A CULTURAL ANALYSIS AND GEOGRAPHICAL DISTRIBUTION OF CIRCASSIANS LIVING IN TOKAT PROVINCE

Öz

The Circassians, who were forced to leave their homeland in a large-scale exile and dispersed across various parts of the world, have strived to preserve their identities and sustain their cultural practices. Although they have managed to maintain many tangible and intangible elements of their culture to this day, globalization, technological developments, sociocultural changes, and urbanization have increasingly contributed to the erosion of these cultural elements. In this regard, documenting and analyzing the cultural practices preserved by the Circassian community-dispersed across many regions of the world, particularly in Anatolia-through fieldwork and interviews is of great significance for ensuring that future generations do not forget their cultural heritage or lose their sense of identity. This study aims to explore the cultural elements of Circassians living in Tokat province and to map their geographical distribution. To achieve this, settlements with dense Circassian populations in Tokat Province were first identified, and information about the tangible and intangible elements of Circassian culture was collected. Fieldwork and semi-structured interviews were conducted between May and August 2024. During the interviews, open-ended questions were asked to the participants using a semi-structured interview format, addressing topics such as Circassian culture, tangible heritage, and intangible cultural elements. According to the findings, there are 62 village settlements in Tokat where Circassians live in significant numbers. These settlements are concentrated particularly in the central district, as well as Turhal, Erbaa, Zile, and Pazar. While the Circassian population residing in rural areas continues to preserve its cultural traditions in a more closed and community-oriented manner, it has been observed that cultural practices and attachment to Circassian identity are gradually declining among younger generations and families who have migrated to urban centers.

Anahtar Kelimeler

• Cultural Geography
• Circassian
• Tokat

TOKAT İLİNDE YAŞAYAN ÇERKEZLERİN KÜLTÜREL YÖNDEN İNCELENMESİ VE COĞRAFİ DAĞILIŞI

Öz

Büyük bir sürgünle anavatanlarından ayrılıp dünyanın dört bir yanına dağılan Çerkezler kimliklerini koruyarak kültürlerini yaşatmaya çalışmaktadırlar. Çerkezler kültürlerinin somut ve soyut birçok ögesini bu zamana kadar yaşatmayı başarmış ancak küreselleşme, teknolojik gelişmeler, sosyokültürel değişimler ve kentleşmeyle bağlantılı olarak hızlı bir şekilde kültürel ögelerini kaybetmeye başlamışlardır. Bu anlamda sürgün neticesinde Anadolu başta olmak üzere dünyanın birçok noktasına dağılmış olan Çerkez halkının yaşatmakta oldukları kültürel ögelerinin saha çalışmaları ve görüşmelerle tespit edilerek kayıt altına alınması gelecek nesillerin kültürlerini unutmayıp, benliklerini kaybetmemeleri açısından oldukça önemlidir. Bu çalışmada, Tokat ili genelinde yaşayan Çerkezlerin kültürel ögelerinin araştırılması ve coğrafi dağılışlarının tespit edilmesi amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda öncelikle Tokat ilinde Çerkezlerin yoğun olarak yaşadığı yerleşmeler tespit edilmiş, Çerkez kültürünün somut ve soyut ögeleri hakkında bilgiler toplanmıştır. Saha çalışmaları ve görüşmeler 2024 yılı Mayıs-Ağustos ayları aralığında gerçekleştirilmiş, görüşme sırasında kaynak kişilere Çerkez kültürü, somut ögeleri, soyut ögeleri gibi başlıklarda yarı yapılandırılmış görüşme formu çerçevesinde açık uçlu sorular yöneltilmiştir. Elde edilen bulgu ve bilgilere göre Tokat’ta Çerkezlerin yoğun olarak yaşadığı 62 köy yerleşmesi bulunmaktadır. Çerkezlerin yoğun olarak yaşadığı yerleşmeler Merkez, Turhal, Erbaa, Zile ve Pazar ilçelerinde yer almaktadır. Özellikle kırsal alanda daha dışa kapalı olarak yaşayan Çerkez nüfusun kültürel ögelerini sürdürmeye devam ettiği tespit edilmişken, genç nüfusta ve kent merkezine göç etmiş kişi/ailelerde kültürel ögelere ve Çerkez kimliğine bağlılığın git gide azaldığı tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kültürel Coğrafya
• Çerkez
• Tokat

Kaynakça

1. Açıkel, A. (2012). Tokat. Türkiye Diyanet Vakfı Ansiklopedisi. 41, 219-223. https://islamansiklopedisi.org.tr/tokat adresinden edinilmiştir.
2. Aslan, C., (2006). Bir soykırımın adı: 1864 büyük Çerkes sürgünü. Uluslararası Suçlar ve Tarih, 1, 103-154.
3. Aslan, C., Devrim, C., Huvaj, F., Papşu, M., Karaerkek, N., Özbay, Ö., Berzeg, S. E. ve Dağıstanlı, S. S. (2005). Biz Çerkesler. Kafkas Dernekleri Federasyonu (KAFFED).
4. Besleney, Z. A. (2016). Türkiye’de Çerkes diasporasının siyasi tarihi. (Çev.: Evren Demirci). Bilgi Üniversitesi Yayınları.
5. Ceylan, M. (2022, 21 Şubat). 21 Şubat uluslararası anadil günü ve Türkiye’deki Çerkes dilinin durumuna yönelik bazı sorunlar. Adi̇ge (Çerkes) Dili̇ ve Edebiyatı Derneği̇. https://www.adigabzexase.org/tr/21-subat-uluslararasi-anadil-gunu-ve-turkiyedeki-cerkes-dilinin-durumuna-yonelik-bazi-sorunlar/.
6. ÇERFED, (2024). Üye dernekler. Çerkes Dernekleri̇ Federasyonu. https://cerkesfed.org/uye-dernekler/.
7. Çerkez Pınarlı, (2024). Tokat Çerkes köyleri. https://cerkezpinarli.tr.gg/Tokat-%C7erkes-K.oe.yleri.htm#google_vignette.
8. Chochiev, G. (2018). Cizvit misyonerin gözünden Tokat’ta kuzey Kafkas göçmen köyleri: bey düğünü ve vatan marşı. Kafkasya Çalışmaları-Sosyal Bilimler Dergisi, 3(6), 205-232.

9. Circassian Repetriation Organization, (2024). https://www.croworld.org/.
10. Delen, M. (2024a). Çerkes toplumunda “haynape” kavramı: Tokat/Batmantaş köyü örneği. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 17(45), 130-142, https://doi.org/10.12981/mahder.1405156.
11. Delen, M. (2024b). Kadın gözünden Çerkes halk kültürüne bakış: bir mülakatın sonuçları. Şarkiyat Mecmuası, (45) 319-336, https://doi.org/10.26650/jos.1477955.
12. Demirtaş, M. (2010). Kırım savaşı ve 93 harbi sürecinde Osmanlı memleketine gelen göçmenlerin sevk ve iskânları. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 16(41), 215-238.
13. Ergün, Y., Mertol, H. ve Kaş, B. (2022, Mart). Çerkezlerin Kafkaslardan Anadolu’ya göç yolculuğu: Tokat ili örneği [Bildiri sunumu]. 2. International Symposium Global Migration Phenomenon, Ankara.
14. Eşki, İ. (2016). 1856-1900 yılları arasında Kafkasya’dan gelip Tokat merkez köylerine yerleşen Çerkezler. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi.
15. Facebook (At ve Binicilik Malzemeleri), (2016). https://www.facebook.com/AtVeBinicilikMalzemeleri/posts/.
16. Habiçoğlu, B. (1993). Kafkasya’dan Anadolu’ya yapılan göçler. Nart Yayınları.
17. Habiçoğlu, B. (2015, 5 Nisan). Göçün (veya sürgünün) nedenleri. Kafdav. https://www.kafdav.org.tr/gocun-veya-surgunun-nedenleri.
18. KAFFED, (2024). Üye dernekler. Kafkas Dernekleri̇ Federasyonu. https://kaffed.org/uye-dernekler/.
19. KAFFED, (2024). 21 Mayıs. https://kaffed.org/21may.
20. Kapağan, E. (2021). Kültür, tarih ve kimlik açısından dilin önemi. Karabük Türkoloji Dergisi. 4(4), 49-58, https://doi:10.7596/katud.31122021.004.
21. Kaya, Y. (2015). Çerkesler I tarih-mitoloji-gelenek. Dahi Yayıncılık.
22. Kırımlı, H. (2006). Kırım’dan Türkiye’ye Kırım Tatar göçleri. [Bildiri Sunumu]. Türkiye Uluslararası Göç Sempozyumu Bildirileri. İstanbul.
23. Kocalar, A. O., Üstün, Y. M. ve Alan, M. (2018). Nüfusu yok olmaya yüz tutmuş bir Cumhuriyet: Adıgey. Marmara Coğrafya Dergisi 37, 152-166. https://doi.org/10.14781/mcd.386179.
24. Koç, N. (2016). Türkiye’deki Çerkes evlerinin (adıge vune) sosyal hayata etkileri [Bildiri sunumu]. Uluslararası Osmanlı Öncesi ve Osmanlı Çalışmaları Komitesi II (CIEPO 22). ISBN: 978-975-7770-46-6(2). Trabzon.
25. Koçkar, M. T. (1987). Kafkas halk dansları, öğretim, yöntem ve teknikleri. Şamil Eğitim ve Kültür Vakfı Yayını.
26. Koçyiğit Türk, M. (2025). Kafkas hattında kurulan stratejik Rus kentleri. Coğrafi Bilimler Dergisi, 23(1), 283-311. https://doi.org/10.33688/aucbd.1535637.
27. Natho, K. (2009). Kafkasya’da ve Kafkasya dışındaki Çerkesler. (Çev.: Ömer Aytek Kurmel). Kafdav Yayıncılık.
28. Özgen, N. (2015). Demographic development and some cultural characteristics of Anatolian Circassians, Turkey at the Beginning of 21st Century Past and Present (içinde Ed. Recep EFE, Metin AYIŞIĞI, Ömer DÜZBAKAR, Mehmet ARSLAN) St. Kliment Ohridski University Pres 394-422.
29. Peker, E. H. (2018, Mayıs). Türkiye ve dünyada Çerkes diasporası. Belgesel Tari̇h. https://www.belgeseltarih.com/turkiye-ve-dunyada-cerkes-diasporasi/.
30. Polovinkina, T.V. (2007). Çerkesya-gönül yaram. (Çev.: Orhan Uruvelli). Kafdav Yayıncılık.
31. Kafses, (2019, Hazi̇ran). Tokat Çerkes köyleri ve sülaleleri. Radyo Kafses. https://www.radyokafses.com/tokat-cerkes-koyleri-ve-sulaleleri/.
32. Saydam, A. (1997). Kırım ve Kafkas göçleri (1856-1876). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
33. Sinin, S. (2018). Kafkasya’dan Tokat’a göçler ve muhacirlerin sosyo-kültürel entegrasyonları (1877-1914). [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi.
34. Tanrıkulu, M. (2019). Coğrafya ve kültür (mekân-kültür-tarih-coğrafi işaret). PEGEM Akademi.
35. T.C. Tokat Valiliği. (2024). Tokat. http://www.tokat.gov.tr/ilcelerimiz.
36. Temizkan, A. (2006). Rusya ve Osmanlı Devleti’nin Kafkas ötesinde nüfuz mücadelesi. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 6(2), 447-462.
37. Tuna, R. (2009). Adige xabze Adige etiği ve etiketi. As Yayınları.
38. TÜİK. (2023). Nüfus ve demografi (toplam nüfus). https://cip.tuik.gov.tr/.
39. Tümertekin, E. ve Özgüç, N. (2017). Beşerî coğrafya insan. kültür. mekân. Çantay Kitabevi.
40. Ünal, Ç. (2005). Şehir coğrafyası açısından Tokat. Aktif Yayınevi.
41. Yaroğlu, A. (2007a). Büyük Çerkes sürgünü. Di Duney Dergisi, 1, 4-5.
42. Yaroğlu, A. (2007b). Çerkesler. Di Duney Dergisi, 2, 4.
43. Yaroğlu, A. (2007c). Türkiye’nin Kafkasya politikası ve yanılgılar. Di Duney Dergisi. 3, 4.
44. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2000). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
45. Wikipedia. (2024, Nisan). Türkiye Çerkesleri. https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrkiye_%C3%87erkesleri.
46. Kaynak Kişiler
47. Kaynak Kişi 1: Erkek, 44, Tarih Öğretmeni, 09.06.2024 tarihinde yapılan görüşmenin ses kaydı araştırmacının şahsi arşivindedir.
48. Kaynak Kişi 2: Erkek, 56, Şube Müdürü V., 12.07.2024 tarihinde yapılan görüşmenin ses kaydı araştırmacının şahsi arşivindedir.
49. Kaynak Kişi 3: Erkek, 29, Elektrik Teknikeri, 13.07.2024 tarihinde yapılan görüşmenin ses kaydı araştırmacının şahsi arşivindedir.
50. Kaynak Kişi 4: Erkek, 27, İnşaat Mühendisi, 29.06.2024 tarihinde yapılan görüşmenin ses kaydı araştırmacının şahsi arşivindedir.
51. Kaynak Kişi 5: Erkek, 37, Sanat Tarihçisi, 22.06.2024 tarihinde yapılan görüşmenin ses kaydı araştırmacının şahsi arşivindedir.
52. Kaynak Kişi 6: Kadın, 26, Sosyal Hizmet Uzmanı, 13.06.2024 tarihinde yapılan görüşmenin ses kaydı araştırmacının şahsi arşivindedir.
53. Kaynak Kişi 7: Kadın, 22, Büro Yönetimi ve Yönetici Asistanlığı, 23.11.2024 tarihinde yapılan görüşmenin ses kaydı araştırmacının şahsi arşivindedir.