ETİK İLKELER
Dergimizin etik ilkeleri ve yayın politikası, Committee on Publication Ethics (COPE) tarafından yayınlanan rehberler ve politikalar dikkate alınarak hazırlanmıştır.
1. Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiğine Aykırı Genel Eylemler:
a) İntihal: Başkalarının özgün fikirlerini, metotlarını, verilerini veya eserlerini bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan kısmen veya tamamen kendi eseri gibi göstermek,
b) Sahtecilik: Bilimsel araştırmalarda gerçekte var olmayan veya tahrif edilmiş verileri kullanmak,
c) Çarpıtma: Araştırma kayıtları veya elde edilen verileri tahrif etmek, araştırmada kullanılmayan cihaz veya materyalleri kullanılmış gibi göstermek, destek alınan kişi ve kuruluşların çıkarları doğrultusunda araştırma sonuçlarını tahrif etmek veya şekillendirmek,
d) Tekrar yayım: Mükerrer yayınlarını akademik atama ve yükselmelerde ayrı yayınlar olarak sunmak,
e) Dilimleme: Bir araştırmanın sonuçlarını, araştırmanın bütünlüğünü bozacak şekilde ve uygun olmayan biçimde parçalara ayırıp birden fazla sayıda yayımlayarak bu yayınları akademik atama ve yükselmelerde ayrı yayınlar olarak sunmak,
f) Haksız yazarlık: Aktif katkısı olmayan kişileri yazarlar arasına dâhil etmek veya olan kişileri dâhil etmemek, yazar sıralamasını gerekçesiz ve uygun olmayan bir biçimde değiştirmek, aktif katkısı olanların isimlerini sonraki baskılarda eserden çıkartmak, aktif katkısı olmadığı halde nüfuzunu kullanarak ismini yazarlar arasına dâhil ettirmek,
2.Diğer etik ihlal türleri şunlardır:
a) Destek alınarak yürütülen araştırmalar sonucu yapılan yayınlarda destek veren kişi, kurum veya kuruluşlar ile bunların katkılarını belirtmemek,
b) Henüz sunulmamış veya savunularak kabul edilmemiş tez veya çalışmaları, sahibinin izni olmadan kaynak olarak kullanmak,
c) İncelemek üzere görevlendirildiği bir eserde yer alan bilgileri eser sahibinin açık izni olmaksızın yayımlanmadan önce başkalarıyla paylaşmak,
ç) Bilimsel araştırma için sağlanan veya ayrılan kaynakları, mekânları, imkânları ve cihazları amaç dışı kullanmak,
d) Dayanaksız, yersiz ve kasıtlı olarak etik ihlal isnadında bulunmak,
e) Bilimsel bir çalışma kapsamında yapılan anket ve tutum araştırmalarında katılımcıların açık rızasını almadan ya da araştırma bir kurumda yapılacaksa ayrıca kurumun iznini almadan elde edilen verileri yayımlamak,
f) Araştırmacılar ve yetkililerce, yapılan bilimsel araştırma ile ilgili olarak muhtemel zararlı uygulamalar konusunda ilgilileri bilgilendirme ve uyarma yükümlüğüne uymamak,
g) Bilimsel çalışmalarda, diğer kişi ve kurumlardan temin edilen veri ve bilgileri, izin verildiği ölçüde ve şekilde kullanmamak, bu bilgilerin gizliliğine riayet etmemek ve korunmasını sağlamamak,
h) Akademik atama ve yükseltmelerde bilimsel araştırma ve yayınlara ilişkin yanlış veya yanıltıcı beyanda bulunmak,
Araştırma Etiği İlkeleri
• Araştırma süreçlerinin tasarlanması, yöntemsel çerçevenin oluşturulması, etik değerlendirmelerin yapılması ve uygulamaların yürütülmesi aşamalarında; bilimsel dürüstlük, bütüncül yaklaşım, kalite ve şeffaflık temel alınmalıdır. Araştırmanın tüm aşamaları sistematik biçimde kayıt altına alınmalı ve gerektiğinde denetime açık tutulmalıdır.
• Araştırma ekibi ve çalışmaya katılan bireyler, araştırmanın amacı, kapsamı, yöntemi, veri toplama teknikleri, analiz süreçleri ve elde edilecek bulguların kullanım alanları hakkında açık, anlaşılır ve eksiksiz şekilde bilgilendirilmelidir. Katılımcılara, araştırmaya dahil olmanın getireceği sorumluluklar, olası riskler ve beklenen katkılar net biçimde açıklanmalıdır.
• Katılımcılardan elde edilen tüm verilerin gizliliği korunmalı; kimlik bilgilerinin açığa çıkmasını engelleyecek gerekli teknik ve idari önlemler alınmalıdır. Anonimlik ve mahremiyet ilkeleri gözetilmeli, veri işleme süreçlerinde yürürlükteki veri koruma mevzuatına uygun hareket edilmelidir. Araştırma tasarımı, bireylerin özerkliğini, insan onurunu ve temel haklarını güvence altına alacak şekilde oluşturulmalıdır.
• Araştırmalara katılım tamamen gönüllülük esasına dayanmalı; katılımcılar hiçbir şekilde baskı, yönlendirme veya çıkar beklentisi altında bırakılmamalıdır. Katılımcıların, istedikleri aşamada herhangi bir yaptırım veya olumsuzlukla karşılaşmadan araştırmadan çekilme hakları olduğu açıkça belirtilmelidir.
• Araştırma sürecinde katılımcıların fiziksel, psikolojik, sosyal ya da ekonomik açıdan zarar görmemesi için gerekli tüm tedbirler alınmalıdır. Bu kapsamda önceden risk değerlendirmesi yapılmalı ve olası zararlar en aza indirilecek şekilde araştırma planlanmalıdır. Özellikle çocuklar, kısıtlı bireyler veya karar verme yetisi sınırlı kişiler söz konusu olduğunda, yasal temsilcilerden izin alınmalı ve ilgili etik kurul onayları sağlanmalıdır.
• Araştırmacılar, bilimsel bağımsızlıklarını korumakla yükümlüdür. Çalışmanın tasarımını, veri analizini veya sonuçlarını etkileyebilecek her türlü çıkar çatışması açık ve şeffaf biçimde beyan edilmelidir. Ayrıca, araştırmaya sağlanan finansal destekler, sponsorluklar ve kurumsal ilişkiler açıkça belirtilmelidir.
• Araştırmanın bir kamu kurumu, özel kuruluş veya üniversite bünyesinde yürütülmesi durumunda, ilgili kurumlardan gerekli resmi izinler alınmalı; gerekli görülen hallerde etik kurul onayı temin edilerek süreç bu çerçevede yürütülmelidir.
Paydaşların Sorumlulukları
Yazarlar
• Çalışmaların özgün ve orijinal olması gerekmektedir.
• Makale aynı anda farklı dergilere yayım talebiyle gönderilmemelidir ya da daha önce yayımlanmamış olmalıdır.
• Makalede ismi yer alacak diğer yazarlar araştırmaya katkı sağlamış olmalıdır. Akademik katkısı bulunmayan kişilerin yazar olarak gösterilmesi veya katkı sırası gözetilmeksizin unvan, yaş ve cinsiyet gibi bilimdışı ölçütlerle yazar sıralaması yapılması bilim etiğine aykırıdır.
• Dergiye makale gönderen yazarların derginin yayım ve yazım ilkelerini okuduğu ve kabul ettiği varsayılır ve yazar bu ilkelerde kendinden beklenenleri taahhüt etmiş kabul edilir.
• Yazarlar, makale yazımı sırasında yararlandıkları kaynaklara etik ilkeler doğrultusunda doğru biçimde atıf yapmalıdır.
• Yazarlar, COPE ilkeleri ve Yükseköğretim Kurulu’nca belirtilen Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi’ni dikkate almalıdır.
Hakemler
• Hakemler, dergide yayımlanacak makalenin akademik kalitesini tespit eden kişiler olduğunun bilinciyle ve akademik kaliteyi arttırma sorumluluğuyla değerlendirme yapmalıdır.
• Hakemler, makale konusu hakkında uzmanlığa sahip oldukları, çift kör hakemlik uygulamasına riayet edebilecekleri ve makaleye dair detayları her şekilde gizli tutabilecekleri makalelerin hakemliğini kabul etmelidir. Makale inceleme süreci sonrasında da incelenen makaleye dair herhangi bir bilgi hiçbir şekilde başkalarıyla paylaşılmamalıdır.
• Hakemler, yalnızca makalelerin içeriğinin doğruluğunu ve akademik ölçütlere uygunluğunu değerlendirmelidir. Makalede ortaya konan düşüncelerin hakemin kişisel görüşlerinden farklı olması değerlendirmeyi etkilememelidir. Hakem raporları objektif ve ölçülü olmalıdır. Hakaret içeren, küçümseyici ve itham edici ifadelerden kesinlikle kaçınılmalıdır.
• Hakemler, değerlendirme raporlarında yüzeysel ve muğlak ifadelerden kaçınmalıdır. Sonucu olumsuz olan değerlendirmelerde sonucun dayandığı eksik ve hatalı hususlar somut bir şekilde gösterilmelidir.
• Hakemler, kendilerine tanınan süre içerisinde makaleleri değerlendirmelidir. Şayet değerlendirme yapmayacaklarsa makul bir süre içerisinde yetkili kişilere bildirmelidir.
Editör ve Yayın Kurulu
• Editörler, dergi politikasında belirtilen ilgili alanlara katkı sağlayacak makaleleri değerlendirme sürecine kabul etmelidir.
• Editörler, kabul veya reddedilen makale yazarlarıyla herhangi bir çıkar çatışması/ çıkar ilişkisi içinde olmamalıdır.
• Hakemler ile yazarların isimlerinin karşılıklı gizli tutulması editörlerin sorumluluğudur.
• Yayımlamak üzere gönderilen makalelerin intihal tarama raporunun tetkik edilmesi ve böylece akademik onursuzluğun önüne geçilmesi için editörler gerekli çabayı göstermelidir.
• Dergiye gönderilen makalelerin ön inceleme, hakemlik, düzenleme ve yayımlama süreçlerinin vaktinde ve sağlıklı bir şekilde tamamlanması editörlerin görevidir.
• Editörler dergiye makale kabul ederken akademik kaygı ve ölçütleri öncelemelidir.
• Editörler hakemler, yazarlar ve araştırmacıların bilgi gereksinimlerini karşılamaya, yayım sürecinde düzeltme ve açıklama gerektiren konularda açıklık ilkelerine göre davranmaya çaba gösterir.
• Editörler, hakem havuzunun geniş bir yelpazeden oluşması ve sürekli güncellenmesi için arayış içinde olur.
Dergi Sahibi ve Yayıncı ile İlişkiler
Editör ile yayıncı arasındaki ilişki, editoryal bağımsızlık ilkesine dayanmaktadır. Taraflar arasında yapılan resmi sözleşme uyarınca editör, değerlendirme ve yayın süreçlerine ilişkin tüm kararlarını herhangi bir dış etki altında kalmaksızın, bağımsız biçimde alır. Yayıncı veya dergi sahibi, editoryal kararlara müdahil olamaz.
Düzeltme, Geri Çekme ve Endişe Bildirimi
Yayımlanan çalışmalarda tespit edilen hataların niteliğine göre farklı uygulamalar söz konusu olabilir. Araştırmanın temel bulgularını ve sonuçlarını etkilemeyen küçük ölçekli hatalarda düzeltme yayımlanabilir. Buna karşılık, çalışmanın bilimsel geçerliliğini ortadan kaldıran ciddi hata veya etik ihlallerin varlığı halinde makalenin geri çekilmesi gündeme gelir.
Şüphe uyandıran ancak kesinleşmemiş durumlarda ise “endişe ifadesi” yayımlanabilir.
Fikri Mülkiyet Haklarının Korunması
Dergimiz, yayımlanan tüm çalışmaların fikri mülkiyet haklarının korunmasını güvence altına alır. Olası ihlal durumlarında hem derginin hem de yazarların haklarının korunması amacıyla gerekli idari ve hukuki süreçler işletilir.
Kişisel Verilerin Korunması
Dergiye iletilen tüm kişisel veriler, ilgili mevzuata ve etik standartlara uygun şekilde işlenir ve korunur. Veri güvenliği ve gizliliği temel öncelikler arasında yer alır.
Etik İhlal Bildirimleri
Dergi kapsamında editörler, hakemler veya yazarlarla ilgili etik ilkelere aykırı bir durumun tespit edilmesi ya da değerlendirme sürecinde, erken görünümde veya yayımlanmış bir makaleye ilişkin etik bir sorunla karşılaşılması halinde, arapcailmidergi@diyanet.gov.tr adresine e-posta göndererek bildirimde bulunabilir.
Yazar Değişiklikleri
Yazar listesindeki değişiklik talepleri, yalnızca makalenin kabul edilmesinden önce değerlendirmeye alınır. Yazarlar, makaleyi göndermeden önce yazar listesini ve sırasını dikkatlice belirlemeli ve son halini sisteme yüklemelidir.
Çıkar Çatışmaları
Yazarlar, makale gönderimi sırasında kurumsal, mali, kişisel veya akademik nitelikte olabilecek tüm çıkar çatışmalarını açık ve şeffaf biçimde beyan etmekle yükümlüdür.
Hakemler, değerlendirme sürecinde çıkar çatışmasına yol açabilecek herhangi bir durum (kurumsal, mali, kişisel veya akademik) tespit etmeleri halinde durumu editöre bildirmeli ve ilgili makalenin değerlendirme sürecinden çekilmelidir.
Olası çıkar çatışmalarını önlemek amacıyla dergi, hakemler ile yazarların aynı kurumda görev yapmamasına özen gösterir.
Dergi editör kurulu üyeleri tarafından gönderilen makalelerde çıkar çatışmasının önlenmesi amacıyla, ilgili makalenin değerlendirme süreci tamamlanıncaya kadar söz konusu üyelerin dergi editoryal süreçlerine erişimi ve görevleri geçici olarak askıya alınır.
Editörler, kendileri veya birinci derece yakınları tarafından hazırlanan çalışmalarla ilgili editoryal karar süreçlerinde yer almaz; bu tür durumlarda değerlendirme süreci bağımsız editörler tarafından yürütülür.
COPE İlkelerine Uyum
Diyanet Arapça İlmî Dergi, yayın süreçlerinde karşılaşılabilecek tüm etik ihlalleri COPE akış şemaları doğrultusunda ele almayı taahhüt eder.
Bu kapsamda:
İntihal: Gönderilen veya yayımlanan çalışmalarda intihal tespit edilmesi durumunda COPE’un ilgili intihal akış şemaları (1–2) uygulanır.
Düzeltme/Geri Çekme/Endişe Bildirimi: Bilimsel hatalar veya etik ihlal şüphesi halinde düzeltme, geri çekme veya endişe bildirimi süreçleri COPE ilkelerine göre yürütülür (1–2–3–4–5–6).
Etik Bildirimler: Tüm etik ihlal bildirimleri COPE şikâyet ve etik değerlendirme süreçleri çerçevesinde incelenir (1–2).
Çıkar Çatışmaları: Olası çıkar çatışmaları, şeffaflığı kılavuz ilke olarak benimseyen COPE ilkeleri uyarınca değerlendirilir (1–2).
Yazar Değişiklikleri: Yazarlık değişiklikleri, yalnızca COPE’nin yazarlık iş akış şemaları uyarınca ve gerekli onaylar alındıktan sonra yapılır (1-2-3-4-5).