ZEKERİYA SERTEL’İN İNGİLTERE VE AMERİKA GEZİSİ (1942)

Öz

1 Eylül 1939 tarihinde silahlar tekrar ateşlenmeye başlamış, İngiltere ve Fransa’nın dahil olmasıyla savaş önce Avrupa’ya ardından ise tüm dünyaya yayılmıştır. Cephedeki mücadele uzadıkça devletler kendi güçlerini kanıtlamak adına propaganda faaliyetlerine ağırlık vermiş ve dış basını kendi ülkelerine davet etmiştir. Türk basını da bu davetlere konuk olmuş, Türkiye savaş dışı olmasına rağmen hem müttefik hem de mihver devletler Türk gazetecilerini davet etmiştir. Bu çalışmanın amacı ise savaşın kırılma dönemi olarak kabul edilen 1942 yılında gerçekleşen İngiltere ve Amerika gezilerini, Sertel’in Tan gazetesi sütunlarından aktarmaktır. Bu doğrultuda bahse konu Tan gazetesinin 23 Aralık 1942 – 26 Mart 1943 tarihleri arası incelenmiştir. Ayrıca Zekeriya Sertel’in Hatırladıklarım isimli hatıra kitabı ve telif eserler kullanılarak yazıların içerisindeki propaganda unsuru ve gerçek birbirinden ayrılmaya çalışılmıştır. Savaşın en yoğun günlerinde İngiltere ve Amerika’daki gündelik yaşam, alınan tedbirler ve uygulanan üretim metotları da Sertel’in yazılarından alınarak aktarılmıştır. Ayrıca müttefik ülkelerde Türkiye’ye dair bakış açısı ve müttefikler ve Sovyetler arasındaki ilişkilere dair yorumlar da çalışmaya eklenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Zekeriya Sertel
• Tan Gazetesi
• Stalingrad
• Amerika
• İngiltere

ZEKERİYA SERTEL'S VISIT TO UNITED KINGDOM AND THE UNITED STATES (1942)

Öz

On September 1, 1939, hostilities resumed, and with the involvement of the United Kingdom and France, the war spread first across Europe and subsequently throughout the world. As the struggle on the fronts dragged on, states focused on propaganda activities to prove their power and invited foreign press representatives to their countries. The Turkish press was also a guest of these invitations, and although Turkey remained officially neutral, both the Allied and Axis powers invited Turkish journalists. The aim of this study is to convey the trips to the United Kingdom and the United States in 1942, which is considered turning point of the war, through the columns of the newspaper Tan, written by Zekeriya Sertel. Accordingly, issues of Tan published between 23 December 1942, and 26 March 1943 were examined. In addition, Sertel's memoirs titled “Hatırladıklarım” (My Memories) and other copyrighted works were used to distinguish the elements of propaganda from historical reality within his writings. Drawing on Sertel’s accounts, the study also presents depictions of daily life in the United Kingdom and the United States during the most intense phases of the war, including precautionary measures and production methods adopted under wartime conditions. Furthermore, the research addresses perceptions of Türkiye in Allied countries, as well as Sertel’s observations regarding relations between the Allies and the Soviet Union.

Anahtar Kelimeler

• Zekeriya Sertel
• Tan Newspaper
• Stalingrad
• USA
• England

Kaynakça

1. Arşiv Belgeleri ve Gazeteler
2. Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi
3. BCA, 30-10-0-0/79-524-18. Muamelat Genel Müdürlüğü BCA, 30-18-1-2/97-116-10. Kararlar Daire Başkanlığı
4. Tan Gazetesi (1942-1943)
5. Kitap ve Makaleler
6. Acar, A. (2012). Basında Tan Olayı – 4 Aralık 1945. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, (43), 1–22.
7. Armaoğlu, F. (2020). 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi (28. Baskı). Kronik Kitap.
8. Başarır, M. (2021). Stalingrad Savaşı Döneminde Türkiye-Sovyet Rusya İlişkileri (1941-1943), Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (72), 491-552.

9. Benhür, Ç. (2013). Reflections of World War II Occupation and liberation of Greece to the Turkish press. Tarih Okulu Dergisi, 6(XVI), 1–21.
10. Benhür, Ç., & Aktan D. (2022). Franklin Delano Roosevelt (1882-1945). Atatürk Ansiklopedisi.
11. Benhür, Ç., & Eraslan, M. (2023). Yalta Konferansı (4-11 Şubat 1945). Atatürk Ansiklopedisi.
12. Benhür, Ç., & Taşcı, M. (2023). İkinci Dünya Savaşı başlangıç sürecinin yerel (Konya) ve Türk ulusal basınına yansıması. Turcology Research, (78), 452-461. https://doi.org/10.5152/JTRI.2023.23297
13. Çelik, A. (2018). İkinci Dünya Savaşı’nda hükümet-basın ilişkileri ve gazeteci mebuslar. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 28(2), 315–331.
14. Durgun, B. (2016). Cumhuriyetin ilk yıllarında Türkiye’de karayolu ulaşımı ve İzmir uygulamaları. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi (ÇTTAD), 5(13), 25–49.
15. Eraslan, M., & Vuralgil, L. B. (2024). Alman Ordusu’nun II. Dünya Savaş’ında Sovyet Rusya’ya karşı düzenlediği Barbarossa Harekatı’nın başlangıcı ve Türk basını. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 40(110), 605-640. https://doi.org/10.33419/aamd.1577716
16. Erden, Ö. (2014). II. Dünya Savaşı sonrası Sovyet Rusya’nın Boğazlarla ilgili talepleri. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7(34), 256–268.
17. Göz, A. C. (2011). İkinci Dünya Savaşı yıllarında Türkiye’de siyasal iktidar tarafından kapatılan basın organları bağlamında bir listeleme denemesi. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 3(5), 1–12.
18. İnce, E. (2008). 1929 Dünya Ekonomik Buhranının Almanya’daki etkisi ve bunun İzmir finans piyasasına yansıması. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 7(16), 291–309.
19. Kara, S. (2021). Muhalif bir gazeteci ve yazar olarak Zekeriya Sertel, (Tez No. 671188) [Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
20. Karagöz-Kızılca, G. (2002). 1942 yılında Mihver ve Müttefik Devletlerce düzenlenen Türk basın gezileri. Kekbikeç İnsan Bilimleri İçin Kaynak Araştırmaları Dergisi, 7(14), 5–27.
21. Kaya, İ. (2006). Amerikalı Türkler. Coğrafi Bilimler Dergisi, 4(2), 1–13.
22. Koloğlu, O. (1992). Osmanlı’dan günümüze Türkiye’de basın (1. Baskı). İletişim Yayınları.
23. Köse, İ. (2019). Sovyetler Birliği’nin Türk Boğazlarıyla İlgili Talepleri: 1945-1946 Notaları. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 74(4), 1125-1148. https://doi.org/10.33630/ausbf.571602
24. Metinsoy, M. (2017). İkinci Dünya Savaşında Türkiye (2. Baskı). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
25. Öner, E. (1996). Cumhuriyet dönemi Türk bütçeleri. Maliye Araştırma Merkezi Konferansları, 0(36), 10–44.
26. Özdemir, A. U. (2012). İkinci Dünya Savaşı yıllarında Tan gazetesi ve Serteller. Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, (49), 179–216.
27. Sertel, Z. (1942, 23 Aralık). 3 ay içinde tayyare ile 50.000 km’yi aşan bir yolculuk. Tan, 3. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/GAZETE/tan//tan_1942/tan_1942_ilkkanun_/tan_1942_ilkkanun_23_.pdf
28. Sertel, Z. (1942, 24 Aralık). Harp karşısında Mısırlıların ve Mısır hükümetinin vaziyeti. Tan, 3. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/GAZETE/tan//tan_1942/tan_1942_ilkkanun_/tan_1942_ilkkanun_24_.pdf
29. Sertel, Z. (1942, 25 Aralık). Afrika için yanlış telakkileri düzeltiniz. Tan, 3. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/GAZETE/tan//tan_1942/tan_1942_ilkkanun_/tan_1942_ilkkanun_25_.pdf
30. Sertel, Z. (1942, 26 Aralık). Dünyanın en meraklı bir yeri! Lizbon. Tan, 3-4. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/GAZETE/tan//tan_1942/tan_1942_ilkkanun_/tan_1942_ilkkanun_26_.pdf
31. Sertel, Z. (1942, 27 Aralık). İngiltere’de elimize verilen tılsımlı anahtar. Tan, 3-4. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/GAZETE/tan//tan_1942/tan_1942_ilkkanun_/tan_1942_ilkkanun_27_.pdf Sertel, Z. (1942, 28 Aralık). İngiltere’de her yabancı için zaruri silahlar. Tan, 3-4. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/GAZETE/tan//tan_1942/tan_1942_ilkkanun_/tan_1942_ilkkanun_28_.pdf
32. Sertel, Z. (1942, 29 Aralık). İngiltere’nin iaşe siyaseti. Tan, 3. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/GAZETE/tan//tan_1942/tan_1942_ilkkanun_/tan_1942_ilkkanun_29_.pdf
33. Sertel, Z. (1942, 30 Aralık). İngiltere’de iaşe işi bir memleket meselesidir. Tan, 3. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/GAZETE/tan//tan_1942/tan_1942_ilkkanun_/tan_1942_ilkkanun_30_.pdf
34. Sertel, Z. (1943, 1 Ocak). İngiltere’de giyim eşyası nasıl satılır. Tan, 3. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2522988
35. Sertel, Z. (1943, 3 Ocak). Hava akınları İngiltere’de ne tesir yaptı? Tan, 3. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523002
36. Sertel, Z. (1943, 5 Ocak). İngiltere’de hava akınlarına karşı alınan tedbirler. Tan, 3. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523011
37. Sertel, Z. (1943, 6 Ocak). Muhafazakârlara göre dünya meseleleri. Tan, 3. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523018
38. Sertel, Z. (1943, 7 Ocak). Harpten evvel İngiltere’yi idare etmiş olan kadın: Lady Astor. Tan, 3. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523023
39. Sertel, Z. (1943, 10 Ocak). Avam Kamarasında bir gün. Tan, 3-4. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523041
40. Sertel, Z. (1943, 13 Ocak). Eden ile konuşma. Tan, 3-4. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523056
41. Sertel, Z. (1943, 16 Ocak). Sir Stafford Cripps ile mülakat. Tan, 3-4. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523074
42. Sertel, Z. (1943, 18 Ocak). İngiltere’de gece hayatı. Tan, 3. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523086
43. Sertel, Z. (1943, 19 Ocak). İngiltere’de kadın askerler ve kadın işçiler. Tan, 3. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523091
44. Sertel, Z. (1943, 22 Ocak). İngiltere’de harp sonrası için neler düşünülüyor? Tan, 3. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523109
45. Sertel, Z. (1943, 24 Ocak). İngiltere’yi meşgul eden harp sonrası meseleler. Tan, 3-4. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523119
46. Sertel, Z. (1943, 26 Ocak). Harpten sonra İngiliz İmparatorluğu kalacak mıdır? Tan, 3-4. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523130
47. Sertel, Z. (1943, 30 Ocak). Londra’da halkevi ve Türk talebesi. Tan, 3-4. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523154
48. Sertel, Z. (1943, 1 Şubat). Atlantik’i tayyare ile nasıl geçtik. Tan, 3. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523166
49. Sertel, Z. (1943, 5 Şubat). Vaşington’da üç gün. Tan, 3. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523190
50. Sertel, Z. (1943, 6 Şubat). Vaşington sefaretinde verilen bir suvare. Tan, 3. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523196
51. Sertel, Z. (1943, 7 Şubat). Vaşington’da ikinci günümüz ziyaretle geçti. Tan, 3. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523203
52. Sertel, Z. (1943, 8 Şubat). Amerika dahilinde 12.000 kilometrelik bir seyahat. Tan, 3. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523208
53. Sertel, Z. (1943, 9 Şubat). Amerika’da gördüğüm galebelerden televizyon. Tan, 3. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523214
54. Sertel, Z. (1943, 10 Şubat). Kanada’ya gidiyoruz. Tan, 3. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523221
55. Sertel, Z. (1943, 12 Şubat). Detroit’da Ford fabrikalarını ziyaret. Tan, 3-4. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523231
56. Sertel, Z. (1943, 13 Şubat). Ford fabrikasında neler gördük. Tan, 3-4. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523238
57. Sertel, Z. (1943, 16 Şubat). Detroit’taki Türk cemaatinin vaziyeti. Tan, 3-4. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523251
58. Sertel, Z. (1943, 17 Şubat). Bir Amerikan ailesi nezdinde bir gece. Tan, 3. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523255
59. Sertel, Z. (1943, 19 Şubat). Amerika’yı tanıma için üç belli başlı şehri görmek lazım. Tan, 3-4. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523264
60. Sertel, Z. (1943, 20 Şubat). Amerika’nın uçsuz bucaksız buğday tarlaları arasında. Tan, 3-4. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523268
61. Sertel, Z. (1943, 21 Şubat). Amerikalılar bol kazanıyor bol harcıyorlar. Tan, 3. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523271
62. Sertel, Z. (1943, 23 Şubat). Uçan kalelerin yapıldığı fabrika ve şehirde neler gördük. Tan, 3-4. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523282
63. Sertel, Z. (1943, 27 Şubat). Amerikan mucizesi. Tan, 3-4. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523302
64. Sertel, Z. (1943, 1 Mart). Kaiser’in inşaat tezgâhlarında nasıl çalışılıyor? Tan, 3-4. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523311
65. Sertel, Z. (1943, 3 Mart). Kaiser şehirlerinde 44 dakikada bir işçi evi yapılıyor. Tan, 3. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523325
66. Sertel, Z. (1943, 6 Mart). Pasifik pırlantası ve cephe şehri: San Fransisko. Tan, 3-4. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523343
67. Sertel, Z. (1943, 8 Mart). Stüdyolar ve artistler arasında bir gün. Tan, 3-4. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523355
68. Sertel, Z. (1943, 15 Mart). Amerika’da 1942’de 50.000 tayyare yapıldı. Tan, 3. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523392
69. Sertel, Z. (1943, 23 Mart). Amerika’da zenciler. Tan, 3. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=2523431
70. Sertel, Z. (1977). Hatırladıklarım (3. baskı). Gözlem Yayınları.
71. Storer, C. (2022). Weimar Cumhuriyeti’nin kısa tarihi (çev. S. Özge) (5. Baskı). İletişim Yayınları.
72. Yaşar, H. (2010). Yurtdışında bir kültür kurumu: Londra Halkevi. Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, (45), 177–215.
73. Yüksel, E., & Satı, S. (2020). İkinci Dünya Savaşı’nda Türk gazetecilerin Londra ve Berlin gezileri ve izlenimleri. History Studies, 12(6), 3399–3424.