Araştırma Makalesi

YAPAY ZEKÂ TARAFINDAN ÜRETİLEN GÖRSELLERDE BASMAKALIPLAR: TÜRKİYE TEMSİLİ ÜZERİNE BİR İNCELEME

Cilt: 35 17 Haziran 2026
PDF İndir
TR EN

YAPAY ZEKÂ TARAFINDAN ÜRETİLEN GÖRSELLERDE BASMAKALIPLAR: TÜRKİYE TEMSİLİ ÜZERİNE BİR İNCELEME

Öz

Yapay zekâ teknolojisinin her geçen gün artan gelişimi ve yoğun kullanımı beraberinde toplumsal ve kültürel boyutta endişe yaratan sorunları da getirmektedir. Bu sorunlardan birisi olarak görülen basmakalıplaşmış yargıların yeniden üretimi, özellikle görsel üreten yapay zekâ araçlarında kendini göstermektedir. Basmakalıplaşmış yargıların yeniden üretimi, negatif ve pozitif yönlü olabilecek ön yargıların sürdürülmesine sebep olmakta ve küreselleşmiş dünyanın aşılamayan düşünsel engellerini pekiştirmektedir. Bu çalışmanın da temel kaygısını bahsi geçen durum oluşturduğu için görsel üreten yapay zekâ araçlarına odaklanılmıştır. Üretken yapay zekâ araçlarının perspektifinden Türkiye ve Türkiyeli temsilini anlayabilmek ve bu temsillerde yer alan basmakalıp yargıları saptamak çalışmanın temel amacını oluşturmaktadır. ChatGPT, Copilot ve Gemini yapay zekâ araçlarının örneklem olarak seçildiği çalışmada, karma yöntem üzerinden araştırma tasarlanmıştır. Üretilen görsellerin nitel ve nicel içerik analizi ile detaylandırılması sonucunda Türkiye’ye özgü farklılıklarda fiziksel özelliklerin öne çıktığı bunun da kadın cinsiyetinde başörtüsü, erkek cinsiyetinde sakal ile bıyık şeklinde kendini gösterdiği anlaşılmıştır. Türkiyeli temsilini yansıtan bazı görsellerde sunulan geleneksel kıyafet kullanımı ise Oryantalist bakış açısını örneklendirebilen türden olmuştur.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

  1. Abbas, A. (2025, January 23), Western bias in AI: Why global perspectives are missing. Unite AI. https://www.unite.ai/western-bias-in-ai-why-global-perspectives-are-missing/
  2. Agbo, K. (2024, June 24). Africans' contributions to AI can reduce bias. THISDAYLIVE. https://www.thisdaylive.com/index.php/2024/06/24/africans-contributions-to-ai-can-reduce-bias/
  3. Bianchi, F., Kalluri, P., Durmus, E., Ladhak, F., Cheng, M., Nozza, D., Hashimoto T., Jurafsky D., Zou J. ve
  4. Birhane, A., ve Prabhu, V. U. (2021, January). Large image datasets: A pyrrhic win for computer vision?. In 2021 IEEE Winter Conference on Applications of Computer Vision (WACV) (pp. 1536-1546). IEEE. https://doi.org/10.48550/arXiv.2006.16923
  5. Bryman, A., ve Bell, E. (2011). Business research methods. Oxford University Press.
  6. Caliskan, A. (2023, June). Easily accessible text-to-image generation amplifies demographic stereotypes at large scale. In Proceedings of the 2023 ACM Conference on Fairness, Accountability, and Transparency (pp. 1493-1504).
  7. Cao, Y., Zhou, L., Lee, S., Cabello, L., Chen, M., ve Hershcovich, D. (2023). Assessing cross-cultural alignment between ChatGPT and human societies: An empirical study. arXiv preprint arXiv:2303.17466.
  8. Coutts, L. (2024). How AI is reshaping power: An urgent call for global governance. LinkedIn. https://www.linkedin.com/pulse/how-ai-reshaping-power-urgent-call-global-governance-lloyd-coutts-cfwjf

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

İletişim ve Medya Çalışmaları (Diğer)

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

17 Haziran 2026

Gönderilme Tarihi

9 Mayıs 2025

Kabul Tarihi

10 Eylül 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 35

Kaynak Göster

APA
Taşdelen, H., & Yenigün Altın, Ş. (2026). YAPAY ZEKÂ TARAFINDAN ÜRETİLEN GÖRSELLERDE BASMAKALIPLAR: TÜRKİYE TEMSİLİ ÜZERİNE BİR İNCELEME. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 35. https://doi.org/10.35379/cusosbil.1695903
AMA
1.Taşdelen H, Yenigün Altın Ş. YAPAY ZEKÂ TARAFINDAN ÜRETİLEN GÖRSELLERDE BASMAKALIPLAR: TÜRKİYE TEMSİLİ ÜZERİNE BİR İNCELEME. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2026;35. doi:10.35379/cusosbil.1695903
Chicago
Taşdelen, Hacer, ve Şule Yenigün Altın. 2026. “YAPAY ZEKÂ TARAFINDAN ÜRETİLEN GÖRSELLERDE BASMAKALIPLAR: TÜRKİYE TEMSİLİ ÜZERİNE BİR İNCELEME”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 35 (Haziran). https://doi.org/10.35379/cusosbil.1695903.
EndNote
Taşdelen H, Yenigün Altın Ş (01 Haziran 2026) YAPAY ZEKÂ TARAFINDAN ÜRETİLEN GÖRSELLERDE BASMAKALIPLAR: TÜRKİYE TEMSİLİ ÜZERİNE BİR İNCELEME. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 35
IEEE
[1]H. Taşdelen ve Ş. Yenigün Altın, “YAPAY ZEKÂ TARAFINDAN ÜRETİLEN GÖRSELLERDE BASMAKALIPLAR: TÜRKİYE TEMSİLİ ÜZERİNE BİR İNCELEME”, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, c. 35, Haz. 2026, doi: 10.35379/cusosbil.1695903.
ISNAD
Taşdelen, Hacer - Yenigün Altın, Şule. “YAPAY ZEKÂ TARAFINDAN ÜRETİLEN GÖRSELLERDE BASMAKALIPLAR: TÜRKİYE TEMSİLİ ÜZERİNE BİR İNCELEME”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 35 (01 Haziran 2026). https://doi.org/10.35379/cusosbil.1695903.
JAMA
1.Taşdelen H, Yenigün Altın Ş. YAPAY ZEKÂ TARAFINDAN ÜRETİLEN GÖRSELLERDE BASMAKALIPLAR: TÜRKİYE TEMSİLİ ÜZERİNE BİR İNCELEME. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2026;35. doi:10.35379/cusosbil.1695903.
MLA
Taşdelen, Hacer, ve Şule Yenigün Altın. “YAPAY ZEKÂ TARAFINDAN ÜRETİLEN GÖRSELLERDE BASMAKALIPLAR: TÜRKİYE TEMSİLİ ÜZERİNE BİR İNCELEME”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, c. 35, Haziran 2026, doi:10.35379/cusosbil.1695903.
Vancouver
1.Hacer Taşdelen, Şule Yenigün Altın. YAPAY ZEKÂ TARAFINDAN ÜRETİLEN GÖRSELLERDE BASMAKALIPLAR: TÜRKİYE TEMSİLİ ÜZERİNE BİR İNCELEME. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 01 Haziran 2026;35. doi:10.35379/cusosbil.1695903