16. YÜZYILDA ÇATAL-BERGOS/ UMURBEY VAKIFLARI

Öz

Tarihi antik döneme kadar uzanan Umurbey, bu dönemlerde Perkut/ Perkote olarak bilinmekteydi. Osmanlı hâkimiyet döneminde Biga sancağının Lâpseki kazasına bağlı bir nahiye idi. Önemli bir güzergâhta yer alan şehir, özellikle Rumeli’ye geçiş noktasındaki Lâpseki’ye yakınlığından dolayı hareketli bir geçmişe de sahipti. Osmanlı Devleti döneminde Çatal-bergos, Bergos, Burgaz gibi isimlerle de anılan bu yerleşim, günümüzde Lâpseki’ye bağlı bir belde niteliğinde Umurbey ismiyle anılmaktadır. Osmanlı Devleti’nde vakıfların insan hayatına olan olumlu etkileri dini, iktisadi, sosyal, kültürel, eğitim, bayındırlık vs. birçok alanda kendini göstermiş, bu sayede insanların refah seviyeleri de yükselmiştir. Osmanlı idaresinin Çatal-bergos ve çevresinde görülmesinden sonra vakıflar, Sultan I. Murad Hüdavendigar döneminde daha da gelişmiştir. Tahrir defterlerinden elde edilen bilgiler Çatal-bergos vakıflarının çeşitlenerek arttığı yönündedir. Selatin, evlatlık, para vakıflarının görüldüğü şehirde bu çalışma ile söz konusu vakıfların gelir-gider durumları, şartları, çalışanları vb. veriler üzerinde durulacaktır. Osmanlı dönemi vakıf çalışmalarına ve söz konusu şehrin tarihine bir katkı sağlanması çalışmanın gayesini oluşturmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Lâpseki
• Çatal-bergos
• Umurbey
• Vakıf
• Tahrir

THE WAQFS OF CATAL-BERGOS/ UMURBEY IN THE 16TH CENTURY

Öz

The history of Umurbey, whose origins date back to antiquity when it was known as Perkut/Perkote, reflects a rich and dynamic past.. During the Ottoman period, it was a nahiye (subdistrict) of Lapseki district of Biga Sanjak. Located on an important route, the city had a lively past, especially due to its proximity to Lâpseki at the transition point to Rumelia, the settlement maintained historical significance and mobility throughout the centuries. The waqfs (endowments) of the Ottoman Empire had profound positive effects on many aspects of social life—including religion, economy, education, culture, public works, and social welfare, contributing significantly to the improvement of societal well-being. Following the incorporation of Çatal-Bergos and its environs into Ottoman administration, the establishment and diversification of waqfs accelerated, particularly during the reign of Sultan Murad I (Hüdavendigar). Data obtained from tahrir registers indicate a notable increase in both the number and types of waqfs, including imperial (selatin), family (evlatlık), and cash waqfs (para vakfı). This study focuses on examining these waqfs in terms of their revenues and expenditures, endowment conditions, and administrative personnel. The main purpose of the research is to contribute to both the historical scholarship on Ottoman waqfs and the local history of Umurbey (Çatal-Bergos).

Anahtar Kelimeler

• Lapseki
• Catal-bergos
• Umurbey
• Foundation
• Tahrir

Kaynakça

1. Arşiv Belgeleri
2. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA.). Tapu tahrir defteri (TT.d.) 59, 166, 536.
3. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA.). İbnül-Emin (İE.), EV., 1-64.
4. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA.). Ali Emiri (AE.), Mehmed II (Fatih Sultan Mehmed) SMMD.II., 1-59.
5. Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü (TKG.) Kuyûd-ı Kadîme Arşivi (TKG. KK.). Tapu tahrir defteri (TT.d.) 35, 381.
6. Yayınlanmış Arşiv Belgeleri
7. Komisyon. (1995). 166 Numaralı Anadolu Muhâsebe-i Vilâyet-i Anadolu Defteri (937/1530)-Dizin ve Tıpkıbasım, (haz. Ahmet Özkılınç, Ali Coşkun, Mustafa Karazeybek, Abdullah Sivridağ, Murat Yüzbaşıoğlu). Başbakanlık Osmanlı Arşivi Yayınları.
8. Kaynak ve Araştırma Eserleri

9. Barkan, Ö. L. (1942). Osmanlı İmparatorluğunda bir iskân ve kolonizasyon metodu olarak vakıflar ve temlikler I: İstila devirlerinin kolonizatör Türk dervişleri ve zaviyeler. Vakıflar Dergisi, 2, 279–386.
10. Çam, M. (2022). Arşiv belgelerine göre Sarı Saltuk tekke ve türbeleri. In A. Kılıç (Ed.), Rumeli’nin gözcüsü Sarı Saltuk Gazi: Tarih, edebiyat ve folklor yazıları (ss. 245–264). Trakya Üniversitesi Sarı Saltuk Gazi Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları.
11. Dündar, R. (2013). 59 nolu tahrir defterine göre Biga Sancağı’nda yerleşim ve nüfus. The Journal of Academic Social Science Studies, 6(2), 1131–1167. https://doi.org/10.9761/jasss_674
12. Emecen, F. (2016). İlk Osmanlılar ve Batı Anadolu beylikler dünyası. Timaş Yayınları.
13. Emecen, F. (2012). Umur Bey. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 42, ss. 156–159). TDV Yayınları.
14. Eyice, S. (1998). Hudâvendigâr Camii. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 18, ss. 289–290). TDV Yayınları.
15. Gelibolulu Mustafa Âli. (2024). Künhü’l-ahbâr (4. Rükün, Cilt 4) (S. Donuk, Haz.; D. Örs, Ed.). Türkiye Yazma Eserler Başkanlığı Yayınları.
16. Günay, H. M. (2012). Vakıf. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 42, ss. 475–479). TDV Yayınları.
17. İnalcık, H. (2007). Orhan. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 33, ss. 375–386). TDV Yayınları.
18. Kazıcı, Z. (2020). Osmanlı medeniyeti tarihi 2: Osmanlı’da vakıf medeniyeti. Kayıhan Yayınları.
19. Ostrogorsky, G. (2019). Bizans Devleti tarihi (F. Işıltan, Çev.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
20. Özcan, T. (2003). Osmanlı para vakıfları: Kanûnî dönemi Üsküdar örneği. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
21. Pakalın, M. Z. (1983). Osmanlı tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü (Cilt 2). Millî Eğitim Bakanlığı Basımevi.
22. Polat, Y. (1992). Çanakkale ve ilçelerindeki Osmanlı dönemi cami mimarisi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Atatürk Üniversitesi.
23. Uysal, A. O. (2012). Lâpseki’nin Umurbey beldesinde Osmanlı devri yapıları. Sanat Tarihi Dergisi, 21(1), 127–151.
24. Ünal, M. A. (2011). Osmanlı tarih sözlüğü. Paradigma Yayıncılık.
25. Yediyıldız, B. (1983). Vakıf ıstılahları lügatçesi. Vakıflar Dergisi, 17, 55–60.
26. Yediyıldız, B. (2012). Vakıf–Tarih. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 42, ss. 479–486). TDV Yayınları.
27. İnternet Kaynakları
28. URL 1: Umurbey’in Tarihçesi. Erişim 24 Nisan 2024 https://umurbey.bel.tr/umurbeyde-yasam/umurbeyin-tarihcesi/