Tarımsal üretimin katma değere dönüşüm sürecinde kırsal ve kentsel gelişimin izleri: Gaziantep örneği

Öz

Kentsel gelişim süreçleri geleneksel olarak sanayi ve hizmetler odağında ele alınırken, tarım kentsel analizlerin dışında tutulmaktadır. Ancak tarımsal üretim; sanayileşme ve kurumsal çerçevelerle eşgüdümlü hale getirildiğinde kentsel ekonomide stratejik bir rol üstlenebilir. Tarımsal çıktının katma değere dönüşmesi, üretim miktarından ziyade kurumsal yapıların ve örgütlenme ağlarının yönetimiyle ilişkilidir. Bu çalışma, 2004–2022 döneminde tarımsal katma değerde belirgin bir artış yaşayan Gaziantep örneği üzerinden, tarım ve kentsel gelişim dinamikleri arasındaki sinerjiyi planlama perspektifinden değerlendirilmiştir. Karma yöntem deseninin benimsendiği araştırmada, ikincil verilerin makroekonomik analizi ile yedi kurumsal aktör grubuyla gerçekleştirilen derinlemesine görüşmeler bir arada kullanılmıştır. Nitel bulgular, tarımsal üretimin sanayiyle bütünleşmesinin kentsel ekonomik girdileri önemli ölçüde desteklediğini göstermektedir. Öte yandan, düşük yoğunluklu kentsel saçaklanma bu bütünleşik sistem önündeki en kritik yapısal tehdit olarak belirlenmiştir. Araştırma, tarımı kentsel büyüme ve bölgesel dirençlilik stratejilerinin temel bir unsuru olarak kabul eden bütünleşik bir planlama yaklaşımının gerekliliğini vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Gaziantep
• kentsel gelişim
• tarımsal katma değer
• tarım-sanayi entegrasyonu
• yerel kalkınma.

Traces of rural and urban development in the process of transforming agricultural production into value-added production: The case of Gaziantep

Öz

Urban development processes are traditionally analyzed through the lenses of industry and services, whereas agriculture is frequently marginalized in urban discourse as a strictly rural activity. However, agricultural production can assume a strategic role in the urban economy when aligned with industrialization and institutional frameworks. The transformation of agricultural output into value-added is primarily driven by the management of institutional structures and organizational networks rather than simple increases in production volume. This study evaluates the synergy between agriculture and urban development from a planning perspective, specifically investigating Gaziantep, which experienced a notable growth in agricultural value-added during 2004–2022. Employing a mixed-method research design, the study combines macroeconomic analysis of secondary data with in-depth interviews across seven institutional actor groups. Qualitative findings reveal that integrating agricultural production with industrial processing significantly strenghtens urban economic inputs. Conversely, low-density urban sprawl remains the most critical structural threat to this integrated system. The research underscores the necessity of an integrated planning paradigm that frames agriculture as a core component of urban expansion and regional resilience strategies.

Anahtar Kelimeler

• Gaziantep
• urban development
• agricultural value added
• agriculture-industry integration
• local development.

Kaynakça

1. Akyos, M. (2015). Ar-Ge katma değer ilişkisi: Ölçme ve değerlendirmesi – Bir derleme çalışması. Ar-Ge Mükemmeliyet Merkezi. https://argemip.org/storage/media/158/ar-ge-katma-deger-olcme-ve-degerleme.pdf
2. Amin, A., & Thrift, N. (1994). Living in the global. In A. Amin & N. Thrift (Eds.), Globalization, institutions, and regional development in Europe (pp. 1–22). Oxford University Press.
3. Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
4. Ceylan, R. ve Özkan, B. (2013). Tarımsal teşvikler ve devlet desteklerinin tarımsal katma değer üzerine etkisi. Türkiye Ekonomi Dergisi, 8(2), 45–60.
5. Creswell, J. W. (2014). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (4. bs.). SAGE Publications.
6. Çelik, A. (2019). Türkiye’de genç çiftçilerin tarımsal üretimdeki rolü ve karşılaştıkları sorunlar. Anadolu Tarım Bilimleri Dergisi, 34(2), 187–198. https://doi.org/10.7161/anajas.2019.34.2.187
7. Çuhadar, E. (2020). Türkiye’de tarımsal katma değer ve iklim değişikliği ilişkisi. Sürdürülebilir Kalkınma Dergisi, 12(3), 101–117.
8. Erdem, T. (2021). Bölgesel farklılıklar ve tarımsal üretimin katma değer katkısı. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(2), 89–105.

9. Erçakar, A. ve Taşçı, F. (2011). Tarımsal verimlilik artışının çiftçi gelirleri üzerine etkisi. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 45(1), 23–34.
10. FAO. (2017a). Agro-industrial parks: Experience from developing countries. https://www.fao.org/3/i7440e/i7440e.pdf
11. FAO. (2017b). The future of food and agriculture: Trends and challenges. Food and Agriculture Organization of the United Nations. https://www.fao.org/3/i6583e/i6583e.pdf
12. Friedmann, H. (2005). Feeding the empire: The pathologies of globalized agriculture. In F. H. Buttel & P. McMichael (Eds.), New directions in the sociology of global development (pp. 171–192). Elsevier.
13. Gardner, B. L. (2003). Agricultural productivity and economic growth. Journal of Development Studies, 39(2), 1–18. https://doi.org/10.1080/00220380412331293888
14. Gereffi, G., & Korzeniewicz, M. (Eds.). (1994). Commodity chains and global capitalism. Praeger.
15. Gülçubuk, B. (2020). Dünya kırsalı ve kırsal kalkınmayı yeniden keşfederken Türkiye’nin konumu. Yeni Türkiye, 1(114), 374–387.
16. Güngör, N. ve Sarı, H. (2019). Gıda sanayisi ve tarımsal katma değer ilişkisi. Bölgesel Kalkınma Dergisi, 7(1), 33–50. Harvey, D. (2008). The right to the city. New Left Review, 53, 23–40.
17. İpekyolu Kalkınma Ajansı (İKA). (2022). Gaziantep bölge planı ve tarımsal sanayi analiz raporu. https://www.ika.org.tr/yayinlar
18. Jebli, M. B. ve Youssef, S. B. (2015). Agriculture, economic growth and CO₂ emissions in Mediterranean countries. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 47, 70–82. https://doi.org/10.1016/j.rser.2015.03.026
19. Karakaş, A. (2020). Türkiye’nin ihracat performansında tarıma dayalı sanayinin rolü: Gaziantep örneği. Uluslararası Ekonomi ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4(2), 145–162.
20. KIR-KEP. (2021). Türkiye’de kırsal ve kentsel ekonomilerin entegrasyonu araştırma raporu. Kalkınma Ajansları Genel Müdürlüğü Yayını. https://www.kalkinmakutuphanesi.gov.tr/dokumanflipbook/turkiye-de-kirsal-ve-kentsel-ekonomilerin-entegrasyonu/2428
21. Lio, M. C. ve Liu, M. C. (2008). Governance and agricultural productivity: A cross-national analysis. Food Policy, 33(5), 504–512. https://doi.org/10.1016/j.foodpol.2008.06.003
22. MacKinnon, D., Cumbers, A., & Chapman, K. (2002). Learning, innovation and regional development: a critical appraisal of recent debates. Progress in Human Geography, 26(3), 293–311.
23. Marsden, T. (1998). New rural territories: Regulating the differentiated rural spaces. Journal of Rural Studies, 14(1), 107–117. https://doi.org/10.1016/S0743-0167(97)00041-7
24. Morgan, K. (1997). The learning region: Institutions, innovation and regional renewal. Regional Studies, 31(5), 491–503. https://doi.org/10.1080/00343409750132289
25. OECD. (2019a). Rural 3.0: A framework for rural development. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/9789264313002-en
26. OECD. (2019b). Rural-urban partnerships for sustainable development. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/9789264310512-en
27. Özlem, S., Akpınar, M. G., & Sayın, B. (2018). Tarıma dayalı sanayide kümelenme analizi: Gaziantep gıda sanayisi örneği. Akdeniz Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 31(1), 89–96.
28. Öztürk, M. (2019). Tarım ve sanayi entegrasyonunun bölgesel kalkınma üzerindeki etkisi. Planlama ve Kalkınma Dergisi, 7(2), 112–128.
29. Porter, M. E. (1998). Clusters and the new economics of competition. Harvard Business Review, 76(6), 77–90.
30. Schultz, T. W. (1964). Transforming traditional agriculture. Yale University Press.
31. Scott, A. J. (1988). New industrial spaces: Flexible production organization and regional development in North America and Western Europe. Pion.
32. Scott, A. J. (1998). Regions and the world economy: The coming shape of global production, competition, and political order. Oxford University Press.
33. Scott, A. J. (2001). Global city-regions: Trends, theory, policy. Oxford University Press.
34. SEGE. (2017). Sosyo-ekonomik gelişmişlik endeksi raporu. Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Endeksi Araştırma Merkezi. https://www.sanayi.gov.tr/merkez-birimi/b94224510b7b/sege
35. SEGE. (2022). Türkiye kırsal gelişim göstergeleri. Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Endeksi Araştırma Merkezi. https://www.sanayi.gov.tr/merkez-birimi/b94224510b7b/sege
36. Tiffin, R. ve Irz, X. (2006). Is agriculture the engine of growth? Agricultural Economics, 35(1), 79–89. https://doi.org/10.1111/j.1574-0862.2006.00141.x
37. TÜİK. (2024). Bölgesel gayrisafi yurt içi hasıla, 2004-2022: İl düzeyinde tarım, hayvancılık ve balıkçılık sektörü verileri. Türkiye İstatistik Kurumu. https://www.tuik.gov.tr
38. Woods, M. (2011). Rural. Routledge.
39. Yavuzaslan, A. ve Soyyiğit, S. (2019). Sosyal faktörler ve tarımsal üretimde katma değer. Kırsal Araştırmalar Dergisi, 5(2), 55–70.
40. YER-SİS. (2020). Yerel sosyal ve ekonomik göstergeler raporu. Yerel Sosyal ve Ekonomik Göstergeler Araştırma Merkezi. https://www.kalkinmakutuphanesi.gov.tr/dokuman/yer-sis-iller-ve-bolgeler-arasi-sosyo-ekonomik-ag-iliskileri-raporu/2591
41. Yıldırım, F. (2021). Tarım-sanayi entegrasyonu ve bölgesel kalkınma ilişkisi: Türkiye üzerine bir değerlendirme. Sosyal ve Beşerî Bilimler Araştırmaları Dergisi, 22(1), 45–67.
42. Yıldız, M. (2020). Türkiye'de tarımsal dönüşüm ve kırsal kalkınma politikaları. Toplum ve Bilim, (152), 45–68.
43. Zukauskaite, E., Trippl, M., & Plechero, M. (2017). Institutional thickness revisited: Oscillating between thin and thick institutional infrastructures. European Planning Studies, 25(11), 1914–1932.