KAYBOLAN USTALAR, UNUTULAN SANATLAR: GAZİANTEP’TE GELENEKSEL EL SANATLARI ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA

Öz

Geleneksel el sanatları, kültürel mirasın önemli bir parçası olup, özellikle turizm sektörü aracılığıyla gelir yaratıcı faaliyetlere konu olmaktadır. İlgili literatürde, başta el sanatları olmak üzere, kültürel değerlere sahip çıkmaya ve bu potansiyeli değerlendirmeye yönelik çalışmaların sınırlı kaldığı dikkat çekmektedir. Çalışmada, bu boşluğu doldurmak amacıyla Gaziantep’teki el sanatlarına odaklanılmaktadır. Araştırma, Gaziantep'teki el sanatlarının mevcut durumu, karşılaşılan sorunlar ve sürdürülebilirlik için çözüm önerilerini ana aktörlerin görüşlerinden sunmayı amaçlamaktadır. Bu doğrultuda Gaziantep’te zanaatkarlardan, turizm işletmecileri ve yetkili kişilerden oluşan 20 kişi ile yarı yapılandırılmış mülakatlar gerçekleştirilmiş, veriler MAXQDA 2024 programı vasıtasıyla analiz edilmiştir. Çalışma kapsamında genç eleman eksikliği, ustaların korunmaması, tanıtım ve eğitim yetersizliği gibi sürdürülebilirliği tehdit eden sorunlar tespit edilmiştir. Bu sorunlara rağmen el sanatlarının kent için önemli bir yere sahip olduğu ve turizm faaliyetlerinin bu alanda aktif bir rol oynadığı görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Geleneksel El Sanatları
• Kültürel Miras
• Zanaatkar
• Kültür Turizmi
• Gaziantep.

LOST MASTERS, FORGOTTEN ARTS: A STUDY ON TRADITIONAL HANDICRAFTS IN GAZİANTEP

Öz

Traditional handicrafts constitute an important part of cultural heritage and are particularly employed as income-generating activitiesthrough the tourism sector. In the relevant literature, it is noteworthy that there is a limited number of studies on protecting cultural values, especially handicrafts, and evaluating this potential. This study focuses on handicrafts in Gaziantep in order to fill this gap. The research aims to present the current situation of handicrafts in Gaziantep, identify the problems encountered and propose solutions for sustainability based on the perspectives of key stakeholders. To this end, semi-structured interviews were conducted with 20 participants, including artisans, tourism operators and relevant authorities in Gaziantep, and the data was analyzed through MAXQDA 2024 program. Within the scope of the study, problems that threaten sustainability such as the shortage of young artisans, insufficient protection of master craftsmen, and the lack of promotion and training were identified. Despite these problems, it is seen that handicrafts have an important place for the city and that tourism activities play an active role in sustaining this cultural domain.

Anahtar Kelimeler

• Traditional Handicrafts
• Cultural Heritage
• Craftsmen
• Cultural Tourism
• Gaziantep.

Kaynakça

1. Akın, A. (2018). El sanatlarının turizme etkisi: Gaziantep örneği. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 18(3), 241-263. https://doi.org/10.11616/asbed.vi.470759
2. Aktürk, M. (2013). Gaziantep ilinde yaşayan el sanatları. (Yüksek Lisans Tezi), Süleyman Demirel Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü.
3. Alagöz, G., Çalık, İ. ve Güneş, E. (2018). Kültürel miras turizmi açısından Erzincan bakır işleme sanatının mevcut durumu ve sürdürülebilirliliği. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(55), 174-188.
4. Ayala, H. (2005). Vaka moana-a road map fort he south pacific economy. In A. Hooper (Ed.), Culture and Sustainable Development in the Pacific. Canberra, Asia Pacific Press at the Australian National University.
5. Başaran, F. N. ve Kılıç, Ö. (2014). Nallıhan iğne oyalı bez dokumacılığı. E-Journal of New World Sciences Academy, 9(2), 17-27. https://doi.org/10.12739/Nwsa.2014.9.2.2c0048
6. Bayazit, M., Ceylan, U. ve Saylan, U. (2012), Geleneksel el sanatlarının bölge turizmine etkisi: Güneydoğu Anadolu Bölgesi. Batman Üniversitesi Yaşam Bilimleri Dergisi, 1(1), 899-908.
7. Baykan, E. (2007). Kültür turizmi ve turizmin kültürel varlıklar üzerindeki etkileri. Gazi Üniversitesi Ticaret ve Turizm Eğitim Fakültesi Dergisi, 1(2), 30-49.
8. Belber, B. ve Duman, D. (2023). Sürdürülebilir turizmde geleneksel el sanatları ürünlerinin rolü ve önemi: hatay i̇linde bir araştırma. Türk Turizm Arastırmaları Dergisi. 7(1), 31-48. https://doi.org/10.26677/tr1010.2023.1195

9. Brinkmann, S. (2018). The interview. N. K. Denzin ve Y. S. Lincoln (Eds.), The SAGE Handbook of Qualitative Research. 576-599. SAGE Publications, Inc.
10. Bor, A. (2016). Gaziantep iline ait kutnu dokumalarının günümüz giysi tasarımlarında kullanılması. Sanat ve Tasarım Fakültesi Dergisi, 1(1), 39-50.
11. Bulut, E., ve Şimşek, M. Y. (2014). Kırsal turizm ve Gaziantep arkeolojik değerleri. Türk Bilimsel Derlemeler Dergisi, 7(2), 38-44.
12. Can, M. (2013). Geleneksel Türk el sanatlarının turizme ve ekonomiye katkısı. Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 5(2), 259-266.
13. Cominelli, F. ve X. Greffe (2019). Somut olmayan kültürel miras: Yaratıcılık için koruma, Kültürel Miras Yönetimi içinde (Ö. Demren, Çev.). (N. Özdemir ve A. Öger, Ed.) Grafiker, 101-116.
14. Çelik, S., ve Toprak, L. S. (2018). Şırnak geleneksel el sanatlarının turistik ürün olarak değerlendirilmesi. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6 (5), 687-692. https://doi.org/10.18506/anemon.401052
15. Dilmaç, O. (2013). Erzurum’da kaybolmaya başlayan yöresel el sanatları. Akdeniz Sanat Dergisi, 6(11), 93-94.
16. Doğan, M. (2020). Sürdürülebilir turizm ve kültürel miras yönetimi. Gümüş, M ve S. Dilek, E. (Eds.), Kültürel Miras ve Turizm (Disiplinlerarası Yaklaşım). 1-188. Detay Yayıncılık.
17. Ekici, E. S. (2018). Somut olmayan kültürel miras unsurlarından el sanatları geleneğinin kırsal turizm bağlamında değerlendirilmesi: Muğla-Milas Örneği. [Yüksek Lisans Tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi].
18. Engelhardt, R.A. (2005). Culturally and ecologically sustainable tourism development through local community management. A. Hooper (ed.), Culture and Sustainable Protecting the Past 37 Development in the Pacific (s. 89-174). Canberra, Asia Pacific Press at the Australian National University.
19. Eren, A. ve Bayram, G. (2021). El sanatlarının turizme katkısı, mevcut durumu sorunları ve çözüm önerileri üzerinde sinop örneğinde bir araştırma. Türk Turizm Araştırmaları Dergisi, 4(5), 387-400. https://doi.org/10.26677/tr1010.2021.725
20. Ersöz, D. (2021). Turizm kenti Safranbolu’nun Osmanlı’dan günümüze gelen kültürel miras değerlerinden el sanatlarının araştırılması. (Yüksek Lisans Tezi), Karabük Üniversitesi.
21. Fidan, S. (2017). Gaziantep’te zanaatler: semercilik, çulculuk ve palancılık. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 16(2), 580- 593. https://doi.org/10.21547/jss.299201.
22. Günal, V. (2013). Turizmin olumlu etkileri ve Midyat ilçesindeki geleneksel taşçılık sanatı örneği. Marmara Coğrafya Dergisi, 2(24), 433-470. https://dergipark.org.tr/tr/pub/marucog/issue/471/3848
23. Gül, S. (2015). Vezirköprü yöresinin kültür turizmi. [Doktora Tezi, Samsun 19 Mayıs Üniversitesi].
24. Hünerel, Z. S., ve Er, B. (2012). Halk kültürünün tanıtılmasında el sanatlarının yeri ve önemi [Konferans sunumu özeti]. Batman University International Participated Science and Culture Symposium, Batman.
25. İmer, Z. (2021). El emeği, göz nuru kutnu kumaşı. Gaziantep Büyük Şehir Belediyesi Kültür Yayınları.
26. Kara, Ç. (2011). Turistik ticari halk bilimsel ürünler ve beypazarı. Milli Folklor, 23(89), 54-65.
27. Karademir, N., ve Topcu, F. (2021a). Gaziantep’te kültürel miras turizmi açısından geleneksel kilim dokuma sanatı [Bildiri Tam Metni]. SSD Journal 2nd International Conference on Social Sciences & Humanities, Ankara, 1-18.
28. Karademir, N., ve Topcu, F. (2021b). Tradıtıonal rug weaving art: The Example of Gaziantep, Social Science Development Journal, 6(27), 1-25. https://doi.org/10.31567/Ssd.456
29. Kaya, O. F. (2010). Gaziantep ve Şanlıurfa illerinde yapılan bakırcılığın incelenmesi / Gaziantep ve Şanlıurfa illerinde bakırcılık sanatının incelenmesi. (Yüksek Lisans Tezi), Gazi Üniversitesi.
30. Korkmaz, E. (2016). Denizli ili yaşayan el sanatları. (Yüksek Lisans Tezi), Süleyman Demirel Üniversitesi.
31. Köşker, H. ve Karacaoğlu, S. (2019). Turi̇zm bağlamında geleneksel türk el sanatı lületaşi i̇şlemeci̇li̇ği̇ni̇n değerlendi̇ri̇lmesi̇. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(18), 991-1014. https://doi.org/10.29029/busbed.565813
32. Kugapi, O., Huhmarniemi, M., ve Laivamaa, L. (2020). A potential treasure for tourism: Crafts as employment and a cultural experience service in the Nordic North. Tourism Employment in Nordic Countries (s. 77-99). Palgrave Macmillan, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-030-47813-1_5
33. McKercher, R. D. (2008). Tourism as a catalyst for crafts: Pros and cons, tourism and handicrafts, A report on the International Conference on Tourism and Handicrafts, 13-15 May 2006. Tehran: Tehran, Islamic Republic of Iran, World Tourism Organization, s. 17-20.
34. Minaz, D. (2021). Zile ilçe merkezinde ve yakın çevresindeki bazı köylerde kültürel mirasın kültürel coğrafya açısından önemi. (Yüksek Lisans Tezi), Karabük Üniversitesi.
35. Moscardo, G. (1998). Interpretation and sustainable tourism: Functions, examples and principles. Journal of Tourism Studies, 9(1), 2-13.
36. Oğuz, M. Ö. (2018). Somut olmayan kültürel miras nedir. 1-204. Geleneksel Yayıncılık.
37. Okuyucu, A. (2011). Osmaneli ilçe merkezinde kültürel mirasın korunması ve turizm amaçlı kullanımına yönelik bir araştırma. (Yüksek Lisans Tezi), Ankara Üniversitesi.
38. Ona, J.G., ve Solis, L.S.L. (2017). Challenges and opportunities for the development and promotion of Ibaloy crafts as tourism products. International Journal of Culture, Tourism and Hospitality Research, 11(4), 593-607. https://doi.org/10.1108/IJCTHR-11-2016-0112
39. Özbek, Ö. ve Çevik, S. (2018). Somut olmayan kültürel mirasın taşıyıcısı olarak geleneksel el sanatları: gönen i̇lçesinin yaşayan mirası. Journal of Tourism and Gastronomy Studies, 6(4), 588-603. https://doi.org/10.21325/jotags.2018.325
40. Özdemir, M., ve Yıldırım, Ş. (2016). Gaziantep ilinde sedef kakmacılığının incelenmesi. Akademik Bakış Dergisi, 1(56), 416-440.
41. Özdoğan, N.O. (2014). Sürdürülebilir turizm ve kültürel miras, M. Kozak (Ed.) Sürdürülebilir Turizm Kavram- Uygulamalar (s. 47-60). Ankara Detay Yayıncılık.
42. Söylemezoğlu, F., ve H. Karakülah, H. K. (2020). Geçmişten günümüze Gaziantep aba dokumacılığı. Folklor Akademi Dergisi. (3)4, 173-189.
43. Swarbrooke, J. (1999). Sustainable tourism management. New York Cabi Publishing. 1-360. https://doi.org/10.1079/9780851993140.0000
44. Timothy, D. J., ve Boyd, S. W. (2003). heritage tourism. harlow: Prentice Hall. Tourism Research, 1(23), 261-283.
45. Tümertekin, E., ve Özgüç, N. (2012). Beşeri coğrafya (İnsan, Kültür, Mekan). Çantay Kitapevi.
46. Türkoğlu, T. (2019). Somut olmayan kültürel miras kaynaklarının turizm çekiciliği kapsamında değerlendirilmesi: Türk kâğıt süsleme (ebru) sanatı örneği. (Yüksek Lisans Tezi), Afyon Kocatepe Üniversitesi. Vencatachellum, I. (2008). Crafts and tourism: problems and prospects. In Tourism and handicrafts: a report on the international conference on tourism and handicrafts, Tehran, Islamic Republic of Iran, 13-15 May, 2006 (pp. 35-41). World Tourism Organization (WTO).
47. Wang, Y., ve Bramwell, B. (2012). Heritage protection and tourism development priorities in hangzhou, China: A political economy and governance perspective. Tourism Management, 33, 988-998. https://doi.org/10.1016/j.tourman.2011.10.010