Is Public Property Ocean? The Loss of Critical Meaning in Proverbs and Idioms

Öz

Abstract Proverbs and idioms are not merely stereotyped linguistic units in Turkish; they are products of oral culture that embody social memory, moral judgments, and modes of critical thinking, trans-mitting them across generations. A significant portion of these expressions is built upon a tradition of indirect narration, shaped by literary devices such as allusion, irony, and metaphor, and characterized by various genres such as satire, reproach, and lampoon. However, in contemporary society, the tendency to understand and use proverbs and idioms primarily through their literal meanings leads to the weakening or even neglect of this critical function. In this study, the loss of critical expression in proverbs and idioms is selected as the focal point within the context of critical thinking skills. This research aims to measure the critical meaning attributed to these expressions by Turkish culture and its contemporary perception among individuals through a specifically developed scale. Furthermore, the research intends to obtain findings regarding the extent to which proverbs and idioms containing critical meanings are included, positioned, and proces-sed, particularly in the education of younger generations.

Anahtar Kelimeler

• Proverbs
• idioms
• critical thinking
• indirect speech
• Turkish language teaching

DEVLETİN MALI DENİZ Mİ? ATASÖZÜ VE DEYİMLERDE ELEŞTİREL DÜŞÜNCENİN YİTİMİ

Öz

Atasözleri ve deyimler; Türkçede yalnızca kalıplaşmış dil birimleri değil toplumsal belleği, ahlaki yargıları ve eleştirel düşünme biçimlerini bünyesinde barındıran ve nesiller arası taşıyan sözlü kültür ürünüdür. Bu sözlerin önemli bir bölümü kinaye, tariz, mecaz sanatları ile şekillenen ve hiciv, yergi, taşlama gibi farklı adlarla nitelendirilen dolaylı anlatım geleneği üzerine kuruludur. Ancak günümüz modern toplumunda atasözü ve deyimlerin çoğunlukla yüzeysel anlamlarıyla anlaşılması ve kullanılması, bu eleştirel işlevin zayıflamasına hatta göz ardı edilmesine yol açmaktadır. Bu araştırmada; atasözü ve deyimlerdeki eleştirel söyleyişin yitimi, eleştirel düşünme becerisi bağlamında odak noktası seçilmiştir. Araştırmaya özgü geliştirilen bir ölçek aracılığıyla Türk kültürünün bu sözlere yüklediği eleştirel anlam ve bu anlamın günümüz bireylerindeki karşılığının ölçülmesi amaçlanmaktadır. Ayrıca, eleştirel anlam içeren atasözü ve deyimlerin, özellikle genç nesillerin eğitiminde ne derecede yer aldığı, nasıl konumlandırıldığı ve işlenildiğine dair bir bulgu elde edilmesi hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Atasözleri
• Deyimler
• dolaylı anlatım
• eleştirel düşünme
• Türkçe eğitimi

Kaynakça

1. Aksoy, Ö. A. (1965). Atasözü ve deyimler. Ankara Üniversitesi Basımevi, Türk Dil Kurumu Yayınları.
2. Atasoy, F. O. (2024). Yapı, anlam ve kullanım özellikleri bakımından Türk atasözleri: Isparta ağzından atasözleri sözlüğüne katkılar. Paradigma Akademi Yayınları.
3. Ayverdi, İ. (2005). Misalli büyük Türkçe sözlük (3 Cilt). Kubbealtı Neşriyat. Bilgegil, K. (1980). Edebiyat bilgi ve teorileri. Sevinç Matbaası.
4. Çobanoğlu, Ö. (2001). Atasözü. Türk dünyası edebiyat kavramları ve terimleri ansiklopedik sözlüğü içinde (Cilt 1, ss. 250-257). AKM Yayınları.
5. Durmuş, İ. (2002). Kinaye. TDV İslâm ansiklopedisi içinde (Cilt 26). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
6. Göllü, B. (2024). Yapı, anlam ve kullanım özellikleri bakımından Türk atasözleri: Şehrengizlerde güzeli atasözleriyle sevmek. Paradigma Akademi Yayınları.
7. Karataş, T. (2015). Dilin perdelerinden kinaye ve tariz. Türk Dili Dergisi, (767), 225-229.
8. Kılıç, Z. (2012). Türk edebiyatında birbirine yakın üç kelime: Hiciv, medih ve hezel. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 7(3), 1743.

9. Kutlu, M. (2014). Dem bu demdir (2. Baskı). Dergâh Yayınları.
10. Miles, M. B. & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook (2nd ed.). Sage Publications.
11. Püsküllüoğlu, A. (1995). Türk atasözleri sözlüğü. Arkadaş Yayınevi.
12. Ural, A.,& Kılıç, İ. (2005). Bilimsel araştırma süreci ve SPSS ile veri analizi. Detay Yayıncılık.
13. Yayla, Y. (2024). Yapı, anlam ve kullanım özellikleri bakımından Türk atasözleri: Giresun ili ağzından bölge ağızlarında atasözleri ve deyimler'e katkılar. Paradigma Akademi Yayınları.
14. Türk Dil Kurumu Atasözü ve Deyimler Sözlüğü. (2019). Kefenin cebi yok. TDK sitesinden 01 Kasım 2025 tarihinde https://sozluk.gov.tr/?ara=kefenin%20cebi%20yok adresinden erişildi.
15. Türk Dil Kurumu Atasözü ve Deyimler Sözlüğü. (2019). Suya sabuna dokunmamak. TDK sitesinden 01 Kasım 2025 tarihinde https://sozluk.gov.tr/?ara=suya sabuna dokunmamak adresinden erişildi.
16. Türk Dil Kurumu Atasözü ve Deyimler Sözlüğü. (2019). Devletin malı deniz, yemeyen domuz. TDK sitesinden 01 Kasım 2025 tarihinde https://sozluk.gov.tr/ adresinden erişildi.
17. Türk Dil Kurumu Atasözü ve Deyimler Sözlüğü. (2019). Bana dokunmayan yılan bin yaşasın. TDK sitesinden 01 Kasım 2025 tarihinde https://sozluk.gov.tr?ara=bana%20dokunmayan%20y%C4%B1lan%20bin%20ya%C5%9Fas%C4%B1n adresinden erişildi.
18. Türk Dil Kurumu Atasözü ve Deyimler Sözlüğü. (2019). Ye kürküm ye. TDK sitesinden 01 Kasım 2025 tarihinde https://sozluk.gov.tr/? ara=ye%20k%C3%BCrk%C3%BCm%20ye! adresinden erişildi.
19. Türk Dil Kurumu Atasözü ve Deyimler Sözlüğü. (2019). Minareyi çalan kılıfını hazırlar. TDK sitesinden 01 Kasım 2025 tarihinde https://sozluk.gov.tr/?ara=minareyi%20%C3%A7alan%20k%C4%B1l%C4%B1f%C4%B1n%C4%B1%20haz%C4%B1rlar adresinden erişildi.