VAN KÜRESİNLİ AĞZINDAN DERLEME SÖZLÜĞÜ’NE KATKILAR

Öz

Anadolu ağızlarındaki Türkçe ya da Türkçeleşmiş kelimeleri içeren Derleme Sözlüğü 1932 yılında başlayıp belli aralıklarla 1959 yılına kadar süren derlemelere dayanır. Bu sözlüğe günümüzde bölge ağızları üzerinde çalışan araştırmacılar tarafından katkılar devam etmektedir. Ağızlar bir dil için kelime hazinesi konumundadır. Bugün hâlâ keşfedilmeyi bekleyen çok fazla kelime ya da kelime grubu ağızlarda yaşamaktadır. Bu çalışmada Van Küresinli ağzında yer alan ve Derleme Sözlüğü’ne katkı sağlayacak bazı kelime ve kelime grupları tespit edilmiştir. Bu ağızda özellikle Kürtçeden alınan kelimeler öne çıkmaktadır. Van Küresinli ağzı hem Kürtçe kanalıyla hem de yöre halkının uzun süre İran’da bir yaşaması nedeniyle Farsçadan birçok kelime almıştır (cüvve, şılle vs.). Çalışmada Farsça olan kelimeler yer yer açıklanmıştır. Sadece Farsça ve Kürtçeden değil Arapçadan da (mecmeyi, ḳıyresız) bazı kelimelere rastlanmaktadır. Van Küresinli ağzında özellikle hayvan, bitki ve eşya isimlerindeki çeşitlilik dikkat çekicidir. Bu bağlamda hayvan isimlerinden martı için güleğen, uğur böceği için osmanbalası tabirleri oldukça dikkat çekicidir. Çalışmada tespit edilen kelimeler ve kelime grupları, Derleme Sözlüğü’nde Bulunmayanlar, Derleme Sözlüğü’nde Van Kaydıyla Yer Almayanlar, Derleme Sözlüğü’nde Farklı Anlam ya da Şekillerle Yer Alanlar üst başlıklarıyla ele alınmıştır. Bu başlıklar daha sonra alt başlıklarla detaylandırılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Derleme Sözlüğü
• Van Küresinli ağzı
• Farsça
• Kürtçe

CONTRIBUTIONS FROM THE VAN KURESINLI DIALECT TO THE COMPILATION DICTIONARY

Öz

The Compilation Dictionary, which includes Turkish or Turkified words from Anatolian dialects, is based on compilations that started in 1932 and continued at certain intervals until 1959. Researchers working on regional dialects still contribute to this dictionary today. Dialects are a vocabulary treasure for a language. Today, there are still many words or word groups waiting to be discovered in dialects. In this study, some words and expressions from Van Küresinli dialect that can contribute to the Compilation Dictionary have been identified. In this dialect, words borrowed especially from Kurdish come to the fore. Due to both the influence of Kurdish and the long-term residence of the local people in Iran, the Van Küresinli dialect has also incorporated many Persian words (such as cüvve, şılle, etc.). In the study, Persian words are explained from briefly. There are some words not only from Persian and Kurdish but also from Arabic (mecmeyi, ḳıyresız). The diversity of animal, plants and object names in the Van Küresinli dialect is particularly striking. In this context, the terms güleğen for seagull and osmanbalası for ladybug are quite remarkable. The words and expressions identified in the study are categorized under the headings of "Not Found in the Compilation Dictionary", "Not Included with the Van Entry in the Compilation Dictionary", and "Present with Different Meanings or Forms in the Compilation Dictionary. These categories are then detailed under subheadings.

Anahtar Kelimeler

• Compilation Dictionary
• Van Küresinli Dialect
• Persian
• Kurdish

Kaynakça

1. Akman, H. (2023a). Van Küresin ağzında organ isimleriyle kurulan deyimler, Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(1), 150-169. https://doi.org/10.53586/susbid.1261481
2. Akman, H. (2023b). Van Küresin ağzında kargış ve alkış örnekleri, Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16(2), 261-276, 10.46790/erzisosbil.1337497
3. Akman, H. (2023c). Deyimler özelinde Van ağzındaki Azerbaycan Türkçesi izleri, Asya Studies, 7(26), 187-206, https://doi.org/10.31455/asya.1393002
4. Akman, H. (2024a). Van ağzı deyimleri, Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23(2), 479-499, https://doi.org/10.21547/jss.1395180
5. Akman, H. (2024b). Van Küresinli ağzı ile Türkmen Türkçesinde kullanılan ortak deyimler, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 62, 391-406, DOİ:10.30794/pausbed.1399649
6. Altaylı, S. (2018). Azerbaycan Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
7. Arat, R. (1991). Kutadgu Bilig. Türk Dil Kurumu Yayınları.
8. Bulak, Ş. (2017). Van Küresin ağzında atasözleri, Siirt Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(8), 51-78.

9. Devellioğlu, F. (2010). Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lûgat. Aydın Kitabevi Yayınları.
10. Eratalay, S. (2021). Horasan’dan Küresin’e bir sözcüğün izinde, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (Özel Sayı), 611-628.
11. İzoli, D. (1992). Feheng, Kurdi-Tırki Tırki-Kırdi. Deng Yayınları.
12. Karahan, L. (2022). Anadolu ağızları sınıflandırılması. Türk Dil Kurumu Yayınları.
13. Korkmaz, Z. (2017). Türkiye Türkçesi grameri-şekil bilgisi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
14. Küçük, S. (1994). Bâkî divânı. Türk Dil Kurumu Yayınları.
15. Levendoğlu, M. F. (2006). Küresinliler örneğinde kültürel kimlik (Küresinliler’in sosyo-kültürel yapısı). (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
16. Nişanyan, S. (2018). Nişanyan sözlük (çağdaş Türkçenin etimolojisi. Liber Plus Yayınları.
17. Özmeral, S. (2023). Bir sözlü tarih çalışması olarak Küresinlilerin İran’dan Van’a göçü, Vankulu Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12, 87-99.
18. Özok, G. (2024). Van ağzında kullanılan ikilemeler üzerine bir değerlendirme, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3, 577-592, DOI: 10.17494/ogusbd.1498231.
19. Paşa, Y. Z. (1978). Kürtçe-Türkçe sözlük. (Yeniden Düzenleyen: M. E. Bozarslan). Çıra Yayınları.
20. Sarıca, B. (2014). Van Ağzı. Yılmaz Önay ve Davut Tatlı (Ö. Yılmaz ve D. Tatlı Ed.). Van 2014 Kültür ve Turizm Envamteri-3- halk kültürü ı (dil ve anlatım- halk edebiyatı - müzik kültürü), (25-40). Gündoğu Ofset.
21. Şükûn, Z. (1944). Farsça-Türkçe lûgat, gencine-i güftar, ferheng-i Ziya. Maarif Matbaası.
22. Timurtaş, F. K. (2012). Eski Türkiye Türkçesi. Kapı Yayınları.
23. Türk Dil Kurumu, (2019). Derleme sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları/https://sozluk.gov.tr/.
24. DERLEME YAPILAN KAYNAK KİŞİLER
25. K: 1- İsmet Akman, ilkokul mezunu, 85 yaşında, Van-Merkez.
26. K: 2- Mehmet Baştürk, okur yazar değil, Kasımoğlu Köyü.
27. K: 3- Fulya Baştürk, ilkokul mezunu, 35 yaşında, Van-Merkez.
28. K: 4- Halil Kızıldeniz, ilkokul mezunu, 60 yaşında, Köprüler Köyü.
29. K: 5- Sadi Özmeral, doktora mezunu, 36 yaşında, Van-Merkez.
30. K: 6- Zafer Baştürk, lise mezunu, Van Merkez.
31. K: 7- Kezban Demiray, okur yazar değil, 58 yaşında, Köprüler Köyü.
32. K: 8- Güneş Akman, 58 yaşında, okur yazar değil, Van-Merkez.
33. K: 9- Halit Akman, ilkokul mezunu, 58 yaşında, Van-Merkez.
34. K: 10- Memo Tunçay, 84 yaşında, okur yazar değil, Köprüler Köyü.
35. K: 11- Kenan Demiray, lise mezunu, 37 yaşında, Köprüler Köyü.
36. K: 12-Yüzgül Tarhan, 48 yaşında, ilkokul mezunu, Köprüler Köyü.
37. K: 13- Celalettin Tunçay, 59 yaşında, ilkokul mezunu, Köprüler Köyü.
38. K: 14- Zahir Aydemir, okur yazar değil, 82 yaşında, Köprüler Köyü.
39. K: 15- Necla Akman, 64 yaşında, okur yazar değil, Edremit.
40. K: 16- Vahide Tunçay, 58 yaşında, okur yazar değil, Köprüler Köyü.
41. K: 17- Müzeyyen Göl, 80 yaşında, okur yazar değil, Van-Merkez.