Türkiye’de Belediye İktisadi Teşebbüslerinin Yapısal Sorunları ve Özelleştirme Uygulamaları

Öz

Bu makale, Türkiye’deki belediye iktisadi teşebbüslerinin karşılaştığı yapısal sorunları ve özelleştirmenin bu sorunlara potansiyel bir çözüm aracı olarak işlevini incelemektedir. 1970’lerden itibaren küresel ve ulusal düzeyde önemli bir politika aracı haline gelen özelleştirme, devletin asli görevlere odaklanması ve ekonominin piyasa mekanizmaları tarafından yönlendirilmesi felsefesine dayanmaktadır. Belediye iktisadi teşebbüslerinin özelleştirilmesi, bu geniş kapsamlı dönüşümün yerel yönetimler seviyesindeki bir yansımasıdır. Çalışma, belediye iktisadi teşebbüslerinin kuruluş nedenleri, hukuki çerçevesi, Türkiye’deki özelleştirme politikaları içindeki yerleri, uygulanan yöntemler, vaka analizleri ve bu uygulamaların ekonomik, sosyal ve idari etkilerini akademik bir bakış açısıyla ele almaktadır. Belediye iktisadi teşebbüslerinin kuruluş amaçları arasında hizmet kalitesini artırma ve kaynak yaratma gibi resmi gerekçeler bulunsa da, merkezi denetimden uzaklaşma, personel esnekliği sağlama ve kredi temini gibi fiili amaçlar da öne çıkmaktadır. Belediye iktisadi teşebbüslerinin hukuki statüdeki belirsizlikler, yöneticilerin sık değişimi, politizasyon, sürekli zarar etme, yetersiz teknolojik altyapı ve haksız rekabet gibi çok boyutlu sorunlarla karşı karşıya olduğu tespit edilmiştir. Özelleştirme sürecinde hisse satışı, işletme hakkı devri ve yap-işlet-devret gibi farklı yöntemler kullanılmaktadır. Çalışmada, İstanbul Deniz Otobüsleri ve Başkentgaz gibi önemli belediye iktisadi teşebbüslerinin özelleştirme örnekleri sunulmuştur. Makale, özelleştirmenin maliyet azaltma ve verimlilik artışı gibi potansiyel faydaları yanında, istihdam kaybı ve hizmet kalitesi sorunları gibi riskleri de barındırdığını belirtmektedir. Sonuç olarak, hukuki çerçevenin güçlendirilmesi, denetim mekanizmalarının iyileştirilmesi ve kamu yararını gözeten özelleştirme politikalarının belirlenmesi gerekliliği vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Belediye iktisadi teşebbüsleri
• özelleştirme
• yerel yönetimler
• kamu hizmetleri.

Kaynakça

1. Akalın, G. (1994). Yerel yönetimlerin iktisadi teşebbüslerinin özelleştirilmesi. Çağdaş Yerel Yönetimler, 3(6), 1-16.
2. Akarca, A. (2023). Türkiye’de yerel yönetim reformları: Belediye yönetimi. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 13(2), 1545-1568. https://doi.org/10.48146/odusobiad.1137782
3. Apan, A. (2020). Türk kamu yönetiminde yerel yönetimler: Mevcut durum, sorunlar ve çözüm önerileri. E. Akçagündüz & Ö. Aydın (Ed.), Kamu yönetiminde güncel sorunlar: Tartışmalar ve çözüm önerileri içinde (ss. 259–299). Nobel Akademik Yayıncılık.
4. Belediye Kanunu [Kanun No. 5393]. (2005, 13 Temmuz). T.C. Resmî Gazete (25949).
5. Bozlağan, R. (1998). Yerel hizmetler ve özelleştirme. Öneri Dergisi, 2(10), 33-48.
6. Buğra, A. & Savaşkan, O. (2014). Yeni kapitalizm, yeni devlet: Türkiye’de neoliberal dönüşüm. İletişim Yayınları.
7. Büyükşehir Belediyesi Kanunu [Kanun No. 5216]. (2004, 10 Temmuz). T.C. Resmî Gazete (25507).
8. Çukurçayır, M. A. (2012). Siyasal katılma ve yerel demokrasi (4. bs.). Çizgi Kitabevi.

9. Demir, K. A. (2019). Belediye hizmetlerinin özelleştirilmesi: Şirketleşen belediye uygulaması. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 17(2), 1-26. https://doi.org/10.18026/cbayarsos.584303
10. Demir, K. A. & Yavaş, H. (2015). Kent konseyleri ile yerinden yönetilen katılımcı kent yönetimleri: Yerel yönetişim kapsamında bir değerlendirme. Global Journal of Economics and Business Studies, 4(7), 49-62.
11. Demirkaya, Y. (2010). Avrupa Birliği’nin yerel kamu şirketleri stratejisi: Türkiye’de hukuki yapı ve İstanbul Büyükşehir Belediyesi uygulamaları. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(13), 420-444.
12. Doğan, K. C. (2023). Yerel yönetimlerde reform ve Türkiye’de yerel yönetimlerin klasik sorunlarına çözüm önerileri. Ankara Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 6(11), 65-74. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ausbd/issue/80980/1376882
13. Dönmez, M. (2024). Belediye şirketlerinin hukuki yapısı ve işleyişi. Kamusal Hukuk Yayınları.
14. Ersöz, H. Y. (2001). Yerel yönetimlerde özelleştirme uygulamaları ve yaygınlık derecesi. Çağdaş Yerel Yönetimler, 10(2), 31-50.
15. Eryiğit, B. H. (2013). Yerel mal ve hizmetlerin kapsamındaki değişmenin iktisadi açıdan değerlendirilmesi. Mevzuat Dergisi, (16), 1-16.
16. Eryiğit, B. H. & Yörükoğlu, F. (2012). Yerel yönetimlerde özelleştirme yöntemleri ve hukuksal altyapı. Öneri Dergisi, 10(37), 151-165. https://doi.org/10.14783/od.v10i37.1012000174
17. Eryılmaz, B. (1989). Belediye hizmetlerinin yürütülmesinde alternatif kurumsal yöntemler. Türk İdare Dergisi, 61(382), 17–59
18. Eryılmaz, B. (2011). Kamu yönetimi. Okutman Yayıncılık.
19. Güler, B. A. (2003). Kamu personeli sistem ve yönetim. İmge Kitabevi.
20. Güler, B. A. (2015). Yerel yönetimler / Liberal açıklamalara eleştirel yaklaşım. İmge Kitabevi.
21. Hsieh, H.-F. & Shannon, E. (2005). Three approaches to qualitative content analysis. Qualitative Health Research, 15(9), 1277–1288. https://doi.org/10.1177/1049732305276687
22. İçişleri Bakanlığı. (2018, 11 Ocak). Belediyelere ait şirketlerin kuruluşu ve işleyişine ilişkin genelge (Sayı: 22969). Mahalli İdareler Genel Müdürlüğü.
23. İnam, B. (2013). Türkiye’de özelleştirme uygulamalarının maliye politikası araçları ile ilişkisi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Uludağ Üniversitesi.
24. Karahanoğulları, O. (1997). Özelleştirme işlemlerinin yargısal denetimi. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 52(1–4), 347–366.
25. Kayan, K. (2016). Görev, yetki ve sorumluluklar açısından 5216 sayılı Büyükşehir Belediye Kanunu’nun getirdiği yenilikler ve Kocaeli Büyükşehir Belediyesi’nin uygulamaları. Yalova Sosyal Bilimler Dergisi, 5(9), 199–224. https://doi.org/10.17828/yasbed.52967
26. Keleş, R. (2020). Yerinden yönetim ve siyaset (11. bs.). Cem Yayınevi.
27. Keleş, R. (2022). Yerinden yönetim ve siyaset (10. bs.). Cem Yayınevi.
28. Keleş, R. (2023). Yerinden yönetim ve siyaset (11. bs.). Cem Yayınevi.
29. Krippendorff, K. (2004). Content analysis: An introduction to its methodology (2nd ed.). SAGE Publications.
30. Küçük, H. (2015). Türkiye’de belediye şirketlerinin denetimi üzerine bir değerlendirme. Journal of International Management, Educational and Economics Perspectives, 3(1), 39–52.
31. Mevzuat Dergisi. (2004a). Belediye iktisadi teşebbüsleri ve denetim sorunları. Mevzuat Dergisi, (74), 73–85.
32. Mevzuat Dergisi. (2004b). Belediye iktisadi teşebbüsleri. Mevzuat Dergisi, (88), 1- 9.
33. Neuendorf, K. A. (2017). The content analysis guidebook (2nd ed.). SAGE Publications.
34. Nohutçu, A. & Balcı, A. (2005). Bilgi çağında Türk kamu yönetiminin yeniden yapılandırılması. Beta Yayınları.
35. OECD. (2024). State-owned enterprises in the global economy: Towards better governance. OECD Publishing.
36. Öniş, Z. (1991). Political economy of Turkey in the 1980s: Anatomy of unorthodox liberalism. International Journal of Middle East Studies, 23(2), 163–179.
37. Özçelik, H. (2022). Belediye şirketlerinin denetimi hakkında bir değerlendirme. Tarsus Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 3(2), 201-214. https://doi.org/10.56400/tarsusiibfdergisi.1203368
38. Özelleştirme İdaresi Başkanlığı. (2023). Özelleştirme uygulamaları ve satış gelirleri raporu. T.C. Cumhurbaşkanlığı.
39. Özelleştirme Uygulamaları Hakkında Kanun [Kanun No. 4046]. (1994, 27 Kasım). T.C. Resmî Gazete (22124).
40. Öztürk, A. İ. (2013). Belediye şirketlerinin özelleştirilmesi sürecinde bazı hukuki sorunlar. İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12(23), 91-114.
41. Parlak, B. & Sobacı, Z. A. (2006). Kamu yönetimi sözlüğü. Seçkin Yayıncılık.
42. Pehlivan, M. & Susam, N. (2022). Su hizmetlerinde yaşanan dönüşüm: Suyun özelleştirilmesi ve ülke uygulamaları ile kazanılan deneyimler. Journal of Economy Culture and Society, (65), 129-160.
43. Sarısu, A. (2003). Dünya’da ve Türkiye’de özelleştirme: Genel bir değerlendirme. Asomedya Dergisi, (Kasım), 38–57.
44. Sayıştay. (2022). Belediyeler ve şirketlerinin denetimi rehberi. T.C. Sayıştay Başkanlığı Yayınları.
45. Sevgili Gençay, F. D. (2018). Belediye şirketlerinin hukuki statüsü. Türkiye Barolar Birliği Dergisi, (134), 153–176.
46. Şikayetvar. (2025a). Başkent Gaz şikayetleri. https://www.sikayetvar.com/baskentgaz adresinden erişilmiştir. (Not: B harfi İ’den önce geldiği için Başkent Gaz 2025a olarak sıralanmıştır.)
47. Şikayetvar. (2025b). İstanbul Deniz Otobüsleri A.Ş. (İDO) şikayetleri. https://www.sikayetvar.com/istanbul-deniz-otobusleri-ido adresinden erişilmiştir.
48. Tekin Bilbil, E. (2020). Yerel yönetimlerde şirketleşmenin siyaseti: İstanbul ve Ankara Büyükşehir Belediyeleri örnekleri. İDEALKENT, 11(Kentleşme ve Ekonomi Özel Sayısı), 1101-1125. https://doi.org/10.31198/idealkent.676212
49. Tüleykan, H. & Erden, B. (2023). Türkiye’de özelleştirme üzerine bir inceleme. Uluslararası İktisadi ve İdari Çalışmalar Dergisi, 1(1), 29-49. https://dergipark.org.tr/tr/pub/uiicd/issue/78726/1297598
50. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası [Kanun No. 2709]. (1982, 9 Kasım). T.C. Resmî Gazete (17863). Türk Ticaret Kanunu [Kanun No. 6102]. (2011, 14 Şubat). T.C. Resmî Gazete (27846).
51. Uysal, Y. & Atmaca, Y. (2018). Türkiye’deki merkezi ve yerel yönetim ilişkilerinin yönetişim modeli çerçevesinde değerlendirilmesi. Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi, 1(3), 411–424.
52. Yaprak, N. (2019). Belediye iktisadi teşebbüslerinin hukuki niteliği [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kamu Hukuku Anabilim Dalı.
53. Yaprak, N. (2020). Mahalli idarelerin Türk idare tarihi açısından gelişim süreci ve hizmet sunum yöntemleri. İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(37), 319-341. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iticusbe/issue/54054/668383
54. Yeldan, E. (2011). Küreselleşme sürecinde Türkiye ekonomisi: Bölüşüm, büyüme ve kriz. İletişim Yayınları.
55. Yüzer, F. (2010). Türkiye’de belediye iktisadi teşebbüslerinin denetiminin hizmet etkinliği yönünden değerlendirilmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi.