RIFAT ILGAZ’IN “OKUTMA ÜZERİNE” ŞİİRİNE YAPISÖKÜMCÜ BİR BAKIŞ

Öz

Pek çoğu toplumsal duyarlığa sahip manzumeleriyle 1940 kuşağının en üretken şairlerinden biri olan Rıfat Ilgaz, şiirlerinde bireysel ve toplumsal pek çok temayı işlerken çocuk eğitimi meselesine de özellikle eğilir. Düşünce yazıları ve çocuk romanlarının yanı sıra şiirlerinde de çocukların eğitilmesi gerektiğini salık verir. Bu hassasiyetle kaleme aldığı şiirlerden biri de “Okutma Üzerine” manzumesidir. Şiir gerek sanatçının öz yaşam öyküsel bilgilerini barındırması gerekse çocuklar ve eğitim hususunda çeşitli görüşlerini içermesi bakımından önemlidir. Rıfat Ilgaz, bu şiirinde gramatikal sapmalar ve göstergelerin izlerinden yararlanarak çeşitli anlam çeşitlemeleri oluşturur. Okura anlam çağrışımları noktasında önemli olanaklar sunan yapısökümcü okumaya elverişli bu eser, anlam dünyası bakımdan oldukça zengindir. Sanatçının kimliğini ve sanatçı yönünü takdimle başlayan şiir, göstergeler üzerinde özel bir anlam dünyası oluşturur. Çocuk sevgisi ve eğitimi meselesini merkeze alarak devrine ve çeşitli yöneticilere dair eleştirel düşünceleri dile getirir. Rıfat Ilgaz’ın “Okutma Üzerine” başlıklı şiirinin yapısökümcü eleştirinin ilkelerine bağlı olarak incelendiği bu çalışmada önce kurama dair genel bilgiler verilmiştir. Ardından sırasıyla şiirin yapısal özellikleri ve anlam çeşitlemeleri üzerinde durulmuştur. Özellikle dil sapmaları eşliğinde verilen biyografik bilgilerin ışığında sanatçının çeşitli toplumsal ve siyasi eleştirilerinin şiirde alt metin olarak önemli yer tuttuğu görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Rıfat Ilgaz
• yapısöküm
• toplumcu gerçekçilik
• çocuk şiiri

A DECONSTRUCTIVE LOOK AT RIFAT ILGAZ’S POEM “OKUTMA ÜZERİNE”

Öz

Rıfat Ilgaz, one of the most prolific poets of the 1940 generation whose poems frequently reflect social sensitivity, addresses numerous individual and social themes, with particular emphasis on the issue of children’s education. One poem written with this sensitivity is “Okutma Üzerine” The poem is significant for including autobiographical elements of the poet as well as his various views on children and education. In this poem, Rıfat Ilgaz creates different layers of meaning by employing grammatical deviations and the traces of signs. Rich in semantic associations and suitable for deconstructive reading, the poem offers readers multiple interpretive possibilities. Beginning with the presentation of the poet’s identity and artistic persona, it constructs a distinctive semantic world through signs. By centering on love for children and the importance of education, the poem also expresses critical thoughts about the period and certain rulers. This study examines Rıfat Ilgaz’s poem “Okutma Üzerine” according to the principles of deconstructionist criticism. After presenting general information about the theoretical framework, the study discusses the structural features of the poem and its semantic variations. The analysis shows that, through linguistic deviations and autobiographical references, the poet embeds various social and political criticisms as important subtexts within the poem.

Anahtar Kelimeler

• Rıfat Ilgaz
• deconstruction
• social realism
• child poem

Kaynakça

1. Akay, H. (2021). Yapısökümcü bakış tarzının gerçekleştirdiği büyük anlam ve eylem operasyonunu dil felsefesi üzerinden okumak. Akademik İncelemeler Dergisi, 16(2), 270-283. https://doi.org/10.17550/akademikincelemeler.960408.
2. Aktan, M. F. (2015). Bâkî’nin “Teşnedür” redifli gazelinin yapısal yöntemle incelenmesi. The Journal of Academic Social Science, (21), 409-427. https://doi.org/10.16992/asos.962.
3. Alan Sümer, B. (2019). Jacques Derrida. Bravo, I. B., Bravo, H. ve B. Alan Sümer (Eds.). Çağdaş Fransız felsefesi (ss. 309-332). Phoneix Yayınevi.
4. Aydınalp, E. B. (2017). Jacques Derrida’da yazı ve anlam oyunu. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi (SEFAD), (38), 151-160. https://doi.org/10.21497/sefad.376980.
5. Balkın, J. M. (2004). Yapısöküm (Çev. Küçükalp K.). Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 13(1), 318-329.
6. Barthes, R. (1979). Göstergebilim ilkeleri (Çev. Vardar, B. ve M. Rifat). Kültür Bakanlığı Yayınları.
7. Bezirci, A. (1997). Rıfat Ilgaz / yaşamı, kişiliği, şairliği, hikâyeciliği, romancılığı, oyunları, anıları ve köşe yazarlığı / eserlerinden seçmeler. Çınar Yayınları.
8. Boran, B. S. (1943, Mayıs). Yayınlar alanında. Adımlar, (1), 35-36.

9. Boratav, P. N. (1944, Mart 15). Okuduklarımız: Sınıf. Yurt ve Dünya, (42), 227-229.
10. Boyne, R. (2009). Foucault ve Derrida aklın öteki yüzü (Çev. Yılmaz, İ.). Bilgesu Yayınları.
11. Bozkurt, N. (2008). 20. yy. düşünce akımları, yorumlar ve eleştiriler. Morpa Yayınları.
12. Cevizci, A. (2009). Felsefe tarihi. Say Yayınları.
13. Değerli, A. S. (2021). Göstergebilimsel çözümleme yöntemi ile sosyal ağ konulu afişlerin incelenmesi. Asya Studies-Academic Social Studies / Akademik Sosyal Araştırmalar, 5(18), 179-188. https://doi.org/10.31455/asya.933833.
14. Derrida, J. (1994). Göstergebilim ve gramatoloji/ Jacques Derrida ile Julia Kristeve arasında söyleşi. (Çev. Akşin, T.). AFA Yayınları.
15. Derrida, J. (1997). Signature event context. Limited ınc (ss. 1-23). Nortwestern Üniversity Press.
16. Derrida, J. (1999). Differance (Çev. Sözer, Ö.). Toplumbilim Jacques Derrida Özel Sayısı, (10), 49-61.
17. Dilidüzgün, S. (2007). Eğitim anlayışı ve çekilen filmleri açısından Hababam Sınıfı. (Haz. Ilgaz, A.). Rıfat Ilgaz Sempozyumu / 10-12 Mayıs 2006 Kastamonu, Türkiye (ss. 523-531). Çınar Yayınları.
18. Doğan, S. (2021). Jacques Derrida’nın “differance” söylemi ve postmodern sanata yansıma biçimleri. Medeniyet Sanat - İMÜ Sanat Tasarım ve Mimarlık Fakültesi Dergisi, 7(2), 271-293. https://doi.org/10.46641/medeniyetsanat.982829.
19. Doğan, S. (2025). Postmodern sanat ve yapısöküm: anlamın yeniden inşası. Journal of Architecture, Engineering & Fine Arts (ArtGRID), 7(1), 45-59. https://doi.org/10.57165/artgrid.1670495.
20. Ergin, M. (1972). Türk Dil Bilgisi. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
21. Eroğlu, O. (2012). Yapısökücülük ve Necip Fazıl’ın beklenen şiirine bir uygulama denemesi. Journal of Turkish Studies, 7(1), 1095-1106. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.2948.
22. Göksel, A. & Kerslake, C. (2005). Turkish: a comprehensive grammar. Routledge Taylor & Francis Group Press.
23. Gül, S. (2014). Yapısökümcülük neyi söküyor: Jacques Derrida’yı anlamak. Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(3), 89-98. https://doi.org/10.30803/adusobed.188820.
24. Hakkımızda. (2016). Çınar Yayınları. 21 Mayıs, 2025 tarihinde https://www.cinaryayinlari.com/hakkimizda/ adresinden erişilmiştir.
25. Ilgaz, A. (2007). Rıfat Ilgaz sempozyumu açılış konuşması. (Haz. Ilgaz, A.). Rıfat Ilgaz Sempozyumu / 10-12 Mayıs 2006, Kastamonu, Türkiye (ss. 25-30). Çınar Yayınları.
26. Ilgaz, A. (2011). Sınıf’ın efsanesi. (3. basım). Çınar Yayınları.
27. Ilgaz, R. (1991). Ocak katırı alagöz (1987) / bütün şiirleri 1927-1991. Çınar Yayınları.
28. Ilgaz, R. (2010). Kırk yıl önce kırk yıl sonra. İş Bankası Yayınları.
29. Kabacalı, A. (1993). Edebiyatımızın koca çınarı Rıfat Ilgaz. TÜYAP.
30. Kara, F. (2016). Oldurganlık ve ettirgenlik çatı eklerinin işlevleri. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi. 5(3), 1204-1215. https://izlik.org/JA77TY49UL.
31. Karakuş, H. (2007). Rıfat Ilgaz’ın şiirinde toplumsal duyarlık ve aydın tavrı. (Haz. Ilgaz, A.) Rıfat Ilgaz Sempozyumu / 10-12 Mayıs 2006, Kastamonu, Türkiye (ss. 419-434). Çınar Yayınları.
32. Karaman, E. (2017). Roland Barthes ve Charles Sanders Peirce’in göstergebilimsel yaklaşımlarının karşılaştırılması. İstanbul Aydın Üniversitesi Dergisi, (34), 25-36. https://doi.org/10.17932/IAU.IAUD.13091352.2017.9/34.25-36.
33. Karasoy, Y. (2012). Türkçede -ma (-me) ekinin yeri. Prof. Dr. Yakup Karasoy’un dil, kültür ve edebiyat üzerine makaleleri - aydın sözü (ss. 19-31). (Haz. Direkci, B. & M. Gülmez). Aybil Yayınları.
34. Keskin, A. (2019). Öğrenci olaylarına genel bir bakış (1968-1980). Atatürk Dergisi, 8(2), 237-262. https://izlik.org/JA84JS78WB.
35. Koz, K & Türk, M. S. (2022). Metnin çoğul anlamlarına duyarlı bir okuma tarzı olarak yapısöküm yöntemi. Karadağ, N. C. ve A. Balcıoğulları (Eds.). Sosyal Bilimlerde Güncel Araştırma ve İncelemeler III (ss. 325-338). Akademisyen Yayınevi.
36. Mazbut (2024). Kubbealtı Sözlük. https://www.lugatim.com/s/mazbut (11.05.2025).
37. Kubbealtı Akademisi Kültür ve Sanat Vakfı. (2024). Mazbut. Kubbealtı Lugatı içinde 21 Mayıs, 2025 tarihinde https://www.lugatim.com/s/mazbut adresinden erişilmiştir.
38. Mehmet Rifat [Ilgaz]. (1927, Temmuz 27). Sevgilimin mezârında. Nazikter, 18(136), 1.
39. Pirim, E. & Ökten, C. E. (2019). -mA ve –mAk: cümlede anlam oluşumundaki işlevsellikleri. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (15), 43-62. https://doi.org/10.29000/rumelide.580452.
40. Rutli, E. E. (2016). Derrida’nın yapısökümü. Temaşa Erciyes Üniversitesi Felsefe Bölümü Dergisi, (5), 49-68. https://izlik.org/JA29BJ48AR.
41. Sabahattin Ali. (1943, Nisan). Okuduklarımız: Rifat Ilgaz ve son yıllarda Türk şiiri. Yurt ve Dünya, (28), 141-142.
42. Saussure, F. d. (1998). Genel dilbilim dersleri (Çev. Vardar, B.). Multilingual Yayınları.
43. Saydur, M. (2006). Rıfat Ilgaz’lı yıllar. (2. basım). Çınar Yayınları.
44. Soyoğul, G. (2015, Haziran 1). Veled mazbut, velakin memleket puşt!. Ege’de SonSöz. https://www.egedesonsoz.com/veled-mazbut-velakin-memleket-pust (21.05.2025).
45. Tanyeri, K. (2018). Rıfat Ilgaz’ın şiirleri üzerine bir araştırma. (YÖK Tez Merkezi, Yüksek lisans). Manisa Celal Bayar Üniversitesi.
46. Türk Dil Kurumu. (2023). İş. Güncel Türkçe Sözlük içinde 20 Mayıs, 2025 tarihinde https://sozluk.gov.tr/ adresinden erişilmiştir.
47. Türk Dil Kurumu. (2023). Okuma. Güncel Türkçe Sözlük içinde 10 Mayıs, 2025 tarihinde https://sozluk.gov.tr/ adresinden erişilmiştir.
48. Türk Dil Kurumu. (2023). Okutma. Güncel Türkçe Sözlük içinde 10 Mayıs, 2025 tarihinde https://sozluk.gov.tr/ adresinden erişilmiştir.
49. Türlü Tarcan, S. (2023). Radikal bir metin okuma stratejisi olarak: yapısöküm kavramının sanata yansımaları. Uluslararası Tasarım ve Sanat Dergisi, 1(2), 73-88. https://izlik.org/JA23MH37AU.
50. Uğural Yamuç, C. (2023). Yapıbozum. Murteza, G. & E. Y. Murteza (Eds.), KLU Felsefe Ansiklopedisi (C. 1) (ss. 430-432). Pinhan Yayıncılık.
51. Yanık, H. (2016). Yapısöküm üzerine birkaç not. Abant Kültürel Araştırmalar Dergisi, 1(2), 91-98. https://izlik.org/JA23FY79EJ.
52. Yıldız, E. (2021). Yapısöküm. Saraç, M. A. Y. (Ed.), Sosyal Bilimler Ansiklopedisi 4. Cilt / (S-Z) (s. 374). Ankara: TÜBİTAK Bilim Yayınları.