SARUHANOĞULLARI DÖNEMİNDE BİR KADIN BÂNİ: GÜLGÜN HATUN VE KÜLLİYESİ

Öz

Anadolu Beylikleri döneminde vakıf müessesesi, yalnızca dinî ve hayrî hizmetlerin sürekliliğini sağlayan bir yapı olarak değil, aynı zamanda şehirlerin mekânsal ve toplumsal gelişimini şekillendiren temel unsurlardan biridir. Söz konusu vakıf faaliyetleri, çoğunlukla erkek banîler üzerinden ele alınmış olmakla birlikte, hanedan mensubu kadınların da şehirlerin mimari yapısına katkıda bulunduğu bilinmektedir. Batı Anadolu beyliklerinden biri olan Saruhanoğulları, Manisa ve çevresinde tesis ettiği vakıf yapılarıyla bölgenin şehirleşme sürecinde önemli bir yer tutmaktadır. Bu imar hareketliliği içerisinde, İshak Çelebi’nin eşi Gülgün Hatun tarafından tesis edilen vakıf yapıları, hem beylik dönemi şehir dokusunun anlaşılması hem de kadın banîliğinin değerlendirilmesi bakımından somut bir örnek oluşturmaktadır. Bu çalışma, Saruhanoğulları döneminde Manisa’da Gülgün Hatun tarafından inşa ettirilen vakıf yapıları üzerinden, beylikler döneminde kadınların vakıf kuruculuğu ve mimari faaliyetler içindeki konumlarını arşiv belgeleri, mimari veriler ışığında incelemeyi amaçlamaktadır. Böylece, literatürde dağınık hâlde bulunan verilerin bir araya getirilmesiyle, Gülgün Hatun’un vakıf faaliyetlerinin tarihsel ve mekânsal boyutlarının bütünlüklü biçimde değerlendirilmesi hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Saruhanoğulları
• Gülgün Hatun
• Külliye
• Manisa

A Female Patron ın the Saruhanoğulları Perıod: Gülgün Hatun and her Complex

Öz

During the Anatolian Beyliks period, the waqf institution was not only a structure that ensured the continuity of religious and charitable services, but also one of the fundamental elements shaping the spatial and social development of cities. Although these waqf activities were mostly carried out by male founders, it is known that women belonging to the dynasty also contributed to the architectural structure of cities. The Saruhanids, one of the principalities of Western Anatolia, played an important role in the urbanization process of the region with the waqf structures they established in Manisa and its surroundings. Within this urban development, the waqf structures established by Gülgün Hatun, wife of İshak Çelebi, provide a concrete example for understanding the urban fabric of the principality period and for evaluating female waqf founders. This study aims to examine the role of women in endowment founding and architectural activities during the beylik period, focusing on the endowment structures commissioned by Gülgün Hatun in Manisa during the Saruhanids era, based on archival documents and architectural data. Thus, by bringing together data scattered throughout the literature, the study aims to provide a comprehensive assessment of the historical and spatial dimensions of Gülgün Hatun's endowment activities.

Anahtar Kelimeler

• Saruhanoğulları
• Gülgün Hatun
• Complex
• Manisa

Kaynakça

1. TC. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), AE.SAMD.III, Kutu 164, Gömlek 16047.
2. TC. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), AE.SMST.III, Kutu 90, Gömlek 6715.
3. TC. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), C..EV.., Kutu 475, Gömlek 24007.
4. TC. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), AE.SOSM.III, Kutu 20, Gömlek 1325.
5. ACUN, H. (1999). Manisa’da Türk Devri Yapıları, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.
6. BATUR, A. (1970). “Osmanlı Camilerinde Almaşık Duvar Üzerine”. Anadolu Sanatı Araştırmaları 2, İstanbul.
7. DURUKAN, A. (2014). “Beylikler Dönemi Kültür Ortamından Bir Kesit”. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 9(10), 391-502.
8. EMECEN, Feridun (1989). XVI. Asırda Manisa Kazası, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.

9. EMECEN, F. (2006). Tarihin İçinde Manisa, Manisa Belediyesi Kültür Yayınları, Manisa.
10. EMECEN, F. (2009). “Saruhanoğulları”, TDV İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, 36, 170-173.
11. EYİCE, S. (1960). “İznik’te Büyük Hamam ve Osmanlı Devri Hamamları Hakkında Bir Deneme”, Tarih Dergisi, 11(15), 99-120.
12. GÖKÇEN, İ. (1950). Manisa Tarihinde Vakıflar ve Hayırlar (H. 1060, Miladi 1650’den sonra), Manisa Halkevi Yayınları, Manisa.
13. GÜRHAN, S. G. (2011). Saruhanoğlu Beyliği’nin Mirası: Manisa Gülgün Hatun Hamamı Seramikleri, Manisa Belediyesi Kültür Yayını, Manisa.
14. KARAKAYA, E. (1993). “Çukur Hamam”, TDV İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, 8, 385-387.
15. KORKMAZ, M. (2001). “Evkâf Defterlerine Göre XVI. Yüzyılda Saruhanoğulları Vâkıfları”, Manisa Araştırmaları 1, Manisa.
16. KÜSKÜ, S. G. (2017). “Saruhanlı Beyliği Dönemi Manisa Kent Kurgusu Üzerine Düşünceler”, Art-Sanat, (8), 199-218.
17. SU, K. (1982). “Gülfam, Öteki adıyla Gülgün Hatun'un Manisa'daki Vakıf ve Hayırları”, 1. Mesir Konferansları (20-30 Nisan 1982), Manisa Turizm Derneği Yayınları:3, Manisa, 33-47.
18. TANMAN, M. T. (2009). “Saruhanoğulları-Mimari”, TDV İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, 36, 173-174.
19. TANMAN, M. T. (2012). “Manisa Ulucami”, TDV İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, 42, 110-112.
20. TANRIKORUR, Ş. B. (2003). “Manisa Mevlevîhânesi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, 28, 1-3.
21. ULUÇAY, M. Ç. (1940). Saruhanoğulları ve Eserlerine Dair Vesikalar I, Resimli Ay Matbaası, İstanbul.
22. ULUÇAY, M. Ç. ve GÖKÇEN, İ. (1939). Manisa Tarihi, Resimli Ay Matbaası, İstanbul.
23. YAKUT, S. H. (2002). “Saruhanoğulları Beyliği”, Yüksek Lisans Tezi. Celal Bayar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
24. https://www.turkiyenintarihieserleri.com/?oku=1176 (Erişim Tarihi: 20.11.2025).