Büyükşehir Alan Yönetiminde Denetim Özerklik İlişkisinin İmar Kararları Üzerinden Değerlendirilmesi

Öz

Belediyelerin kentsel mekân üzerindeki imar yetkilerinin üst kademe idareler tarafından denetlenmesi, idari bütünlük ile yerel özerklik arasındaki dengenin tesisi açısından önem taşımaktadır. Plan bütünlüğünü sağlama amacıyla tanınan denetim yetkileri, uygulamada büyükşehir ve ilçe belediyeleri arasında yönetsel uyuşmazlıklara yol açabilmekte ve yerel karar alma serbestisini kısıtlayabilmektedir. Bu çalışmada, Mersin Büyükşehir Belediyesi ile ilçe belediyeleri arasındaki imar ilişkileri, yerel özerklik ve denetim sorunsalı çerçevesinde ele alınmıştır. Çalışmanın amacı, büyükşehir belediyesinin denetim yetkisinin niteliğini ve bu yetkinin ilçe belediyelerinin bağımsız karar alma süreçleri üzerindeki etkisini görgül veriler üzerinden analiz etmektir. Bu kapsamda, 2025 yılında ilçe belediyelerinden gelen ve büyükşehir meclisince karara bağlanan 621 imar dosyası, MAXQDA 26 programı kullanılarak nitel doküman analizine tabi tutulmuştur. Bulgular, imar hareketliliğinin kentsel rant potansiyeli yüksek olan Yenişehir ve Mezitli gibi merkez ilçelerde yoğunlaştığını; periferide ise denetimin sembolik düzeye indiğini göstermektedir. Kararların %97,2’si oy birliğiyle alınırken; tekliflerin %15’inin “tadilen (değiştirerek) kabul” edilmesi, Mersin Büyükşehir Belediyesinin ilçe iradesini ikame eden hiyerarşik bir müdahale biçimi geliştirdiğini somutlaştırmaktadır. Ayrıca, 1/5000 ölçekli nâzım imar planlarında gelişen yüksek ret oranı, büyükşehir denetiminin stratejik amaçlı bir bariyer işlevi gördüğünü teyit etmektedir. Bu doğrultuda, mevcut vesayet denetiminin yerinden yönetim ilkelerini olumsuz etkileyebileceği sonucuna varılmış olup; çalışma sonucunda kent genelinde imar bütünlüğünün sağlanması adına çeşitli önerilere yer verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Büyükşehir Belediyesi
• İlçe Belediyesi
• İmar Kararları
• Yerel Özerklik
• Denetim.

Kaynakça

1. Al, H. (1996). Cumhuriyet Dönemi Belediyeciliğinin Tarihsel Gelişimi. (Editör: Vecdi Akyüz-Seyfettin Ünlü). İslam Geleneğinden Günümüze Şehir ve Yerel Yönetimler II. İstanbul: İlke Yayınları, 21-57.
2. Alıcı, O. V. (2012). Büyükşehir belediyesi ile ilçe belediyeleri arasındaki ilişkiler: İstanbul örneği. Beta Yayınları.
3. Alıcı, O. V. (2013). Büyükşehir ilçe belediyelerinin idari ve mali özerkliği. Yerel Politikalar, (3), 127-152.
4. Alıcı, O. V. (2020). Su ve Kanalizasyon İdareleri Üzerindeki İdari Vesayet Yetkisinin Dönüşümü: Teknik Vesayet, Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, 11(42), 247-268.
5. Alptürker, H. (2022). Yerel yönetimlerde denetim. Ed. Esra Çelebi Zengin, Güncel gelişmelerle yerel ve kentsel siyaset, 109-126. Ankara: Nobel Bilimsel.
6. Başarmak, H. I. B. (2024). Yüz Yıllık Birikim: Türkiye Kentleşmesinin Yasal, Kurumsal ve Siyasal Yapılanma Üzerinden Bir Analizi. Çağdaş Yerel Yönetimler, 33(3), 121-142.
7. Berkmen, H., & Turgut, S. (2018). Metropoliten Planlama Ölçeğinde Yerel Bilgi Desteği: Mersin İl Çevre Düzeni Mahalle Muhtarları Araştırması Örneği Local Informatıon Support at Metropolitan Planning Scale: Case of Neighborhood Chief Research Within the Scope of Mersin Environmental. Planlama Dergisi, 28(Supp: 1), 91-104.
8. Çay, T., & Kandemir E. S. (2022). Türkiye'de imar uygulama mevzuatındaki gelişim süreci. Geomatik Dergisi, 7(1), 26-40.

9. Çevikçelik, M. (2024). Büyükşehir belediyelerinin ilçe belediyeleri üzerindeki imar denetim yetkisinin hukuki niteliği. Thinking of Urban Decoding Journal (TUDEJ), 1(1), 100-119. https://doi.org/10.69992/0.2024.6.
10. Ersoy, M. (1997). İmar planı değişiklikleri ve yargı denetimi. ODTÜ MFD, 17 (1-2), 53-73.
11. Eryılmaz, B. (2015). Kamu Yönetimi. İstanbul: Umuttepe Yayınları.
12. Gözler, K. (2018). Mahalli İdareler Hukuku, Bursa Ekin Kitapevi Yayınları
13. Güneş, M., & Uzunay, M. (2017). Belediyelerde imar planlama süreci ve denetim. Ombudsman Akademik, (6), 161-179.
14. İzci, Y., & Turan, Y. (2013). Türkiye’de büyükşehir belediyesi sistemi ve 6360 sayılı yasa ile büyükşehir belediyesi sisteminde meydana gelen değişimler: Van örneği. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 18(1), 117-152.
15. Kavruk, H. (2002). Anakent’e Bakış, Türkiye’de Anakent Belediyeciliği ve Kent Hizmetlerinin Yönetimi. Ankara: Hizmet – İş Sendikası.
16. Kaplan, G. (2005). Yeni Yasal Düzenlemelere Göre Belediye Meclisi Kararları Üzerinde Vesayet Denetimi. Maltepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2, 6790.
17. Kurt, N. (2020). Türkiye’de kentsel gelişim sürecinde kentsel rant olgusu ve devletin rolü. Kent Akademisi, 13(4), 785-807.
18. Kütükde, M. (2023). Yüksek Lisans Tezi, İmar Planlamasının Hukuki Rejimi ve Belediyelerin İmar Planlama Yetkisi.
19. Oktay, T. (2016). Metropol Kent Yönetimi Yaklaşımları ve Uygulama Modelleri. Strategic Public Management Journal (SPMJ). 4, 49–71.
20. Oktay, T. (2020). 1920-2020 Döneminde Türkiye’de Belediyelerin Gelişimi. Medeniyet Araştırmaları Dergisi, 5(2), 171-223.
21. Özer, M. A., & Akçakaya, M. (2014). Yerel Yönetimler-Teorik Boyut. Ankara: Gazi Kitabevi.
22. Parlak, B. (2015b). Türkiye’de Değişen ve Dönüşen Büyükşehir Belediyeleri: 5216 Sayılı Yasadan 6360 Sayılı Yasaya Büyük Dönüşümün Analizi (Editör: Mehmet Mecek, Mesut Doğan ve Bekir Parlak). İdari ve Mali Açıdan Türkiye’de Yerel Yönetimler. Antalya: Bekad Yayınları, 117-134.
23. Parlar, A., & Hatipoğlu, M. (2009). İdari-hukuki sorunların çözümü açısından belediye yönetimi ve yargı. İstanbul: Türkiye Belediyeler Birliği Yayınları.
24. Sakarya, İ. (2025). 2024 Yerel Seçim Vaatlerinin Gölgesinde Kentsel Mekânı Tartışmak. Planlama, 35(1), 35–49.
25. Sezik, M. (2020). Türkiye'de yerel yönetimlerin güncel kentsel sorunlara yaklaşımı. OPUS International Journal of Society Researches, 15(22), 1540-1562.
26. Soydal, Ö. M. (2012). 5216 Sayılı Büyükşehı̇r Beledı̇ye Yasası Kapsamında Metropolı̇ten Alanlarda Sınır Tespı̇tı̇nin Değerlendı̇rı̇lmesı̇ . Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
27. Tekel, A. (2002). Metropoliten Planlamanın Önemi ve Gerekliliği Üzerine. Çağdaş Yerel Yönetimler. 11(1), 42–55.
28. Ulusoy, A., & Tekin A. (2017). Mahalli İdareler. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
29. Ürkmez, G. K., & Çelik, H. Z. (2016). 6360 Sayılı Yasayla Mekânsal İlişki Sisteminin Kır - Kent İkileminde Yeniden Yapılanışı ve Yerel Yönetimler: Kayseri İli Örneği. Çağdaş Yerel Yönetimler Dergisi. 25(3), 69–94.
30. Zengin, G. (2013). Her Yer Büyükşehir, Her Hizmet Etkin ve Verimli! 6360 Sayılı Kanun’a Yönelik Eleştirel Bir Yaklaşım. 8. Kasım Dünya Şehircilik Günü 37. Kolokyumu Kent Yönetimi ve Planlama TMMOB Bildiriler Kitabı 1, 463–91.
31. Zengin, O. (2014). Büyükşehir Belediyesi Sisteminin Dönüşümü: Son On Yılın Değerlendirmesi. Ankara Barosu Dergisi. 2, 91–116.
32. Mevzuat ve Yasal Düzenlemeler
33. 3030 Sayılı Büyükşehir Belediyelerinin Yönetimi Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabulü Hakkında Kanun. (1984, 9 Temmuz). Resmî Gazete (Sayı: 18453).
34. 3194 Sayılı İmar Kanunu. (1985, 9 Mayıs). Resmî Gazete (Sayı: 18749).
35. 5216 Sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu. (2004, 23 Temmuz). Resmî Gazete (Sayı: 25531).
36. 5393 Sayılı Belediye Kanunu. (2005, 13 Temmuz). Resmî Gazete (Sayı: 25874).
37. 5747 Sayılı Büyükşehir Belediyesi Sınırları İçerisinde İlçe Kurulması ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun. (2008, 22 Mart). Resmî Gazete (Sayı: 26824).
38. 6360 Sayılı On Üç İlde Büyükşehir Belediyesi ve Yirmi Altı İlçe Kurulması ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun. (2012, 6 Aralık). Resmî Gazete (Sayı: 28489).
39. 6785 Sayılı İmar Kanunu. (1956, 16 Temmuz). Resmî Gazete (Sayı: 9359). (Mülga).
40. 710 Sayılı Kanun (6785 Sayılı İmar Kanununa Bazı Maddeler Eklenmesi ve Bu Kanunun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi Hakkında Kanun). (1966, 18 Ocak). Resmî Gazete (Sayı: 12201).
41. 12213 Sayılı Kanun (İmar ve İskân Bakanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun’da Değişiklik). (1966, 18 Ocak). Resmî Gazete (Sayı: 12213).
42. Avrupa Konseyi. (1988). Avrupa yerel yönetim özerklik şartı. (Onay Kanunu: 01.04.1992-3723). Resmî Gazete (Sayı: 21214).
43. Belediye Meclisi Çalışma Yönetmeliği. (2005, 9 Ekim). Resmî Gazete (Sayı: 25961).
44. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası. (1982, 9 Kasım). Resmî Gazete (Sayı: 17863).
45. Resmî Dokümanlar ve Yargı Kararları
46. Mersin Büyükşehir Belediye Meclisi. (2022, 13 Eylül). 485 sayılı Meclis Kararı.
47. Mersin Büyükşehir Belediye Meclisi. (2022, 10 Ekim). 504 sayılı Israr Kararı.
48. Mersin 2. İdare Mahkemesi. (2024). Yenişehir İlçesi, II. Etap 1/1000 ölçekli İlave ve Revizyon Uygulama İmar Planı değişikliğine ilişkin iptal kararı, E. 2022/1756, K. 2024/1683.
49. Mersin Büyükşehir Belediyesi. (2025). 12/12/2025 tarihli meclis kararları. https://www.mersin.bel.tr/dokumanlar/12-aralik-2025-meclis-kararlari-45725022
50. Sayıştay Başkanlığı. (2024). Aydın Büyükşehir Belediyesi 2023 yılı denetim raporu. https://www.sayistay.gov.tr/reports/category/31-belediyeler---bagli-idareler
51. Sayıştay Başkanlığı. (2025). Mersin Büyükşehir Belediyesi 2019-2024 yılları denetim raporları. https://www.sayistay.gov.tr/reports/category/31-belediyeler--bagli-idareler
52. Sayıştay Başkanlığı. (2025). Tekirdağ Büyükşehir Belediyesi 2024 yılı denetim raporu. https://www.sayistay.gov.tr/reports/category/31-belediyeler---bagli-idareler