THE SECOND PHASE EXCAVATIONS OF THE ÖLÜDENİZ LAGOON CHURCH AND AN EVALUATION OF THE VISIT OF SAINT NICHOLAS OF SION

Öz

Excavations were carried out by the Fethiye Museum Directorate in 1999, 2016, and 2017 at the church ruins located within the grounds of a private enterprise in the northern part of the Ölüdeniz Lagoon. The 1999 campaign focused on the church interior, while subsequent excavations concentrated on the atrium and exterior areas. These investigations revealed burial elemets and architectural elements that had been added to the structure at a later stage. Around the lagoon, ten other churches that are considered to be contemporary with this one have been identified. This study compiles previous research conducted in the Ölüdeniz region, presents the original findings of the 2016–2017 excavations directed by the Fethiye Museum, and provides a tabular analogical comparison of the Ölüdeniz Lagoon Church with the ten nearby churches. Furthermore, the study offers assessments regarding the possibility that Saint Nicholas of Sion, an important figure in the Christian history of the region, may have visited this church during his pilgrimage journey in the 6th century.

Anahtar Kelimeler

• Byzantine
• Church
• Fethiye
• Symbolon
• St Nicholas

ÖLÜDENİZ LAGÜNÜ KİLİSESİ İKİNCİ DÖNEM KAZILARI VE SİONLU AZİZ NİKOLAOS’UN ZİYARETİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Öz

Ölüdeniz Lagünü’nün kuzey kesiminde, özel bir işletmenin arazisi içinde yer alan kilise kalıntısında Fethiye Müze Müdürlüğü tarafından 1999, 2016 ve 2017 yıllarında kazılar gerçekleştirilmiştir. 1999 yılındaki ilk dönem kazıları kilisenin iç mekânına odaklanırken, sonraki dönemlerde atrium ve dış kısımlarda çalışmalar yürütülmüştür. Kazılarda mezar buluntuları ile yapıya sonradan eklenmiş mimari öğeler açığa çıkarılmıştır. Lagün çevresinde, söz konusu yapıyla çağdaş olduğu düşünülen on kilise daha bulunmaktadır. Bu çalışmada, Ölüdeniz bölgesinde daha önce gerçekleştirilen araştırmalar derlenmiş, Fethiye Müzesi uzmanları tarafından 2016–2017 yıllarında yürütülen kazıların özgün sonuçları sunulmuş ve Ölüdeniz Lagün Kilisesi’nin yakın çevresindeki diğer on kiliseyle analojik karşılaştırması tablo halinde ortaya konulmuştur. Ayrıca, bölgenin Hristiyanlık tarihi açısından önemli bir figürü olan Sionlu Aziz Nikolaos’un 6. yüzyıldaki hac yolculuğu sırasında bu kiliseye uğramış olabileceğine dair değerlendirmeler paylaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Bizans
• kilise
• Fethiye
• Symbolon
• Aziz Nikolaos

Kaynakça

1. Akyürek, E. (2010). Myra Şapeli Üzerine İlk Notlar, Arkeolojisinden Doğasına Myra/Demre ve Çevresi, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayını, 153-160.
2. Akyürek, E. (2018). Alakent Kilisesi: Konumu ve Mimarisi, Alakent Kilisesi Myra’da Bir Bizans Yapısı (12.–13. Yüzyıllar) (Ed. E. Akyürek), Koç Üniversitesi Stavros Niarchos Vakfı Geç Antik Çağ ve Araştırmaları Merkezi. İstanbul, 59-116.
3. Alkan, M. (2011). Parerga to the stadiasmus patarensis (8): on the named pin the journeys of sacrifice recorded in the vita of Saint Nicholas of Holy Sion, Gephyra, 8 . 99-124.
4. Alkan, M. (2012). "Sionlu Nikolaos'un kurban töreni ziyaretleri” eskiçağ yazıları 1. edited by Vedat Çelgin ve Eda Akyürek Şahin, 115-156.
5. Alkan, M. (2013). "toponym olarak “symbolon” ve Lykia’daki iki lagün" eskiçağ yazıları 4. edited by Vedat Çelgin ve Eda Akyürek Şahin, 83-101.
6. Alpözen, T. O., Özdaş, A. H., Berkaya, B. (1995). Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi ticari amphoraları: eski çağda akdeniz deniz ticareti. Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi yayını.
7. Anrich, G. (1917). Hagios Nikolaos: der heilige Nikolaos in der griechischen kirche: texte und untersuchungen (vol. 2). Teubner.
8. Asano, K. (1993). Survey of the Byzantine sites on Lycian coast near Fethiye by Osaka University, Japan, 10. A.S.T.,7-17.

9. Asano, K. (1995). Survey of the early Byzantine sites in Ölüdeniz Gemiler Ada area, 12. A.S.T., 407-419.
10. Asano, K. (1996). Two churches In Ölüdeniz area (Fethiye-Muğla) 13. A.S.T., 231-241.
11. Asano, K. (2010). Architecture of Church III, the Island of St. Nicholas, excavation and survey of the Gemiler Island area, Lycia, Turkey edited by Kazuo Asano, 27-49.
12. Avcu, F. (2019). “Eskiçağda yerleşim statüleri ve teritoryumları: stadiasmus patarensis ve Lykia örneği”. master’s thesis, Akdeniz Üniversitesi, sosyal bilimler enstitüsü arkeoloji anabilim dalı.
13. Bass, G., Van Doorninck, F. (1982). Yassıada Volume I: A seventh-century Byzantine shipwreck, Texas A&M Unıversıty press.
14. Bellinger, A. R., (Eds.). (1966). Catalogue of the Byzantine Coins in the Dumbarton Oaks Collection and in the Whittemore Collection, (Vol. 1), Anastasius I to Maurice, 491–602
15. Berktay, H. (1999). Vizörden Bizans: haritalarla düşünmek. Cogito, 17, 68-112.
16. Biricik, A., Bozyiğit, R., Kurt, H. (1998). Kayaköy polyesi ve yakın çevresinin jeomorfolojisi, Marmara Coğrafya Dergisi, 2,150-173.
17. Bozyiğit, R., Tapur, T. (2010). Güneybatı Anadolu’da terkedilen bir yerleşim merkezi: Kayaköy (Fethiye). Marmara Coğrafya Dergisi, (22), 363-387.
18. Bulut, S., Çevik, N. (2022). 2009–2020 Myra kazıları’na toplu bir bakış. Antalya Müzesi 100 Yaşında: Antalya’nın Arkeolojik Mirası, 317-37.
19. Chappell, J.; Polach, H. (1991). “Post-glacial sea-level rise from a coral record at Huon Peninsula, Papua New Guinea”, Nature, 349:147-149. https://doi.org/10.1038/349147a0
20. Çevik, N. (2015). Likya Kitabı, Suna-İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü.
21. Erdoğu, B. (2016). The Neolithic Landscape and Settlement of the Island of Gökçeada (Imbros, Turkey), Géoarchéologie des îles de Méditerranée, edited by Matthieu Ghilardi, 89-94.
22. Foss, C. (1994). "The lycian coast in the Byzantine age" Dumbarton Oaks Papers, 48, 1-52.
23. Gölbaş, A. (2016). "Yerleşim yerlerinin seçiliş biçimleri: neolitik kıyı yerleşmelerine bir bakış” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9. 46: 317-326.
24. Gregory, T.E. (2016). Bizans tarihi, (çev. Esra Ermert) YKY Yayınları.
25. Grierson, P. (Eds). (1966). Catalogue of the Byzantine coins in the Dumbarton Oaks Collection and in the Whittemore Collection (Vol. 2), Phocas to Theodosius III, 602–717.
26. Güneysu, A. C., Ozaner, F. S., Erkal, T. (1996). "Ölüdeniz lagünü (Fethiye) yakın çevresinin jeomorfolojisi ve karst ortamının özellikleri" Türk Coğrafya Dergisi, 31, 305-312, İstanbul.
27. Harl, K. W. (2002). Bizans/kazılarda bulunan sikkelerin tanımlanması için rehber. (çev. Burçak Delikan), İstanbul.
28. Hayes, J. W. (1980). A Supplement to Late Roman Pottery. London.
29. Hayes, J. W. (2008). Roman pottery: fine-ware ımports. The Athenian Agora, Vol. 32.
30. Hellenkemper, H., & Hild, F. (2004). Tabula ımperii Byzantini 8: Lykien und Pamphylien (Denkschrift Österreichische Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-historische Klasse 320).
31. Hendy, M. F. (1985). Studies in the byzantine monetary economy c.300-1450, Cambridge.
32. Hennig, J. (1943). St. Nicholas' bread. Béaloideas, (Uimh 1/2), 264-269.
33. İşler, B. (2017). Karabel Asarcık’taki Sion manastırı mezar odası ve Bizans lahitleri. Seleucia 7, 151-186.
34. Kadıoğlu, M. (2016). Türk denizcilik tarihi.
35. Karwiese, S. (2004). Antik nümüzmatiğe giriş, Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
36. Kayan, İ. (2012). “Kuvaterner’de deniz seviyesi değişimleri” Kuvaterner Bilimi,59-78.
37. Koch, G. (2007). Erken hristiyan sanatı ve mimarisi: bir giriş, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul.
38. Malkoç, İ., Tsuji, S. (2005). “Preliminary report on the excavatıons ın Ölüdeniz, Lycia, by Fethiye Museum, the Ministry of Culture,Turkey, during 1999-2004” Al-Rafidan, 26, 1-24.
39. Mango, C. A., (2018). Bizans: yeni Roma imparatorluğu, (çev. Gül Çağalı Güven) Yapı Kredi Yayınları.
40. Masuda, T (1995). Monuments on Gemiler Ada and Karacaören Ada, The Survey Of Early Byzantıne Sıtes In Ölüdenız Area (Lycıa, Turkey) : The Fırst Prelımınary Report. 55-112.
41. Masuda, T. (2010). Inscriptions, the ısland of St. Nicholas, excavation and survey of the Gemiler Island area, Lycia, Turkey edited by Kazuo Asano, 237-252.
42. Metcalf, D. M. (1969). The Origins of the Anastasian Currency Reforms. Adolf M. Hakkert.
43. Ostrogorski, G. and Işıltan, F. (1999). Bizans devleti tarihi. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
44. Öniz, H. (2016). “Demre Beymelek Gölü’nde sualtında kalmış liman ve yapı formları, Adalya, 19.19: 151-168.
45. Özdoğan, M. (2013). Neolithic sites in the Marmara Region” the neolithic in Turkey new excavations and new research, edited by Mehmet Özdoğan, Nezih Başgelen, Peter Kuniholm, 167-269.
46. Öztürk, M. (2013). Zâtüssavârî, TDV İslam Ansiklopedisi, 44:152-153.
47. Öztürk, N., Çekilmez, M. (2016). 2015 Myra-Andriake liman yerleşimi a kilisesi kazı çalışmaları. Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, (36), 27-46.
48. Öztürk B.., Özgür, E.., Ürün, A. (2005). Ölüdeniz lagünü denizel biyoçeşitliliği üzerine bir ön çalışma, Ölüdeniz Lagünü Sürdürülebilir Yönetim Sempozyumu, Ölüdeniz, 27-28 Ekim 2005, 64-83.
49. Ruggieri, V., Turillo, M. (2019). Further considerations on Gemiler Adası: Urbanization, Procession and Amenities in a Provincial Byzantine City. Orientalia christiana periodica, 85(2), 285-338.
50. Sear, D. (1987). Byzantine coins and their values. Spink Books.
51. Ševčenko, I., N. P. Ševčenko (1999). The life of Saint Nicholas of Sion. Hellinic College Press, Brookline.
52. Spratt, T. ve Forbes, E. (1847). Travels in Lycia, Milyas and Cibyratis, in company with the late (Rev. E. T. Daniell,) Vol. I, John Van Voorst, London.
53. Sütçüoğlu, O. (2018). Arykandos Vadisi’nde Sionlu Aziz Nikolaos kültü ve hristiyan Türkler. Akdeniz Üniversitesi Akdeniz Uygarlıkları Araştırma Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
54. Taştemür, E., & Dinç, M. (2024). Aksaz thermal complex: an evaluation in terms of glass finds and settlement archaeology. Gephyra, 27, 171-208.
55. Taki, Y. (2010). Church II and Architectural Remains in Its Surrounding Area, The ısland of St. Nicholas, excavation and survey of the Gemiler Island area, Lycia, Turkey edited by Kazuo Asano, 101-124.
56. Tsuji, S. (2010). Church at Suncity, The ısland of St. Nicholas, excavation and survey of the Gemiler Island area, Lycia, Turkey edited by Kazuo Asano, 293-300.
57. Turtledove, H. (Ed.). (1982). The chronicle of Theophanes: anni mundi 6095-6305 (AD 602-813). University of Pennsylvania Press.
58. Yiğit, İ. (2011). "Hulefâ-yi Râflidîn dönemi-II (Hz. Osman ve Hz. Ali)" İslam Tarihi ve Medeniyeti I:122-145.