Çalışmanın İmkânı: Tasavvuf Örneği. ed. Ahmet Cahid Haksever. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 2022.
37. Küçük, Abdurrahman vd. Dinler Tarihi. Ankara: Berikan Yayınevi, 2009.
38. Küçük, Sezai. “Yenikapı Mevlevîhânesi Şeyhlerinden Osman Selâhaddin Dede (ö. 1304/1887) ve Vahdet-i Vücûd Risâlesi”. Sûfî Araştırmaları-Sufi Studies 13 (ts.).
39. Mehmed Süreyyâ. Sicill-i Osmânî. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1311.
40. Müslim, Ebü’l-Hüseyn el-Haccâc. el-Câmiʿu’s-sahîh. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-cîl, 1334.
41. Olgun, Mehmed Tâhir (Tâhiru’l-Mevlevî). Yenikapı Mevlevîhânesi Postnişini Şeyh Celâleddin Efendi Merhum. İstanbul: Matbaa-i mekteb-i sanayi, 1326.
42. Osman Selâhaddin Dede. el-Lisânü’l-Muhammediyye fîmâ dalle bihi’l-ʿÎseviyye. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Sütlüce Dergahı, 325950.
43. Osmânzâde, Hüseyin Vassâf. Sefîne-i Evliyâ. ed. Mehmet Akkuş-Ali Yılmaz. İstanbul: Kitabevi, 2005.
44. Petricî, Abdullah b. Hâc Destan Mustafa. Burhânü’l-hüdâ. İstanbul: Beyazıt Kütüphanesi, Veliyyüddin Efendi, 545474.
45. Petricî, Abdullah b. Hâc Destan Mustafa. İzâhü’l-merâm fî keşfi’z-zalâm. Edirne: Edirne Selimiye Kütüphanesi, Selimiye Basmalar, 463218.
46. Russell, Bertrand. Why I am Not a Christian. ed. Paul Edwards. New York: Simon & Schuster, 1967.
47. Sezer, Ayten. “Osmanlı Döneminde Misyonerlik Faaliyetleri”. Yeni Türkiye 2/38 (2001).
48. Sinanoğlu, Mustafa. “Melkâiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/84-85. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
49. Soyal, Fikret. İlk Dönem İslâm Kelâmcılarının Teslîs Eleştirileri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Doktora, 2011.
50. Taberî, Ali b. Rabben et-. er-Red ’alâ esnâfi’n-nasâra. thk. Halid Muhammed Abduh. Cize: Mektebetü’n-nâfize, 2005.
51. Taplamacıoğlu, Mehmet. Karşılaştırmalı Dinler Tarihi. Ankara: Güneş Matbaacılık, 1966.
52. Tarakçı, Muhammet. “İskender b. Ahmed et-Trabzonî’nin Hristiyanlığa Reddiyesi”. Türkiye’de Dinler Tarihi (Dünü, Bugünü ve Geleceği) Sempozyumu. Ankara: Türkiye Dinler Tarihi Derneği Yayınları, 2010.
53. Taşpınar, İsmail. Hacı Abdullah Petricî’nin Hristiyanlık Eleştirisi. İstanbul: M.Ü. İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 4. Basım, 2020.
54. Tercüman, Abdullah b. Abdullah. Tuhfetü’l-erîb fi’r-red ’alâ ehli’s-salîb. Konya: Konya Yazma Eserler Bölge Müdürlüğü, Bölge Yazma Eserler, 82846.
55. Vasılıev, Alexander A. Bizans İmparatorluğu Tarihi. çev. Tevabil Alkaç. İstanbul: Alfa Yayınları, 2016.
56. Yaşar, Hüseyin. “Kur’ân Karşıtı Söylemin Oluşmasında Yohanna Dımaşkî’nin Etkisi ve "Sapkınlar Kitabı””. Ekev Akademik Dergisi 11/32 (2007).