1909 ADANA OLAYLARI’NIN TANİN GAZETESİNE YANSIMALARI

Öz

Bu çalışma, Tanin gazetesinin 1909 Adana Olayları’na bakış açısını, yayın politikasını ve gazete haberlerinin okuyucuya nasıl sunulduğunu incelemektedir. Çalışma, 1909 Adana Olayları’nın sebeplerini ve sorumlularını, İstanbul’a yansımalarının nasıl olduğunu, bu konudaki art niyetli yayınların nasıl bilgi kirliliğine yol açtığını, Osmanlı Devleti, Ermeniler ve Türkler açısından yaşanan çelişki ve çekişmeleri Tanin gazetesi üzerinden anlamlandırmayı amaçlamaktadır. Tanin gazetesi, haberlerinde kışkırtıcılıktan uzak durulmuş, taraflardan hiçbiri peşinen suçlu veya masum ilan edilmemiş, olayların aydınlatılması adına izlenmesi gereken yolun şeffaf bir süreç ile mümkün olacağı belirtilmiştir. 1909 Adana Olayları’nı yakından takip eden dünya kamuoyunun, meselenin hakkaniyetle çözüleceğine dair inancının ancak böyle sağlanacağı dile getirilmiştir. Devlet yetkililerinin ve yerel idarecilerinin resmî açıklamalarını, görüşlerini ve düşüncelerini sütunlarına taşıyarak olayların hükümet tarafından nasıl algılandığını okuyucularına sunmuştur. Etnik temel üzerinden yapılan değerlendirmelerin yanlışlığı vurgulanmıştır. Olaylarda sorumluluğu olanların gerekli cezalara çarptırıldığına dair haberler yayımlanmıştır. Yaraların sarılması konusunda hükümetin çabaları ve özellikle Adana valiliği görevine atanan Cemal Bey’in faaliyetleri geniş şekilde aktarılmıştır. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi tekniği kullanılmış olup çalışmanın ana kaynağını Tanin gazetesi oluşturmuştur. Bununla birlikte arşiv kayıtlarından, telif ve tetkik eserlerden de istifade edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Tanin Gazetesi
• 1909 Adana Olayları
• Hüseyin Cahit
• Ermeniler

REFLECTIONS OF THE 1909 ADANA EVENTS IN TANIN NEWSPAPER

Öz

This study analyzes the perspective of Tanin newspaper on the 1909 Adana Events, its editorial policy, and the way in which related news was presented to readers. The study aims to determine the reasons and parties responsible for the 1909 Adana Events; the way it was reflected in İstanbul; how the malevolent press created disinformation; and the contradictions and conflicts among the Ottoman Empire, Armenians, and Turks. In its reporting, Tanin avoided provocative language and did not declare any party guilty or innocent in advance. Instead, it emphasized that the clarification of the events could only be achieved through a transparent process. Tanin argued that only such an approach could ensure that international public opinion closely following the Adana Events would maintain confidence in a fair resolution of the matter. By publishing the official statements, views, and opinions of state authorities and local administrators, the newspaper presented how the events were perceived by the government. It also stressed the inappropriateness of evaluations based solely on ethnic grounds. Reports were published indicating that those responsible for the events had received the necessary punishment. Furthermore, the government’s efforts to heal the wounds of the conflict, particularly the activities of Cemal Bey, who was appointed governor of Adana, were extensively covered. The study employed document analysis as a qualitative research method, with Tanin newspaper serving as the principal source. In addition, archival records and secondary scholarly works were also consulted.

Anahtar Kelimeler

• Tanin newspaper
• 1909 Adana Events
• Hüseyin Cahit
• Armenians

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
2. BEO, 3621/271525
3. BEO, 3621/271525.
4. BOA, Y..MTV., 273/157.
5. BOA., BEO, 3661/274503.
6. BOA., BEO., 3536/265166.
7. BOA., DDH., MKT., 2807/40.
8. BOA., DH.MKT., 27/71, lef: 1, (7 Şubat 1324/ 20 Şubat 1909).

9. BOA., DH.SYS., 54-1/1-2; BOA., BEO., 353- 5/265082, lef:3.
10. DH. MKT. PRK, 282854.
11. Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi (MMZ)
12. MZZ, Devre 1, İçtima senesi 1, Cilt 3, Ankara 1982.
13. Gazete Kaynakları
14. “1 Mayıs 1325 Tarihli Rapor”, Tanin, 25 Mayıs 1909, sayı 261.
15. “2 Mayıs 1325 Tarihli Rapor”, Tanin, 25 Mayıs 1909, sayı 261.
16. “Adana Ahvali, Adana Kıtali Hakkında Paris Sefaret-i Osmaniyesi Tarafından Bilcümle Gazetelere Tebliğ Olunan Beyannamenin Suret-i Mütercimesidir”, Tanin, 28 Mayıs 1909, sayı 264.
17. “Adana Ahvali”, Tanin, 8 Eylül 1909, sayı 366.
18. “Adana Divan-ı Harbi Örfisi Mukarraratı Ceza-ı idam” Tanin, 18 Haziran 1909, sayı 285.
19. “Adana Meselesinde Bab-ı âli”, Tanin, 9 Haziran 1909, sayı 276.
20. “Adana Vukuatı ve Ahvali Dâhiliye, Dâhiliye Nazırı Ferid Paşa İle Mülakat”, Tanin, 24 Mayıs 1909, sayı 260.
21. “Adana’da Siyaset”, Tanin, 3 Haziran 1909, sayı 270.
22. “Adana’da”, Tanin, 5 Teşrinievvel 1909, sayı 393.
23. “Ermeni Patriğinin İstifanamesi”, Tanin, 11 Eylül 1909, sayı 369.
24. “Meşrutiyet Devrine Ait Cavit Bey’in Hatıraları”, Tanin, 4 Eylül 1943.
25. “Siyasiyat Adana Hadisesi”, Tanin, 23 Mayıs 1909, s. 259.
26. “Siyasiyat Ermeni Patriğinin İstifası”, Tanin, 10 Teşrinievvel 1909, sayı: 398.
27. “Vali-i Sabık Cevat Bey Ne diyor? Adana Vukuatı Hakkında”, Tanin, 25 Mayıs 1909, sayı 261.
28. Le Petit Journal, 2 mai 1909, no :963.
29. Takvim-i Vekai, 13 Teşrinievvel 1909.
30. Tanin, 1 Haziran 1909, sayı 268.
31. Araştırma-İnceleme Eserler
32. Adana İtidal Gazetesi (5 Eylül 1908- 31 Temmuz 1909), (2014), Cilt:II, (Yayına hazırlayan: Ahmet Uçar-Selman Soydemir-Kemal Erkan), TTK. Ankara.
33. Aslanyan, A. (1909). Adana’da adalet nasıl mahkûm oldu?.
34. Azman, A. (1994). Türk basınında siyasi bir gazeteci Hüseyin Cahit Yalçın, (Yayınlanmamış Doktora Tezi İstanbul Üniversitesi)
35. Bayındır, S. (1997) Adana Ermeni isyanı (1909), (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi Marmara Üniversitesi)
36. Baytop, T. (2003). Antep’in öncü hekimleri, Sev Matbaacılık ve Yayıncılık.
37. Brezol, G. (1911). Recueil de documents, dossiers, rapports, requetes protestations, suppliques et enoquetes etablissant la verite sur les massagres d’Adana en 1909.
38. Cemal Paşa (2020), Hatırat, Haz. Alpay Kabacalı, İş Bankası Yayınları.
39. Çalyan, K. (1325). Adana vak’ası ve mesulleri.
40. Çoruh, H., (2014). 1909 Adana Ermeni İsyanı ile İlgili Tanin Gazetesi’nde Yayınlanan İki Vesika Hakkında Hüseyin Cahid’in Değerlendirmesi. Yeni Türkiye, cilt.3, sa. 62, 2039-2066.
41. Dadrian, V. (2008). Ermeni soykırım tarihi Balkanlardan Anadolu ve Kafkasya’ya etnik çatışma, Çev. Ali Çakıroğlu, Belge Yayınları.
42. Demirbağ, H. (2009). Tanin gazetesinde Ermeni sorunu (1914-1918), (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi)
43. Günay, N. (2009). 1909 Adana olaylarından sonra yapılan yardım çalışmaları. Gazi Akademik Bakış, 2(4), 113-123.
44. Gürün, K. (1983). Ermeni dosyası, Remzi Yayınları, İstanbul 1983.
45. Karacakaya, R. (2005). Türk kamuoyu ve Ermeni meselesi, Toplumsal Dönüş Yayınları.
46. Karacakaya, R. (2006). İttihat ve Terakki cemiyeti ve Ermeniler”, Çeşitli yönlerden Türk-Ermeni ilişkileri, Ed. Şafak Ural vd., İstanbul Üniversitesi Yayınları, 79-96.
47. Kütük, Abdurrahman, Ermeni sorunun önemli bir aktörü olan Sis Katoğikosluğu, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Muğla 2022.
48. Lambert, M. R. (1911). Hadjin and Armenian massacres.
49. Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi, Devre 1, İctima senesi 1, Cilt 3, Ankara 1982.
50. Mehmed Asaf (1982). 1909 Adana Ermeni olayları ve anılarım, Haz. İsmet Parmaksız, T.T.K. Yayınları, 1982.
51. Özşavlı, H. (2012). Ermeni milliyetçilik hareketlerinin doğuşu Taşnak-İttihat ve Terakki ittifakı. Ermeni Araştırmaları, (41), 141-190.
52. Sancaktar, F. M. (2009). II. Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e milli hâkimiyet düşüncesinin gelişimi Hüseyin Cahit örneği (1908-1925), Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
53. Sarınay, Y. ve Karacakaya, R.(2012). 1909 Adana Ermeni olayları, İdeal Yayınları.
54. Son Müdafaa Divan-ı Örfi ve Avnullah ül-Kazımi, Numune-i Tabaat Matbaası, Dersaadet 1337.
55. Son Vak’anüvis Abdurrahman Şeref Efendi Tarihi, (Yayına Hazırlayan: Bayram Kodaman- Mehmet Ali Ünal), Ankara 1996.
56. Sonyel, S. R. (1987). İngiliz gizli belgelerine göre Adana’da vuku bulan Türk- Ermeni olayları (Temmuz 1908- Aralık 1909), Belleten, Yıl: 1987, Cilt: 51, Sayı: 201, 1241-1290.
57. Şefik, A. (1999). Anadolu’da Tanin, I, Haz. Mehmed Çetin Börekçi, T.T.K. Yayınları
58. Şekeryan, A. (2015). 1909 Adana katliamı: üç rapor, Aras Yayınları.
59. Toksöz, M. (2007). Adana Ermenileri ve 1909 “iğtişâşı” . Tarih ve Toplum-Yeni Yaklaşımlar, (5), 147-157.)
60. Uluskan, S. (2010), Adana Olayları Sırasında Alınan Asayiş Tedbirleri ve Olayın Meclisteki Yankıları, (1909 Adana Olayları/ Makaleler, TTK, Ankara.
61. Yüksel, N. (2017). Tanin (1922-1925). Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, XXXIII(), 1-38.