Anadolu Selçuklu Dönemi Mimarisinde Su Odaklı Tasarım Stratejileri ve Yükselen Rutubetin Azaltılması: Konya İnce Minareli Medrese İncelemesi

Öz

Tarih boyunca su, yalnızca yaşamsal bir gereklilik olarak değil, aynı zamanda medeniyetlerin inşaat ve planlama uygulamalarında yol gösterici bir tasarım ilkesi olarak da ortaya çıkmıştır. Yerleşimlerin konumu ve binaların inşasına ilişkin kararlar, özellikle temini, kontrolü ve tahliyesi açısından suyla olan kültürel ilişkileri yansıtmıştır. Bu çalışmanın amacı, Selçuklu dönemi antik su yönetimi altyapısını çok boyutlu bir yaklaşımla analiz etmek, belirli bir yapıya odaklanarak yapı malzemelerinin ve hidrolik bileşenlerin seçimini incelemektir. Bu bağlamda, öncelikle Konya'nın morfolojik yapısı ve hidrolik potansiyelleri değerlendirilmiş, ardından İnce Minareli Medrese'nin su düzenleme altyapısı detaylı bir şekilde incelenmiştir. Yapıda gözlemlenen merkezi su yönetimi düzeni, mimari ve su arasında işlevsel ve sembolik bir ilişki olduğunu göstermektedir. Yapıda kullanılan, yörede Sille taşı olarak adlandırılan trakit malzeme yüksek gözenekliliğe ve neme karşı duyarlılığa sahiptir. Zeminle doğrudan temas halindeki gözenekli duvarlar boyunca kılcal su hareketinden kaynaklanan yükselen nem, zamanla tuz birikmesine ve malzemenin bozulmasına neden olur. Yükselen nemle mücadele için uygulanan hidrolik sistemler, Selçuklu mimarisinde su yönetiminin işlevsel ve kültürel derinliğini ortaya koymaktadır. Bu bulgular, suya dayanıklı tasarım stratejilerinin geliştirilmesi için değerli bilgiler sunmakta ve bütüncül bir çerçeve sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Sille taşı
• gözeneklilik
• kapiler su
• su yönetimi

Water-Oriented Design Strategies and Rising Damp Mitigation in Anatolian Seljuk Period Architecture: Konya Ince Minareli Madrasa Review

Öz

Throughout history, water has emerged not only as a vital necessity but also as a guiding design principle in the construction and planning practices of civilizations. Decisions regarding the location of settlements and the construction of buildings have reflects cultural relationships with water, particularly in terms of its supply, control, and discharge. The aim of this study is to analyze the ancient water management infrastructure of the Seljuk period through a multi-dimensional approach, focusing on a specific building and examining the selection of construction materials and hydraulic components. In this context, the morphological structure and hydraulic potentials of Konya have first been assessed, followed by a detailed investigation of the water-regulating infrastructure of the İnce Minareli Madrasa. The central water management layout observed in the building demonstrates a functional and symbolic relationship between architecture and water. The trachyte material, called Sille stone in the region, used in the structure has high porosity and sensitivity to moisture. Rising damp, resulting from capillary water movement through porous walls in direct contact with the ground, causes salt accumulation and material deterioration over time. The hydraulic systems implemented to combat rising damp reveal the functional and cultural depth of water management within Seljuk architecture. These findings offer valuable insights for the development of water resistant design strategies and provide a holistic framework for interpreting the relationship between historical buildings and water.

Anahtar Kelimeler

• Sille Stone
• porosity
• rising damp
• water management

Destekleyen Kurum

Istanbul Gedik University

Etik Beyan

There is no need to obtain permission from the ethics committee for the article prepared. There is no conflict of interest with any person / institution in the article prepared.

Kaynakça

1. [1] V. Gordelevski, Anadolu Selçuklu Devleti. Ankara, Türkiye: Onur Yayınları, 1988.
2. [2] İ. H. Konyalı, Abideleri ve Kitabeleri ile Konya Tarihi. Ankara, Türkiye: Yeni Kitap Basımevi, 1964.
3. [3] T. Baykara, Türkiye Selçukluları Devrinde Konya. Ankara, Türkiye: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1985.
4. [4] Republic of Türkiye Ministry of Agriculture and Forestry, General Directorate of Water Management, “Hydrological characteristics of the Konya Closed Basin,” [Online]. Available: https://www.tarimorman.gov.tr/SYGM/Sayfalar/Detay.aspx?SayfaId=135. [Accessed: Apr. 2, 2025].
5. [5] M. Bildirici and Ö. Bildirici, “Konya ve Çevresinde Çağlar Boyu Tarihi Su Yapıları,” presented at the Türkiye İnşaat Mühendisliği Teknik Kongresi, İzmir, Türkiye, Oct. 23–25, 1997.
6. [6] F. Özerdem and A. Diken, “Konya Suyunun Dünü Bugünü,” presented at the TMMOB I. Konya Kent Sempozyumu, Konya, Türkiye, Nov. 26–27, 2011.
7. [7] E. Cabrera, Water Engineering and Management Through Time – Learning from History. Leiden, The Netherlands: CRC Press, 2010.
8. [8] S. Doğan, Konya Su Tarihi. Konya, Türkiye: KOSKİ, 2003.

9. [9] F. Soyman and İ. Tongur, Konya Eski Eserler Kılavuzu. Konya, Türkiye: Konya Yeni Kitabevi, 1944.
10. [10] O. Aslanapa, Türk Sanatı. İstanbul, Türkiye: Remzi Kitabevi, 2011.
11. [11] H. Karpuz, Anadolu Selçuklu Mimarisi. Konya, Türkiye: SÜYGV, 2001.
12. [12] D. Kuban, Selçuklu Çağında Anadolu Sanatı. İstanbul, Türkiye: Yapı Kredi Yayınları, 2002.
13. [13] M. Akok, “Konya İnce Minareli Medrese’nin Rölöve ve Mimarisi,” Türk Arkeoloji Dergisi, 1972.
14. [14] A. Kuran, Anadolu Medreseleri. Ankara, Türkiye: ODTÜ Mimarlık Fakültesi, 1969.
15. [15] M. Y. Çelik and M. Sert, “An assessment of capillary water absorption changes related to the different salt solutions and their concentrations ratios in the Döğer tuff used as building stone of cultural heritages,” J. Build. Eng., vol. 35, p. 102102, Dec. 2020. [Online]. Available: https://doi.org/10.1016/j.jobe.2020.102102
16. [16] E. Eren, “Konya Selçuklu Mimari Yapıtlarında Kullanılan Taşların Korunmuşluk Durumları ve Koruma-Onarım Yöntemleri Üzerine Öneriler,” presented at the Selçuklu Çağında Mimarlık Sempozyumu, Konya, Türkiye, Nov. 15–17, 2007.
17. [17] N. Taşlıgıl and G. Şahin, “Yapı Malzemesi Olarak Kullanılan Türkiye Doğal Taşlarının İktisadi Coğrafya Odağında Analizi,” Marmara Coğrafya Dergisi, 2016.
18. [18] M. A. Tekin, “Konya Bölgesindeki Tarihi Yapılarda Kullanılan Kayaların Bozunma Özelliklerinin Araştırılması,” M.S. thesis, Dumlupınar Univ., Kütahya, Türkiye, 2020.
19. [19] S. Ögel, Anadolu’nun Selçuklu Çehresi. İstanbul, Türkiye: Akbank Yayınları, 1994.
20. [20] A. U. Peker, “Ortaçağ Anadolu Mimarisinde Anlam,” Arkeoloji ve Sanat, 1998.
21. [21] A. Ağıl, “Anadolu Selçuklu Kapalı Medreseleri ve Kubbe-Havuz İlişkisi,” M.S. thesis, Istanbul Tech. Univ., Istanbul, Türkiye, 1992.
22. [22] Y. Önge, “Fıskıyeli Türk Çeşmeleri,” Vakıflar Dergisi, 1991.
23. [23] A. Yavaş, “Anadolu Selçuklu Veziri Sahip Ata Fahreddin Ali'nin Mimari Eserleri,” Ph.D. dissertation, Ankara Univ., Ankara, Türkiye, 2007.
24. [24] S. N. Pekdemir, “Karatay Medresesi Eyvanı Kurtarma Kazısı,” presented at the 16. Müze Çalışmaları ve Kurtarma Kazıları Sempozyumu, Marmaris, Türkiye, Apr. 25–27, 2007.
25. [25] Y. Önge, “Tarihi Türk Su Mimarisinden Örnekler XIV. Yüzyıla Ait İki Eski Türk Havuzu,” Arkitekt, 1964.
26. [26] Y. Önge, Türk Mimarisinde Selçuklu ve Osmanlı Dönemlerinde Su Yapıları. Ankara, Türkiye: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1997.
27. [27] K. Çeçen, “Osmanlı Suyollarında Künkler, Debi Ölçme Tertibatı ve Su Terazileri,” in Osmanlı İmparatorluğu’nun Doruğu 16. Yüzyıl Teknolojisi, İstanbul, Türkiye: İSKİ, 1999.
28. [28] D. Kolbay and G. Arun, “Influence of Underground Water Controlling Systems on Durability of Ancient Masonry,” in Proc. Importance of Place Conf., Sarajevo, Bosnia and Herzegovina, Oct. 21–23, 2015.
29. [29] Y. Erdemir, İnce Minare Taş ve Ahşap Eserler Müzesi. Konya, Türkiye: T.C. Konya Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, 2007.
30. [30] S. Doğan, İslam Medeniyeti ve Konya Suları. Konya, Türkiye: NKM Yayınları, 2004.
31. [31] G. Arun, “Master Builders’ Design Skills Diagnosing the Failures,” in Structures and Architecture: Concepts, Applications and Challenges. London, U.K.: CRC Press, 2012.
32. [32] A. Boran and M. Mutlu, “Meram İlçesinde Bulunan Sarnıçlar,” in Yeşilin ve Medeniyetin Köprüsü Meram. Konya, Türkiye: Meram Belediyesi, 2014, pp. 310–344.
33. [33] A. V. Çobanoğlu, “Sarnıç/Selçuklu ve Osmanlı Devri,” in Diyanet İslam Ansiklopedisi, vol. 36. Ankara, Türkiye: TDV, 1993, pp. 159–161.
34. [34] O. Özyurt, “Konya ve Çevresindeki Tarihi Su Sarnıçları,” M.S. thesis, Selçuk Univ., Konya, Türkiye, 1988.
35. [35] S. Eyice, “Çeşme,” in Diyanet İslam Ansiklopedisi, vol. 8. Ankara, Türkiye: TDV, 1993.
36. [36] M. Akok, “Konya Sahib-ata Hanikah, Camiinin Rölöve ve Mimarisi,” Türk Arkeoloji Dergisi, 1972.
37. [37] SALT Araştırma, “Sahip Ata Camii'nin Taçkapısı,” [Online]. Available: https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/71383. [Accessed: May 1, 2024].
38. [38] C. Giovanni, Türkiye Selçuklularından Osmanlılara Sanat. İstanbul, Türkiye: YKY, 2010.
39. [39] B. Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş-III. Ankara, Türkiye: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1991.
40. [40] S. A. Kahraman and Y. Dağlı, Evliya Çelebi Seyahatnamesi: Konya Kayseri Antakya Şam Urfa Maraş Sivas Gazze Sofya Edirne. İstanbul, Türkiye: YKY, 2012.
41. [41] İ. Dinç, “Su Kuyularının Abideleri Koruma Fonksiyonları,” in TAÇ Vakfı Yıllığı. İstanbul, Türkiye: TAÇ Vakfı, 1991.
42. [42] E. Franzoni, “Rising damp removal from historical masonries: A still open challenge,” Constr. Build. Mater., vol. 54, pp. 123–136, Jan. 2014.
43. [43] E. Franzoni, “State-of-the-art on methods for reducing rising damp in masonry,” J. Cult. Herit., vol. 31S, pp. S3–S9, Apr. 2018. [Online]. Available: https://doi.org/10.1016/j.culher.2018.04.001
44. [44] Z. Atçeken, Konya Şer’iyye Sicil Kayıtlarına Göre Konya’daki Selçuklu Yapılarının Osmanlı Devrinde Bakımı ve Kullanılması. Ankara, Türkiye: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1998.
45. [45] M. Akok, “Konya’da Restore Edilme Yoluyla Kurtarılması Düşünülen Üç Selçuklu Eseri. Sırçalı, Karatay ve İnce Minareli Medreselerin Restorasyon Projeleri,” Türk Arkeoloji Dergisi, 1977.
46. [46] H. Güneş, “Konya İnce Minareli Medrese ve Restorasyon Evreleri,” in Tarih Araştırmaları III, Ankara, Türkiye: İksad, 2022, pp. 311–340.
47. [47] M. Forsyth, Structures & Construction in Historic Building Conservation. Oxford, U.K.: Blackwell Publishing, 2007.
48. [48] “Konya’nın abidevi eseri İnce Minareli Medrese’sinin taç kapısı acil restore edilmeyi bekliyor,” [Online]. Available: https://www.arkeolojisanat.com/shop/blog/konyanin-abidevi-eseri-ince-minareli-medresesinin-tac-kapisi-acil-restore-edilmeyi-bekliyor_3_1364451. [Accessed: Sept. 4, 2024].
49. [49] Ü. Eroğlu and H. Halaç, “İnce Minareli Medresedeki Nem Problemi ve Çözüm Önerileri,” Vakıflar Dergisi, vol. 57, pp. 157–176, 2022.
50. [50] S. Siegesmund and R. Snethlage, Stone in Architecture: Properties, Durability. London, U.K.: Springer Science+Business Media, 2014.
51. [51] R. Prikryl and B. Smith, Building Stone Decay: From Diagnosis to Conservation. London, U.K.: Geological Society Special Publication, 2007.
52. [52] W. D. Hoff and C. Hall, Water Transport in Brick, Stone and Concrete. Boca Raton, FL, USA: CRC Press, 2011.
53. [53] L. Clair and M. R. D. Seaward, Biodeterioration of Stone Surfaces – Lichens and Biofilms as Weathering Agents of Rocks and Cultural Heritage. Dordrecht, Netherlands: Springer Science+Business Media, 2004.
54. [54] Pa. Mandrioli, G. Caneva, and C. Sabbioni, Cultural Heritage and Aerobiology. Bologna, Italy: SEPS Kluwer Publisher, 1998.
55. [55] N. Çamlıbel, Geleneksel Yapılarda Stabilitenin İyileştirilmesi: Temellerin Takviyesi. İstanbul, Türkiye: Birsen Yayınevi, 2000.
56. [56] G. Croci, The Conservation and Structural Restoration of Architectural Heritage. Billerica, MA, USA: WIT Press, 2007.
57. [57] K. M. Bozacı and S. Puyan, “Taşkınlar ve Yeraltı Suyunun II. Beyazıt Külliyesindeki Kapilarite Etkileri,” in Proc. IV. Uluslararası Mimar Sinan Sempozyumu, Edirne, Türkiye, Apr. 10–11, 2008, pp. 25–30.
58. [58] M. Dal, İ. Kılıç, and A. Gültekin, “Geleneksel ve Çağdaş Yapılarda Su ve Nemin Malzemeye Etkileri,” in Proc. 4th International Mimar Sinan Symposium, Edirne, Türkiye, 2008, vol. 1, pp. 37–42.
59. [59] H. T. Durgunoğlu, T. Karadayılar, and C. G. Olgun, “Foundation Problems of Konya Alaeddin Mosque and Implication of Remedial Measures,” in Proc. International Conference on Studies in Ancient Structures, Istanbul, Türkiye, Jul. 14–18, 1997.
60. [60] C. Alves, C. A. M. Figueiredo, J. Sanjurjo-Sánchez, and A. C. Hernández, “Effects of water on natural stone in the built environment—A review,” Geosciences, vol. 11, no. 11, p. 459, 2021.
61. [61] E. Y. Kuyrukçu and M. Yıldız, “Konya ve Çevresindeki Selçuklu Dönemi Tarihi Yapılardaki Taş Malzemede Bozulmalar,” Selçuklu Araştırmaları Dergisi, vol. 24, pp. 37–54, 2025.
62. [62] M. Saydan, “Konya Bölgesindeki Tarihi Yapılarda Sıklıkla Kullanılan Sille Taşının Bazı Mekanik, Minerolojik, Jeokimyasal ve Puzolanik Özelliklerinin Belirlenmesi,” M.S. thesis, Selçuk Univ., Konya, Türkiye, 2015.
63. [63] A. A. Yasa, “Anadolu Selçuklu ve Beylikler Dönemi Konya Yapılarında Malzeme Kullanımı ve Yapım Teknikleri,” Vakıflar Dergisi, vol. 45, pp. 143–176, 2016.
64. [64] O. N. Dülgerler and M. Yıldız, “Selçuklu Dönemi Konya Yapılarında Kireç Harcı İçerisinde Kül Kullanımı,” in I. Uluslararası Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Kongresi Bildirileri-I, Konya, Türkiye, 2001, pp. 251–255.
65. [65] H. Bayık and İ. Bedirhanoğlu, “Tarihi Yapılarda Kullanılan Doğal Taşlarda Bozunmalar,” in Farklı Yaklaşımlarla Madenler ve Değerli Taşlar. Ankara, Türkiye: Kadim Yayın Grubu, 2022, pp. 495–511.