Özel Eğitimde Öğretmen Yetiştirme: Türkiye'deki Araştırmalar

Öz

Türkiye’de özel eğitim öğretmeni yetiştirme süreci geçmişten günümüze değişimlere uğramıştır. Yaşanan değişimler göz önüne alındığında özel eğitim öğretmeni yetiştirme sürecine odaklanan çalışmaların incelenmesi güncel durumun bir bütün olarak ortaya konulması noktasında önem kazanmaktadır. Bu araştırmanın amacı Türkiye’de özel eğitim alanındaki öğretmen yetiştirme çalışmalarını gözden geçirmektir. Amaç doğrultusunda, araştırma literatür taraması olarak gerçekleştirilmiştir. Veri toplama sürecinde belirlenen anahtar kelimeler ile çeşitli veri tabanları taranmış ve toplam 197 araştırmaya ulaşılmıştır. Amacı doğrudan öğretmen yetiştirme olmayan 129 çalışma ile öğretmen yetiştirme sürecine ilişkin bir uygulama içermeyen ve ampirik olmayan 9 çalışma kapsam dışında tutulmuştur. Dâhil etme ve dışlama ölçütleri doğrultusunda elde edilen toplam 32 çalışma araştırma kapsamında analiz edilmiştir. Çalışmaların yöntemsel özellikleri incelendiğinde ağırlık olarak nitel araştırma tasarımı (n=16), ardından nicel araştırma tasarımları (n=10) ve uygulama içeren çalışmalar (n=6) olarak gerçekleştirildiği belirlenmiştir. Bulgular öğretmen yeterlilikleri, programın yapısı ve içeriği, öğretmenlik uygulaması temaları çevresinde toplanmıştır. Sonuçlar, özel eğitim alanında öğretmen yetiştirme sürecinde teorik ve uygulamalı dersler arasındaki bağlantı kurulmasının niteliği artıracağına işaret etmektedir. Öğretmen yeterliklerinin desteklenmesinde gereksinim odaklı hizmet içi eğitimlere ihtiyaç duyulduğu sonucuna ulaşılmıştır. Uygulamalı çalışmaların artması, yeni modellerin ortaya konulabilmesi, bu modellerin test edilebilmesi için standardın ve sürekliliğin sağlanması gerektiği çıkarımı yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Özel Eğitim
• Öğretmen Yetiştirme
• Öğretmenlik uygulaması
• Özel eğitim programı
• Öğretmen adayları

Teacher Training in Special Education: Research in Türkiye

Öz

The process of training special education teachers in Türkiye has undergone changes from the past to the present. Considering these changes, examining studies focused on the process of training special education teachers is important in terms of revealing the current situation. The purpose of this study is to review teacher training studies in the field of special education in Türkiye. In line with this objective, the research was conducted using a literature review design. During the data collection process, various databases were searched using predefined keywords, resulting in a total of 197 studies. A total of 32 studies obtained in accordance with the inclusion and exclusion criteria were analyzed within the scope of the research. The findings were grouped around the themes of teacher competencies, program structure and content, and teaching practice. The results suggest that establishing a connection between theoretical and practical courses in the teacher training process for special education will enhance its quality. It has been concluded that there is a need for needs-based in-service training to support teacher competencies. It has been inferred that standards and continuity must be ensured to increase practical studies, develop new models, and test these models.

Anahtar Kelimeler

• Special education
• Teacher training
• Teaching practice
• Special education program
• Teacher candidates

Kaynakça

1. Alaçayır, S. (2011). Zihin engelliler öğretmeni adaylarının yeterlik algıları ile öğrenme stilleri arasındaki ilişkinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi.
2. Allday, R. A., Hinkson-Lee, K., Hudson, T., Neilsen-Gatti, S., Kleinke, A., & Russel, C. S. (2017). Training general educators to increase behavior-specific praise: Effects on students with EBD. Behavioral Disorders, 37(2), 87-98. https://doi.org/10.1177/019874291203700203
3. Alptekin, S. ve Vural, M. (2014). Zihin engelliler öğretmenliği adaylarının uygulamada karşılaştığı problemlere ilişkin görüş ve önerileri. Turkish Studies, 9(2), 127-139. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.6213
4. Altındağ-Taştan, O. A. (2023). Öğretmenlik uygulamasını uzaktan eğitim yoluyla tamamlamış özel eğitim öğretmenleri ile yüz yüze eğitim yoluyla tamamlamış özel eğitim öğretmenlerinin özyeterlilik algılarının incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Uludağ Üniversitesi.
5. Avramidis, E., & Norwich, B. (2002). Teachers’ attitudes towards integration/inclusion: A review of the literature. European Journal of Special Needs Education, 17(2), 129-147. https://doi.org/10.1080/08856250210129056
6. Aydın, A. (1998). Eğitim fakültelerinin yeniden yapılandırılması ve öğretmen yetiştirme sorunu. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi Dergisi, 4(3), 275-286.
7. Aydın, G. ve Şentürk, Ş. (2021). Özel eğitim bölümü lisans programının birleştirilmesine yönelik özel eğitim öğretmenlerinin görüşlerinin değerlendirilmesi. Turkish Journal of Primary Education, 6(1), 36-50. https://doi.org/10.52797/tujped.829099
8. Aydın, S. (2015). Öğretmenlik Uygulaması I-II derslerinin zihin engelliler öğretmen adaylarının öz-yeterlilik algıları üzerindeki etkisi (KKTC örneği) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Yakın Doğu Üniversitesi.

9. Baskan, G. A., Aydın, A. ve Madden, T. (2006). Türkiye’deki öğretmen yetiştirme sistemine karşılaştırmalı bir bakış. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 15(1), 35-42.
10. Bayrakdar, U., Vural-Batık, M. ve Barut, Y. (2016). Özel eğitim öğretmen adaylarının öğretmen özyeterlik düzeyleri ve öğretmenlik mesleğine yönelik tutumları, Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi (KEFAD), 17(2), 133-149.
11. Bilgin, A. Ç. (2022). Özel eğitim öğretmenliği programının CIPP program değerlendirme modeli ile incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi.
12. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27–40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027
13. Brownell, M. T., Sindelar, P. T., Kiely, M. T., & Danielson, L. C. (2010). Special education teacher quality and preparation: Exposing foundations, constructing a new model. Exceptional Children, 76(3), 357-377. https://doi.org/10.1177/001440291007600307
14. Bulut, H. ve Doğar, Ç. (2006). Öğretmen adaylarının öğretmenlik mesleğine karşı tutumlarının incelenmesi. Erzincan Eğitim Fakültesi Dergisi, 8(2), 13–27.
15. Bural, B. ve Avşaroğlu, S. (2012). Zihin engelliler öğretmenliği öğretim uygulaması dersinde karşılaşılan güçlüklerin öğretmen adayları açısından değerlendirilmesi. Turkish Journal of Education, 1(2), 51-63. https://doi.org/10.19128/turje.181047
16. Büyükalan-Filiz, S., Çelik-Şahin, A., Tufan, S. ve Karaahmetoğlu, B. (2018). Özel eğitim öğretmenliği lisans programlarının birleştirilmesine ilişkin öğretim üyelerinin görüşleri. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 33(3), 763-775. https://doi.org/10.16986/HUJE.2018036496
17. Corr, C., Snodgrass, M. R., Greene, J. C., Meadan, H., & Santos, R. M. (2020). Mixed methods in early childhood special education research: Purposes, challenges, and guidance. Journal of Early Intervention, 42(1), 20-30. https://doi.org/10.1177/1053815119873096
18. Council for Exceptional Children. (2015). What every special educator must know: Professional ethics and standards.
19. Çakmak, M. (2025). Özel eğitim öğretmenliği hizmet öncesi sürecinin değerlendirilmesi [Yayımlanmamış doktora tezi]. Anadolu Üniversitesi.
20. Çapa, Y. ve Çil, N. (2000). Öğretmen adaylarının öğretmenlik mesleğine yönelik tutumlarının farklı değişkenler açısından incelenmesi. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 18, 69–73.
21. Çetin, A., Ünsal, S. ve Hekimoğlu, E. (2021). 2018-2019 öğretim yılında güncellenen öğretmen yetiştirme lisans programının incelenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, (52), 337-358. https://doi.org/10.53444/deubefd.904931
22. Dedeoğlu, S., Durali, S. ve Tanrıverdi, A. (2004). Özel eğitim bölümü zihin engelliler öğretmenliği anabilim dalı 3., 4. sınıf öğrencileri ve mezunlarının kendi bölüm programları, öğretmen yetiştirme ve eğitim fakülteleri ile ilgili düşünce ve önerileri. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 5(1), 47-55. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000074
23. Demirel, Ö. (2000). Karşılaştırmalı eğitim. Pegem Akademi.
24. Doğan, B. (2023). Okul öncesi ve özel eğitim öğretmen adaylarının Web 2.0 araçlarını kullanma ve dijital öğretim materyali geliştirme yeterliklerinin öğretim teknolojileri dersi kapsamında incelenmesi: bir eylem araştırması [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Okan Üniversitesi.
25. Doğan, S. ve Güven, M. (2021). Yeni mezun zihin engelliler öğretmenlerinin yaşadıkları sorunlara ve mezun oldukları lisans programına ilişkin görüşlerin incelenmesi. Trakya Eğitim Dergisi, 11(1), 113-132. https://doi.org/10.24315/tred.674265
26. Ergenekon, Y., Özen, A. ve Batu, E. S. (2008). An evaluation of the views of mental retardation practicum students on teaching practicum. Educational Sciences: Theory and Practice, 8(3), 881-891.
27. Ergül, C., Baydik, B. ve Demir, S. (2013). Opinions of in-service and pre-service special education teachers on the competencies of the undergraduate special education programs. Educational Sciences: Theory and Practice, 13(1), 518-522.
28. Espeño, S., Babiano, E. H., Bucoy, M. L. R., Busime, E. L., & De Borja, J. M. A. (2024). Issues and challenges of implementing special education (sped) curriculum in the Philippines: A systematic literature review. Jurnal Inovasi Pendidikan, 2(4), 195–205. https://doi.org/10.60132/jip.v2i4.390
29. Fraenkel, J., Wallen, N., & Hyun, H. H. (2012). How to design and evaluate research in education (8th ed.). McGraw Hill.
30. Gönüldaş H., Cüre, G., Tutuk, T., Yılmaz, Y. ve Uçar A. S. (2023). Investigation of special education department research assistants’ perceptions of teaching practice course. Journal of Qualitative Research in Education, 35, 278-301. https://doi.org/10.14689/enad.35.1737
31. Gönüldaş, H. ve Gümüşkaya, Ö. (2022). Özel eğitim öğretmen adaylarının ve öğretmenlerinin öz-yeterlik algıları ile kaygı ve tükenmişlik düzeylerinin incelenmesi. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 22(1), 19-43. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2022..-780851
32. Graf, L., Lôbo, Í. M., Marvila, L. dos S. P., & Gomes, C. M. (2025). Teacher training in special education: Challenges and possibilities for inclusion. Revista Acadêmica Online, 11(55), e464. https://doi.org/10.36238/2359-5787.2025.v11n55.464
33. Güleç-Aslan, Y. (2014). Zihin engelliler öğretmenliği programındaki öğretmen adaylarının otizm spektrum bozukluğuna ilişkin deneyim ve algıları. Kastamonu Üniversitesi Kastamonu Eğitim Dergisi, 22(3), 869-896.
34. Horne, P. E., & Timmons, V. (2009). Making it work: teachers’ perspectives on inclusion. International Journal of Inclusive Education, 13(3), 273–286. https://doi.org/10.1080/13603110701433964
35. Ingersoll, R. M., & Perda, D. (2008). The status of teaching as a profession. Schools and Society: A Sociological Approach to Education, 12, 106-118.
36. Karal, M. A., & Wolfe, P. S. (2022). Online community-based instruction (CBI) training for pre-service Special education teachers in Turkey. Exceptionality, 30(1), 14–26. https://doi.org/10.1080/09362835.2020.1727331
37. Kavcar, C. (2002). Cumhuriyet döneminde dal öğretmeni yetiştirme. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 35(1-2), 1-14. https://doi.org/10.1501/Egifak_0000000058
38. Klenke, K. (2016). Qualitative research in the study of leadership. Emerald Group Publishing.
39. Marquezine, M. C., Leonessa, V. T., & Busto, R. M. (2013). Special education teacher and the difficulties at the beginning of the professional practice. Revista Educação Especial, 26(47), 699–712. https://doi.org/10.5902/1984686X6714
40. Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook (2nd ed.). SAGE Publications.
41. Öksüz, Y. ve Coşkun, K. (2012). Öğretmenlik uygulaması I-II derslerinin zihin engelliler öğretmen adaylarının öz-yeterlilik algılamaları üzerindeki etkisi. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 13(2), 131-155.
42. Öncül, N., Acar, Ç., Çolak, A., Yücesoy-Özkan, Ş., Dalgın, Ö., Bozkurt, S. S. ve Gürgör-Kılıç, F. G. (2022). Zihin engelliler öğretmen adaylarının öğretmenlik mesleğine ilişkin beklentilerinin belirlenmesi. Kalem Eğitim ve İnsan Bilimleri Dergisi, 12(1), 125-150. https://doi.org/10.23863/kalem.2021.203
43. Özen, A., Ergenekon, Y. ve Batu, E. S. (2009). Zihin engelliler öğretmenliği adaylarının uygulama okulları ve uygulama sınıf öğretmenleri hakkındaki görüşleri. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(1), 185-200.
44. Özer, Z. (1995). Anadolu üniversitesi eğitim fakültesi zihin engelliler öğretmenliği programının içerik ögesinin mezun görüşlerine dayalı olarak değerlendirilmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Anadolu Üniversitesi.
45. Öztürk, H., Şahin, V. ve Vuran, S. (2022). Özel gereksinimli çocuklarla ilk karşılaşma ve özel eğitim öğretmen adaylarının eğitmenlik deneyimi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 23(3), 595-612. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.865603
46. Özyürek, M. (2008). Nitelikli öğretmen yetiştirmede sorunlar ve çözümler: Özel eğitim örneği. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 6(2), 189-226.
47. Prais, J. L. de S., & Rosa, V. F. da. (2017). The teachers training for the inclusion treated in the Brazilian Journal of Special Education: an analysis. Revista Educação Especial, 30(57), 129–144. https://doi.org/10.5902/1984686X19833
48. Puspasari, A., & Widyastono, H. (2020). Comparative study of competency and certification of special education teachers in various countries. Journal of ICSAR, 4(1), 40-43.
49. Rodrigues, S. (2005). International perspectives on teacher professional development: Changes Influenced by politics, pedagogy and ınnovation. Nova Science Publishers.
50. Santos, C. H. A. dos, Coelho, T., Hübner, L. A. X., Silva, M., Gouveia, E. B., & Oliveira, M. S. V. (2024). The importance of teacher training for special education. Revista Arace, 6(2). https://doi.org/10.56238/arev6n2-130
51. Sharma, U., & Sokal, L. (2015). Can teachers’ self-reported efficacy, concerns, and attitudes toward inclusion scores predict their actual inclusive classroom practices? Australasian. Journal of Special Education, 40(1), 21–38. https://doi.org/10.1017/jse.2015.14
52. Sindelar, P. T., Brownell, M. T., & Billingsley, B. (2010). Special education teacher education research: Current status and future directions. Teacher Education and Special Education, 33(1), 8-24. https://doi.org/10.1177/0888406409358593
53. Sola-Özgüç, C. (2019). Pre-service special education teachers’ experiences in the practice they perform in a guidance and research center. Ankara University Faculty of Educational Sciences Journal of Special Education, 20(4), 763-789. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.512951
54. Tankersley, M., Harjusola-Webb, S., & Landrum, T. J. (2008). Using single-subject research to establish the evidence base of special education. Intervention in School and Clinic, 44(2), 83–90. https://doi.org/10.1177/1053451208321600
55. Tristani, L., & Bassett-Gunter, R. (2020). Making the grade: teacher training for inclusive education: A systematic review. Journal of Research in Special Educational Needs, 20(3), 246–264. https://doi.org/10.1111/1471-3802.12483
56. Troia, G. (2014). Evidence-based practices for writing instruction (Document No. IC-5). University of Florida, Collaboration for Effective Educator Development, Accountability, and Reform Center. http://ceedar.education.ufl.edu/tools/innovation-configuration/
57. Ulay, G. (2018). Özel eğitim öğretmenliği lisans programının zihin engelliler öğretmenliği yeterlikleri açısından incelenmesi (Sakarya İli Örneği) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Sakarya Üniversitesi.
58. Uzuner, Y. (2005). Özel eğitimden örneklerle eylem araştırmaları. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 6(02), 1-13.
59. Vuran, S. ve Ergenekon, Y. (2014). Training process cycles for special education teachers and university supervisors: A Turkish context. Educational Sciences: Theory and Practice, 14(1), 282-295. https://doi.org/10.12738/estp.2014.1.1563
60. Walker, V. L., Douglas, K. H., Wang, C., & Li, Z. (2022). Special education teachers’ perspectives of effective pre-service training practices in systematic instruction for students with extensive support needs. International Journal of Developmental Disabilities, 1–12. https://doi.org/10.1080/20473869.2022.2110362
61. Yıkmış, A., Özak, H., Acar, Ç. ve Karabulut, A. (2014). Öğretmen adaylarının zihin engelliler sınıf öğretmenleri ve uygulama sınıflarına ilişkin görüşleri. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 15(Özel Sayı), 297-306. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2015.15.0-5000128665
62. Yıldırım, S. (2023). Öğretmen adaylarının özel gereksinimli bireyler için dijital çoklu ortam materyal geliştirmeye yönelik akademik başarı ve görüşleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Uludağ Üniversitesi.
63. Yılmaz, Y. ve Gürgür, H. (2023). Improving the teacher training process in special education: An action research. Kuramsal Eğitimbilim Dergisi [Journal of Theoretical Educational Science], 16(3), 502-535. https://doi.org/10.30831/akukeg.1254380
64. Yükseköğretim Kurulu. (2016). Program isim değişikliği (Sayı: 75850160104.01.02.01/843). https://www.yok.gov.tr
65. Yükseköğretim Kurulu. (2018). Öğretmen yetiştirme lisans programları. https://www.yok.gov.tr
66. Yükseköğretim Kurulu. (2020). Eğitim fakültelerinin müfredatına ilişkin karar. https://www.yok.gov.tr/Sayfalar/Haberler/2020/egitim-fak%C3%BCltelerine-yetki-devri.aspx