Türkiye’de Kentli Haklarını Kalkınma Planları Üzerinden Okumak

Öz

Tarihin, medeniyetin ve kültürlerin taşıyıcısı konumunda bulunan kentler ile insanlar arasındaki karşılıklı ilişki ve etkileşim, tarih boyunca hem kent hem de kentte yaşayan insanlar üzerinde değişim ve dönüşümler meydana getirmiştir/getirmektedir. Tarihsel gelişme sürecinde, ekonomik, siyasal, sosyal, kültürel, mekansal ve yönetsel boyutları açısından yaşanabilir nitelikteki kentler meydana getirmek temel amaç olmuştur. Bu temel amacın gerçekleşebilmesi için kentsel yaşam kalitesinin iyileştirilmesi ve kentlerdeki tüm imkan, kaynak ve hizmetlerden herkesin eşit ve adil bir şekilde faydalanmasının gerekliliği vurgulanmıştır/vurgulanmaktadır. Bu durum neticesinde eşitlik, adalet, demokrasi, özgürlük ve dayanışmanın da temele alındığı, kentin asıl sahibinin kentlilerin olduğunun belirtildiği kentli hakları konusu gündeme gelmiştir. Kentli haklarının kent hayatında var olabilmesi için kent kültürünün korunmasının yanında kentlilik bilincinin oluşturulması, kentsel aidiyetin sağlanması ve kentlileşmenin gerçekleşmesinin gerekliliği ön plana çıkmıştır. Bu çalışma ile kentli haklarının Türkiye’deki kalkınma planlarında hangi kapsamda ele alındığı ve gelişme gösterdiğini ortaya koymak ve bu doğrultuda bir değerlendirme yapmak amaçlanmıştır. Literatür taraması yöntemiyle hazırlanan çalışma sonucunda, Türkiye’de kentli hakları konusunda Yedinci Kalkınma Planı’nda bir kırılma yaşandığı, bu kalkınma planında kentli haklarının detaylı şekilde ele alındığı, bundan sonraki kalkınma planlarında da özellikle On Birinci Kalkınma Planı ile yaşanan dönüşüm ile kentli hakları konusunun politika ve hedefler belirlenirken temel alındığı tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kentsel Yaşam Kalitesi
• Kentli Hakları
• Kalkınma Planları
• Türkiye

Kaynakça

1. Batmaz, N. Y. ve Koçaş, B. (2022). Kentsel Yönetişim. M. A. Özer (Ed.), Baştan Sona Yönetişim içinde (s. 181-211). Ankara: Gazi Kitabevi.
2. Batmaz, N. Y. ve Öztürk, P. Ç. (2020). Belediyeler İçin Kent Hakkı Rehberi. Ankara: İdeal Kent Yayınları.
3. Bookchin, M. (2014). Kentsiz Kentleşme: Yurttaşlığın Yükselişi ve Çöküşü (B. Özyalçın, Çev.). İstanbul: Sümer Yayıncılık.
4. Bumin, K. (2010). Demokrasi Arayışında Kent. Konya: Çizgi Kitabevi Yayınları.
5. Devlet Planlama Teşkilatı. (1963). Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1963-1967). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı. Erişim tarihi: 16 Haziran 2025. Erişim adresi: http://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2018/11/BirinciBe%C5%9F-Y%C4%B1ll%C4%B1k-Kalk%C4%B1nma-Plan%C4%B1-1963- 1967%E2%80%8B.pdf
6. Devlet Planlama Teşkilatı. (1967). İkinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1968-1972). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı. Erişim tarihi: 16 Haziran 2025. Erişim adresi: http://www.sbb.gov.tr/wpcontent/uploads/2018/11/%C4%B0kinci-Be%C5%9F-Y%C4%B1ll%C4%B1kKalk%C4%B1nma-Plan%C4%B1-1968-1972%E2%80%8B.pdf
7. Devlet Planlama Teşkilatı. (1972). Üçüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı (1973-1977). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı. Erişim tarihi: 16 Haziran 2025. Erişim adresi: http://www.sbb.gov.tr/wpcontent/uploads/2018/11/%C3%9C%C3%A7%C3%BCnc%C3%BC-Be%C5%9FY%C4%B1ll%C4%B1k-Kalk%C4%B1nma-Plan%C4%B1-1973- 1977%E2%80%8B.pdf
8. Devlet Planlama Teşkilatı. (1978). Dördüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı (1979- 1983). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı. Erişim tarihi: 16 Haziran 2025. Erişim adresi: http://www.sbb.gov.tr/wpcontent/uploads/2018/11/D%C3%B6rd%C3%BCnc%C3%BC-Be%C5%9FY%C4%B1ll%C4%B1k-Kalk%C4%B1nma-Plan%C4%B1-1979- 1983%E2%80%8B.pdf

9. Devlet Planlama Teşkilatı. (1984). Beşinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1985-1989). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı. Erişim tarihi: 16 Haziran 2025. Erişim adresi: http://www.sbb.gov.tr/wpcontent/uploads/2018/11/Be%C5%9Finci-Be%C5%9F-Y%C4%B1ll%C4%B1kKalk%C4%B1nma-Plan%C4%B1-1985-1989.pdf
10. Devlet Planlama Teşkilatı. (1989). Altıncı Beş Yıllık Kalkınma Planı (1990-1994). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı. Erişim tarihi: 16 Haziran 2025. Erişim adresi: http://www.sbb.gov.tr/wpcontent/uploads/2018/11/Alt%C4%B1nc%C4%B1-Be%C5%9FY%C4%B1lll%C4%B1k-Kalk%C4%B1nma-Plan%C4%B1-1990- 1994%E2%80%8B.pdf
11. Devlet Planlama Teşkilatı. (1995). Yedinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1996-2000). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı. Erişim tarihi: 18 Haziran 2025. Erişim adresi: http://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2018/11/YedinciBe%C5%9F-Y%C4%B1ll%C4%B1k-Kalk%C4%B1nma-Plan%C4%B1-1996- 2000%E2%80%8B.pdf
12. Devlet Planlama Teşkilatı. (2000). Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (2001-2005). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı. Erişim tarihi: 18 Haziran 2025. Erişim adresi: http://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2018/11/SekizinciBe%C5%9F-Y%C4%B1ll%C4%B1k-Kalk%C4%B1nma-Plan%C4%B1-2001- 2005.pdf
13. Devlet Planlama Teşkilatı. (2006). Dokuzuncu Kalkınma Planı (2007-2013). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı. Erişim tarihi: 18 Haziran 2025. Erişim adresi: http://www.sbb.gov.tr/wpcontent/uploads/2018/11/Dokuzuncu-Kalk%C4%B1nma-Plan%C4%B1-2007- 2013%E2%80%8B.pdf Erişim tarihi: 10 Haziran 2025. Erişim adresi: http://www.mo.org.tr/UIKDocs/kentselsart1.pdf
14. Ertan, K. A. (1997). Kentli Hakları. Amme İdaresi Dergisi, 30 (3), 31-48.
15. Ertan, K. A. (2008). Kentli Hakları ve Kente Karşı Suç Bağlamında Kentli Etiği.
16. Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı: 20, 1-22.
17. Ertan, K. A. (2017). Yerel Yönetimler ve Kentli Hakları. M. Güler ve A. M. Turan (Ed.), Belediyelerin Geleceği ve Yeni Yaklaşımlar içinde (s. 228-243). İstanbul: Marmara Belediyeler Birliği Kültür Yayınları.
18. Ertan, K. A. (2018). Kentli Hakları Tartışmaları. A. Mengi ve D. İşçioğlu (Ed.), Kentsel Politikalar içinde (s. 331-345). Ankara: Palme Yayınları.
19. Ertan, K. A. ve Ertan, B. (2005). Kentli Hakları: Kent ve İnsan Hakları Bağlamında Kentsel Hizmetlere Erişim Hakkı. B. Çınar (Haz.), Kentsel Dönüşüm ve İnsan Hakları içinde (s. 45-72). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
20. Es, M. (2008). Kentlilik Bilinci ve Yerel Siyaset. Yerel Siyaset Sempozyumu Bildiriler Kitabı içinde (s. 91-114). İstanbul: Okutan Yayınları.
21. Geray, C. (1998). Kentsel Yaşam Kalitesi ve Belediyeler. Türk İdare Dergisi, Yıl: 70, Sayı: 421, 323-346.
22. Güler, M. (2011). Kentsel Haklar, Kapitalizm ve Katılım. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 66 (1), 49-71.
23. Harvey, D. (2013). Asi Şehirler: Şehir Hakkında Kentsel Devrime Doğru (A. D. Temiz, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
24. Haşlak, İ. ve Es, M. (2019). Kentlilik Bilincinin Kazandırılmasında Yerel Siyasetin Rolü. Uluslararası Politik Araştırmalar Dergisi, 5 (3), 229-244.
25. Kalkınma Bakanlığı. (2013). Onuncu Kalkınma Planı (2014-2018). Ankara: T.C. Kalkınma Bakanlığı. Erişim tarihi: 19 Haziran 2025. Erişim adresi: http://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2018/11/Dokuzuncu-Kalk%C4%B1nmaPlan%C4%B1-2007-2013%E2%80%8B.pdf
26. Karasu, M. A. (2008). Kentli Haklarının Gelişimi ve Hukuki Boyutları. TBB Dergisi, Sayı: 78, 37-52.
27. Kaya, E., Şentürk, H., Danış, O. ve Şimşek, S. (2008). Modern Kent Yönetimi – I. İstanbul: Okutan Yayıncılık.
28. Keleş, R. (1998). Kentbilim Terimleri Sözlüğü. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları.
29. Keleş, R. (2015). Kentleşme Politikası. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları.
30. Keleş, R. ve Mengi, A. (2017). Kent Hukuku. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları.
31. Kentleşme Şurası (2009). Kentlilik Bilinci, Kültür ve Eğitim Komisyonu Raporu. Ankara: T.C. Bayındırlık ve İskan Bakanlığı. Erişim tarihi: 10 Haziran 2025. Erişim adresi: https://webdosya.csb.gov.tr/db/kentges/editordosya/kitap9.pdf
32. Lefebvre, H. (2018). Şehir Hakkı (I. Ergüden, Çev.). İstanbul: Sel Yayıncılık.
33. Marcuse, P. (2014). Hangi Kent, Kim(ler)in Hakkı? (A. Y. Şen, Çev.). N. Bremmer, P. Marcuse ve M. Mayer (Haz.), Kar İçin Değil Halk İçin: Eleştirel Kent Teorisi ve Kent Hakkı içinde (s. 47-71). İstanbul: Sel Yayıncılık.
34. Mutlu, A. (2010). Kentli Hakları ve Türkiye. Konya: Çizgi Kitabevi Yayınları.
35. Mutlu, A. ve Batmaz, N. Y. (2013). Türkiye’de Kent Hakkı. Ankara: Orion Kitabevi.
36. Ökmen, M. (2005). Bir İnsan Hakkı Olarak Kentli Haklarının Geliştirilmesi ve Yerel Yönetimler. B. Çınar (Haz.), Kentsel Dönüşüm ve İnsan Hakları içinde (s. 17-43). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
37. Park, R. E. (2015). Şehir: Kent Ortamındaki İnsan Davranışlarının Araştırılması Üzerine Öneriler (P. K. Kayalıgil, Çev.). R. E. Park ve E. W. Burgess (Ed.), Şehir: Kent Ortamındaki İnsan Davranışlarının Araştırılması Üzerine Öneriler içinde (s. 37-85). Ankara: Heretik Yayınları.
38. Parlak, B. (2018). Sürdürülebilir Kalkınma ve Kentli Hakları Perspektifinden Kent Kültürü ve Kent Kimliğinin Dönüşümü: Bir Proje Örneği. TESAM Akademi Dergisi, Yerel Yönetimler Özel Sayısı, 11-48.
39. Sadri, H. (2005). Kent Hakkından Kentte İnsan Haklarına. B. Çınar (Haz.), Kentsel Dönüşüm ve İnsan Hakları içinde (s. 73-85). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
40. Strateji ve Bütçe Başkanlığı. (2019). On Birinci Kalkınma Planı (2019-2023). Ankara: T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. Erişim tarihi: 19 Haziran 2025. Erişim adresi: http://www.sbb.gov.tr/wpcontent/uploads/2019/11/ON_BIRINCI_KALKINMA-PLANI_2019-2023.pdf
41. Strateji ve Bütçe Başkanlığı. (2023). On İkinci Kalkınma Planı (2024-2028). Ankara: T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. Erişim Tarihi: 19 Haziran 2025, https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2023/12/On-IkinciKalkinma-Plani_2024-2028_11122023.pdf
42. Şahin, Y. (2013). Kentleşme Politikası. Bursa: Ekin Yayınevi.
43. Tekeli, İ. (2015). Kent, Kentli Hakları, Kentleşme ve Kentsel Dönüşüm. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
44. Wirth, L. (2002). Bir Yaşam Biçimi Olarak Kentlileşme. A. Alkan ve B. Duru (Der. ve Çev.), 20. Yüzyıl Kenti içinde (s. 77-106). Ankara: İmge Kitabevi Yayınları.
45. Yörükan, A. (2006). Şehir Sosyolojisinin ve İnsan Ekolojisinin Teorik Temelleri (T. Yörükan Der.). Ankara: Nobel Yayın Dağıtım.