GURBETİN POLİTİKASI, PERDEDEKİ GURBET: 1960-1980 ARASI TÜRK SİNEMASINDA GÖÇ

Öz

Arka Plan: Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşundan itibaren göç konusu, zaman içerisinde değişen yoğunlukta da olsa, önemini koruyan bir olgu olmuştur. Hükümetler, farklı dönemlerde Türkiye’ye göçü teşvik ederken, bazı dönemlerde Türkiye’den dış göçü desteklemiştir. Dönemsel koşullara bağlı olarak göç politikası farklılık göstermiştir. 1923-1960 döneminde ulus devlet inşası ön plana çıkarken, 1960 sonrası işçi göçleri ile ekonomik refah hedeflenmiştir. 1980 sonrasında ise liberal politikalar etkili olmuş ve göç politikası bu doğrultuda geliştirilmiştir. 2000’li yıllarda ise Türkiye, Avrupa Birliği üyelik süreci doğrultusunda göç politikaları belirlemeye başlamıştır. Toplumsal hayatın bir yansıması olan sinema da bu değişimlere kayıtsız kalmamış; önce iç göçleri, ardından özellikle 1960-1980 dönemindeki işçi göçlerini ve bunların ortaya çıkardığı toplumsal sorunları perdeye taşımıştır. Amaç: Bu makalede 1960-1980 arası Türkiye Cumhuriyeti’nin uyguladığı göç politikasının ilk üç kalkınma planı çerçevesinde perdedeki yansıması incelenmektedir. İlgili dönemde (1960-1980) seçilmiş filmler üzerinden devlet politikaları ile sinemaya yansıyan göç ve göçmen olgusu araştırılmıştır. Bu kapsamda, Dönüş (1972), Umut Dünyası (1973), Otobüs (1974) Almanya Acı Vatan (1979) filmleri makale için belirlenmiştir. Bu filmler Türkiye’nin o dönemki göç politikaları göz önüne alınarak analiz edilmiştir. Yöntem: Makalede nitel araştırma yöntemlerinden olan dokuman analizi ve karşılaştırmalı analiz yöntemleri birlikte kullanılmıştır. Bulgular: 1960–1980 arası dönemde üretilen ve çalışmaya konu edilen filmler, kalkınma planlarında tanımlanan göç anlayışıyla belirgin bir örtüşmektedir. İncelenen filmler, göçün temel gerekçesini ekonomik nedenler üzerinden kurmakta; göçmen profillerini ise çoğunlukla vasıfsız ya da düşük nitelikli işgücü olarak temsil etmektedir. Filmlerde sunulan göç anlatıları, söz konusu Kalkınma Planları’nda yer alan geçici işgücü göçü ve ekonomik kalkınmaya katkı beklentisiyle uyum göstermektedir. Sonuç: İncelemeye konu olan filmler, kalkınma planlarında hedeflenen ekonomik temelli işgücü göçü modeli ile bu sürecin bireysel ve toplumsal yansımaları arasındaki uyumu yansıtmaktadır. Bu bağlamda sinema, resmî kalkınma stratejileriyle örtüşen bir anlatı yapısı kurarak, Türkiye’nin modernleşme ve kalkınma hedeflerinin toplumsal zeminde karşılık bulmasına aracılık etmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Politika
• Göç
• Türk sineması.

THE POLITICS OF EXILE, EXILE ON THE SCREEN: MIGRATION IN TURKISH CINEMA BETWEEN 1960 AND 1980

Öz

Background: Since the founding of the Republic of Türkiye, migration has remained an important phenomenon, although its intensity has varied over time. Governments have, at different periods, encouraged either immigration to Türkiye or emigration from Türkiye in line with prevailing political and economic priorities. Migration policies have therefore changed according to historical conditions. While nation-state building was the primary concern between 1923 and 1960, labour migration became a tool for economic development after 1960. Following 1980, migration policies were shaped by liberal reforms, and in the 2000s by the European Union accession process. As a reflection of social life, cinema engaged with these developments, portraying first internal migration and later labour migration and its social consequences. Objective: This article examines the representation of Türkiye’s migration policies between 1960 and 1980 within the framework of the first three development plans. It investigates how migration and migrants were portrayed in cinema through the analysis of selected films from the period. Dönüş (1972), Umut Dünyası (1973), Otobüs (1974), and Almanya Acı Vatan (1979) were selected and analysed in relation to the migration policies of the period. Method: The study employs document analysis and comparative analysis as qualitative research methods. Findings: The films examined align closely with the understanding of migration presented in the development plans. Migration is primarily portrayed as economically motivated, while migrants are generally represented as unskilled or low-skilled workers. These narratives are consistent with the temporary labour migration model and its expected contribution to economic development. Conclusion: The films reflect the compatibility between the labour migration model promoted in the development plans and its individual and social consequences. In this context, cinema functioned as a medium that echoed official development strategies while contributing to the social representation of Türkiye’s modernisation and development objectives.

Anahtar Kelimeler

• Politics
• Migration
• Turkish cinema.

Kaynakça

1. Abadan Unat, N. (2017). Bitmeyen Göç: Konuk işçilikten ulusötesi yurttaşlığa. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
2. Aydın, K., & Hanağası, U. B. (2017). Sosyoloji ve siyasal araştırmalarda karşılaştırmalı yöntem. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (33), 57-86.
3. Bakanlığı, T. C. (2025). T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Bakanlığı. T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Bakanlığı: https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/07/Ikinci_Bes_Kalkinma_Plani-1968-1972.pdf adresinden alındı
4. Banazılı, A. M. (2025, Eylül). Demokrat parti döneminde göç politikaları (1950-1960). Artuklu Kaime, s. 137-155.
5. Bayındır Goularas, G., & Sunata, U. (2015). Türk dış politikasında göç ve göçmen rejimi. Momment Hacettepe Üniversitesi İletişim Fakültesi Kültürel Çalışmalar Dergisi, s. 12-40.
6. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı. (2014). Uluslararası işgücü anlaşmaları (Yayın No: 07). Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı. Erişim adresi: https://casgem.gov.tr/Media/rnij5nms/uluslararasi-i%C5%9Fg%C3%BCc%C3%BC-anla%C5%9Fmalari.pdf. (Erişim tarihi: 3 Ekim 2025).
7. Ç Çelem, R. (2022). Türkiye'de hükümetlerin iç göç politikaları (1923-1960) (Doktora tezi, Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü). YÖK Ulusal Tez Merkezi. URL
8. Demir, M. (2016). Perdeye Yansıyan gurbet, Türk dış göçü ve sinema: 1971-1994 yılları arası dış göç temalı filmlerin analizi (Yayınlanmamış doktora tezi). Elazığ: Fırat Üniversitesi.

9. Ertürk, E. (2024). Sinema ve Göç: Almanya acı vatan filmini kültürlerarası iletişim bağlamında duygusal zekâ parametreleriyle irdelemek. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, s. 636-651.
10. Kara, M. (2017). Göç yazıları kuramdan alana Türkiye'de göç. Ankara: Kırmızı Çatı.
11. Kıral, B. (2020). Nitel bir veri analizi yöntemi olarak doküman. Siirt Üniveristesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, s. 170-189.
12. Kula, N., & Koluaçık, İ. (2016, Temmuz). Sinema ve toplumsal bellek: türk sinemasında almanya’ya dış-göç olgusu. OÜSOBİAD, s. 384-411.
13. Manap, Ç. (2025). Türkiye’de göç politikalarının ve göç yönetiminin. Akademik Yaklaşımlar Dergisi, s. 521-538.
14. Nocera, L. (2012). Manikürlü eller Almanya'da elektrik bobini saracak: Toplumsal cinsiyet perspektifinden Batı Almanya'ya Türk göçü (1961-1984). İstanbul: İstanbul bilgi Üniversitesi Yayınları.
15. Osmanoğlu, Ö. (2016). Türk sinemasında dış göç olgusu: Sosyo-kültürel karşılaşmalar, kimlik çatışması ve yabancılaşma. Marmara İletişim dergisi, s. 77-98.
16. Sağıroğlu, A. Z. (2022). Türkiye’nin kalkınma planlarında göç ve insan hareketlilikleri: Birinci ve ikinci kalkınma planları üzerine bir değerlendirme. İçtimaiyat Sosyal Bilimler Dergisi, s. 16-35.
17. Sak, R., Şahin Sak, İ., Öneren Şendil, Ç., & Nas, E. (2021). Bir araştırma yöntemi olarak doküman analizi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, s. 227-250.
18. SinemaTürk. (2025). Almanya Acı Vatan. Erişim adresi: https://www.sinematurk.com/film/1602-almanya-aci-vatan.
19. Toy Par, A. (2009). El kapılarında Yeşilçam: 1970-1990 arası Türkiye’de dış göç-sinema ilişkisi. İstanbul.
20. Türkiye Cumhuriyeti Strateji Bütçe Başkanlığı. (2025). Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı. Erişim adresi: https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/07/Kalkinma_Plani_Birinci_Bes_Yillik_1963-1967.pdf.