Fıkıh Perspektifinden Mizahın Cevaziyeti ve Bey‘ Akdindeki Hukuki Tezahürü Olarak Hezl Üzerine Bir İnceleme

Mehmet Naim Çapras

doi:10.59777/ihad.1757079

TR EN

Öz

Fıkıh Perspektifinden Mizahın Cevaziyeti ve Bey‘ Akdindeki Hukuki Tezahürü Olarak Hezl Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bu makale, mizah olgusunun İslam hukukundaki vaz‘î konumunu ve hezl mahiyetindeki beyanların bey‘ (alım-satım) akdine etkisini teorik bir çerçevede, mezheplerin yaklaşımları doğrultusunda incelemektedir. Literatürde daha çok ahlâkî boyutuyla ele alınan mizahın sosyal tasarruflar üzerindeki etkisi ile hezle dayalı bey‘ akdi konusundaki dağınık tartışmaları sistematik bir bütünlükle ele almayı amaçlayan çalışmada; klasik fıkıh ve fıkıh usûlü kaynakları esas alınarak metin merkezli, betimleyici ve analitik bir yöntem izlenmiştir. Araştırmada öncelikle mizah ve hezl kavramlarının fıkhî mahiyeti açıklanmış; mizahın sosyal bir pratik olarak değerlendirilmesine karşılık, hezlin inşâî beyanlarla ilişkisi sebebiyle doğrudan hukuki sonuç doğurabilen bir kategori olduğu ortaya konulmuştur. Bu çerçevede mizahın maksat ve sonuçları itibarıyla memdûh ve mezmûm olarak tasnif edilen bu olgunun şer‘î hükmü belirlenmiştir. Alım-satım akdi bağlamında ise hezlin ehliyeti ve teklifi ortadan kaldıran bir unsur olmadığı, ancak irade, rıza ve ihtiyarla olan ilişkisi sebebiyle hukuki tasarrufların sıhhati ve bağlayıcılığı üzerinde belirleyici olabildiği ortaya konulmuştur. Bu çerçevede özellikle alım-satım akdi bağlamında, hezl yoluyla yapılan beyanların hukuki değeri mezhepler arası mukayeseli bir yöntemle analiz edilmiştir. Araştırma sonucunda, hezl konusunda mezhepler arasındaki ihtilafın, iç irade ile dış beyan çatıştığında hukuki değerlendirmede hangisine öncelik verileceğinden kaynaklandığı tespit edilmiştir. Bu yönüyle çalışma, mizah ve hezlin fıkıhta belirli şartlar altında hukuki sonuç doğurabilen teknik birer kategori olduğunu göstererek literatüre özgün ve sistematik bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Fıkıh, Mizah, Hezl, Hukuki Tasarruf, Bey‘ Akdi, İrade-Rıza İlişkisi

An Inquiry into the Permissibility of Humor from a Jurisprudential Perspective and Hazl as Its Legal Manifestation in the Contract of Sale (Bay’)

Öz

This article examines the legal status (wad‘ī) of the phenomenon of humor in Islamic law and the theoretical framework of the effects of declarations made in the nature of hazl (jest) on the contract of bay‘ (sale), alongside the approaches of various legal schools (madhāhib). It is observed that the phenomenon of humor, which is mostly handled in its ethical dimension, has been discussed in a scattered and indirect manner regarding its impact on legal dispositions. By addressing these fragmented discussions within a systematic integrity, this study aims to establish a theoretical ground for the ruling of humor itself and its capacity to produce legal consequences. This study primarily elucidates the jurisprudential (fiqhī) nature of the concepts of mizāh (humor) and hazl (jest/mockery). It establishes that while humor is regarded as a social practice, hazl constitutes a category that directly entails legal consequences due to its association with constitutive declarations (inshāʾī). Within this framework, the legal status (hukm) of humor is determined by classifying it as either commendable (mamdūh) or blameworthy (mazmūm) based on its objectives and outcomes. Regarding the contract of sale (bayʿ), it is demonstrated that while hazl does not eliminate legal capacity (ahliyyah) or moral obligation (taklīf), it plays a decisive role in the validity and bindingness of legal acts due to its impact on will, consent (ridā), and choice (ikhtiyār). In this context, the legal value of declarations made through hazl—specifically within the scope of the contract of sale—is analyzed through a comparative method among the various schools of Islamic law (madhāhib). The research concludes that the disagreement among the schools of law regarding hazl stems from the priority given to either internal intent or external declaration when the two conflict in legal assessment. In this respect, the study offers an original and systematic contribution to the literature by demonstrating that humor and hazl are technical categories that, under specific conditions, can produce legal consequences in Islamic jurisprudence.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law, Humor, Hazl (Jest), Legal Disposition, Contract of Sale (Bay‘), Relationship between Intent and Consent

Kaynakça

Âmidî, Ali b. Muhammed. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. Lübnan: el-Mektebi’l-İslamî, 2. Basım, 1402.
Apaydın, H. Yunus. “Hezl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/306-311. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
Apaydın, H. Yunus. “İrade”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/384-387. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
Apaydın, H. Yunus. “İrade Beyanı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/387-391. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
Avde, Selmân b. Fehd. el-Mizâh. b.y: y.y., ts.
Azimâbadî, Muhammed Şemsülhak. Avnü’l-Ma‛bûd. 14 cilt. Medine: el Mektebetü’s-Selefiyye, 2. Basım, 1968.
Ba‛lî, Ebû Abdullah Muhammed b. Alî. Muhtasarü’l-fetâvâ el-Mısrîyye li İbni Teymîyye. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
Bardakoğlu, Ali. “İkrah”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/30-37. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
Baş, Esra. Hz. Peygamber (s.a.s.) ve Mizah. Ankara: Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
Buhârî, Abdüazîz b. Ahmed. Keşfü’l-Esrâr. thk. Abdullah Mahmûd Muhammed Ömer. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.

Buhârî, Muhammed b. İsmâîl. el-Câmiu’s-sahîh. thk. Muhammed Züheyr b. Nâsir en-Nâsir. Beyrut: Dâru Tavki’n-Necât, 1422.
Buhârî, Muhammed b. İsmâîl. el-Edebü’l-Müfred. Beyrut: Müessesetü’l-Kütübi’l-Arabiyye, 2. Basım, 1996.
Buhûtî, Mansûr b. Yûnus b. Salâhiddîn. Keşşâfü’l-kınâ‘ ‘an (metn)i’l-İknâ‘. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
Câhiz, Amr b. Bahr. Kitâbü’l-Buhalâ. thk. Ahmed el-Avâmirî - Alî el-Cârim. 2 Cilt. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1938.
Cemil, Suphi Muhammed - Duman, Ali. “Usulcülere göre Te’âruzun Hükmü”. Hikmet Yurdu Düşünce-Yorum Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi 1/2 (Temmuz-Aralık-2008), 177-190.
Cübûrî, Hüseyin Halef. Avarizü’l-ehliyye inde ulemâi usûli’l-fıkh. Mekke: Ümmü’l-Kurâ Üniversitesi, 1428.
Cürcânî, Alî b. Muhammed b. Alî. et-Ta‘rîfât. thk. Alî el-Ebyârî. Kahire: Dârü’r-Reyyân, ts.
Çapras, Mehmet Naim. İslâm Hukukunda Mizah. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
Çiftçi, Hasan. “Klasik İslam Edebiyatında Hiciv ve Mizah”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 10 (1998), 139-162.
Desûkî, Muhammed b. Ahmed. Hâşiyetü’d-Desûkî ʿale’ş-Şerhi’l-Kebîr. 5 Cilt. Beyrut: Dârü’l Kütübi’l-İlmiyye, 1996.
Doğan, Yusuf. “Hz. Peygamber ve Mizâh”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/2 (Aralık 2004), 191-203.
Doğan, Yusuf. “Raşit Halifelerin Mizâh ve Nükte Anlayışları”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/22 (Yaz 2006), 95-112.
Durmuş, İsmail. “Hezl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/304-305. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
Durmuş, İsmail. “Mizâh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/205-206. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as es-Sicistânî. es-Sünen. thk. Ebû Turâb Âdil b. Muhammed-Ebû Amr İmâdüddîn b. Abbâs. Kahire: Dârü’t-Te’sîl, 2015.
Ebû Gudde, Hasan Abdülganî. el-Mizâh fi’l-İslâm. Mekke: Râbitatü’l-Âlemi’l-İslâmî, Da‘vetü’l-Hak, 1427.
Elbânî, Muhammed Nâsiruddîn. İrvâʾü’l-ğalîl. Beyrut: el-Mektebü’l İslâmî, 1987.
Elbâni, Muhammed Nâsiruddîn. Sahih’u-İbni Mâce. Riyad: Mektebü’t-Terbiye el-Arabî li Düveli’l-Halîc, 1407.
Elbânî, Muhammed Nâsiruddîn. Silsiletü’l-ahâdisi’s-sahîhe. 7 Cilt. Riyad: Mektebetü’l Maârif, 1995.
Emre, Yusuf. “Mizah Tarzlarının Dinî Yönelim Üzerindeki Etkisi”. ANTAKİYAT/Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/2 (2022), 232-245.
Ensâri, Abdullah b. Fahrî b. Mahmûd. Ahkâmü’l-hezl fî’l-fıkhi’l-İslâmî. 2 Cilt. Mekke: Ümmü’l-Kurâ Ünivesitesi, Yüksek Lisans Tezi, 1417.
Fîrûzâbâdî, Mecdüddîn Muhammed b. Yâkub. el-Kâmûsü’l-muhît. 2 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1997.
Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. İhyâ’u ulûmi’d-dîn. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
Gazzî, Ebü’l-Berekât Bedrüddîn Muhammed b. Radıyyiddîn el-Gazzî el-Âmirî. el-Merâh fi’l-müzâh. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, 1986.
Hattâb, Muhammed b. Abdurrahmân. Mevâhibü’l-Celîl muhteserü Halîl. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2. Basım, 1987.
Heysemî, Alî b. Ebî Bekr. Mecma‘u’z-zevâʾid. 10 Cilt. Kahire: Müessesetü’l-Maârif, 1406.
“Hezl”. el-Mevsû‘atu’l-fıkhiyyetu’l-Kuveytiyye. ed. Kuveyt Vakıflar ve Din İşleri Bakanlığı Akademik Heyeti. 42/273-293. Kuveyt: Vizâretü’l-Evkâf ve’ş-Şüûni’l-İslâmiyye, 2004.
İbn Abdüsselâm, İzzüddîn. Şecertü’l maârif ve’l-ahvâl. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer. Reddü’l-muhtâr ‘ale’d-Dürri’l-muhtâr. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2. Basım, 1992.
İbn Hacer, Şihâbüddîn Ahmed b. Ali b. Hacer. Fethu’l Bârî şerhu Sahîhi’l-Buhârî. 8 Cilt. Kahire: Dârü’r-Reyyân li’t-Türâs, 2. Basım, 1987.
İbn Hanbel, Ahmed. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnavût - Âdil Mürşid. 50 Cilt. Beyrut: Müessetü’r-Risâle, 1995.
İbn Hibbân, Ebû Hatim Muhammed. Ravdatü’l-‛ukelâ ve nüzhetü’l-fudalâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
İbn Kayyim, Şemsüddîn Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb. İ‛lâmü’l-muvakkı‛în ‛an Rabbi’l-‛âlemîn. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1996.
İbn Kudâme, Muvaffakuddîn Abdullah b. Ahmed b. Muhammed b. Kudâme. 12 Cilt. el-Muğnî ve eş-şerhü’l-kebîr. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
İbn Mâce, Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. es-Sünen. thk. Merkezü’l-Buhûs ve Tekniyetü’l-Ma‘lûmât. Kahire: Dârü’t-Te’sîl, 2015.
İbn Manzûr, Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-Arab. 18 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî - Müessesetü’t-Târihi’l-Arabî, 1995.
İbn Müflih, Şemsüddîn Muhammed. Kitâbü’l-Fürû‘. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 11 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2003.
İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrâhîm b. Muhammed. el-Eşbâh ve’n-nezâir. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
İbnü’l-‘Arabî, Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed el-Meâfirî. Ahkâmü’l-Kur’ân. thk. Muhammed Abdülkâdir Atâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-Arabiyye, 2002.
İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Abdurrahmân b. Alî. Ahbârü’l-hamkâ ve’l-muġaffelîn. Lübnan: Dârü’l-Fikr, 1990.
İbnü’l-Hümâm, Kemalüddin b. Abdulvahid es-Sivasî. Şerhu fethi’l-Kadîr. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikir, 2. Basım, 1995.
İT, İslamtoday. “www.islamtoday.net”. Erişim 18 07 2024. http://www.islamtoday.net/salman/mediashow-108 472.htm
Kandemir, M. Yaşar. “Ahmed b. Hanbel”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/75-80. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
Karadâvî, Yusuf. Fıkhü’l-ginâ ve’l-mûsîkî fî davi’l-Kur’ân ve’s-Sünne. Suriye: Müessetü’r-Risâle, 2007.
Kârî, Ali b. Sultan Muhammed. Mirkâtü’l-mefâtîh şerhu Mişkâtü’l-Mesâbîh. Şam: Dârü’l Fikr, 2002.
Karslı, Ümit. Mezheplere Göre Ceza Ehliyeti ve Günümüz Hukukuyla Mukayesesi. Kahramanmaraş: Sütçü İmam Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
Kâsânî, Ebû Bekr b. Mes‘ûd. Bedâʾiʿu’s-sanâʾiʿ fî tertîbi’ş-şerâʾi. thk. Alî Muhammed Muavvaz - Âdil Ahmed Abdülmevcûd. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 2003.
Kefevî, Ebü’l-Bekâ Eyüp b. Mûsâ. el-Külliyât. 2 Cilt. Beyrut: Müessetü’r-Risâle, 2. Basım, 1998.
Kılıç, Zülküf. “Türk Edebiyatında Birbirine Yakın Üç Kelime: Hiciv, Medih ve Hezel”. Turkish Studies, International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 7/3 (Yaz 2012), 1741-1750.
KO, Ketabonline. “Ketabonline”. Erişim 25 12 2024. https://ketabonline.com/ar/books/4349
Komisyon. el-Fetâvâ’l-Hindiyye. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2. Basım, 1310.
Kurtubî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed. el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kurʾân. 20 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitabi’l-Arabî, 1997.
Mâverdî, Alî b. Muhammed. Edebü’d-dünyâ ve’d-dîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1993.
Medkûr, Muhammed Selâm. el-Fıkhü’l-İslâmî. b.y. Dârü’l-Henâ, 1954.
Mûsâ, Muhammed Hasan Akîl. Nüzhetu’l-fudalâ tehzîbu Siyeri A‛lami’n-Nübelâ. Cidde: Dârü’l-Endelüs, ts.
Mübârekfûrî, Muhammed Abdurrahmân. Tuhfetü’l-ahvezî bi-şerhi Câmi‘i’t-Tirmizî. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
Müfric, Süleymân b. Abdülkerîm. el-İfsah an menheciyeti’l-İslâm fî’l-mizâh. Kahire: Dârü’l-Vatan, ts.
Münâvî, Muhammed Abdürraûf. Feydü’l-Kadîr şerhü’l-Cam‛i’s-Sağîr. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, 2. Basım, 1972.
Müslim, Ebu’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî. el-Câmiu’s-sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 4 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1991.
Nevevî, Yahyâ b. Şeref. el-Mecmû‘. thk. Muhammed Necîb el-Mutî‘î. 23 Cilt. Cidde: Mektebetü’l-İrşâd, ts.
Nevevî, Yahyâ b. Şeref. Ravdatü’t-tâlibîn ve umdetu’l-müftîn. 12 Cilt. Beyrut: el-Mektebû’l-İslâmî, 3. Basım, 1991.
Nevevî, Yahyâ b. Şeref. Şerhü’n-Nevevî alâ Sahîhi Müslim. 9 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1995.
Nüveyrî, Şihâbüddîn Ahmed b. Abdilvehhâb. Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb. thk. Yahyâ eş-Şâmî. 33 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
Ömer, Muhammed Raşid. “Hükmü’l-mizâh ve davâbituhu fî’ş-şerîati’l-İslâmiyye”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, 33 (2019), 501-522.
Râğib el- İsfehânî, Hüseyn b. Muhammed b. el-Mufaddal. Muhâderâtü’l-üdebâ ve muhâverâtü’ş-şu‛ârâ ve’l-büleğâ. 2 Cilt. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Hayât, ts.
Râğib el-İsfehânî, Hüseyn b. Muhammed b. el-Mufaddal. el-Müfredât fî ğarîbi’l-Kurʾân. thk. Muhammed Seyyid Keylânî. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, ts.
Remlî, Muhammed b. Ebü’l-Abbâs Ahmed. Nihâyetü’l-muhtâc ilâ şerhi’l-Minhâc. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
Sâmi, Şemseddin. Kâmûs-ı Türkî. 2 Cilt. İstanbul: İkdam Matbaası, Der Saadet, 1317.
San‘ânî, Abdürrezzâk b. Hümâm. el-Müsannef. thk. Habîbürrahmân el-A‘zamî. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 1403.
Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. el-Mebsût. 31 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l İlmiyye, ts.
Sindî, Nûruddîn Muhammed b. Abdilhâdî. Hâşiyetü’s-Sindî ala İbn Mâce. thk. Halîl Me’mûn Şeyhâ. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ma‛rife,1997.
Şâfiî, Muhammed b. İdrîs. er-Risâle. thk. Alî b. Muhammed b. Venîs. 3 Cilt. Kahire: Dâru İbn Cevzî, 2. Basım, 1443.
Şâfiî, Muhammed b. İdrîs. el-Ümm. 9 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
Şâtibî, İbrâhîm b. Mûsa el-Lahmî. el-Muvâfâkât. thk. el-Hüseyin Eys Saîd. 7 Cilt. Fas: Menşûrâtü’l-Beşîr, 2017.
Şeybânî, Muhammed b. el-Hasen. Kitâbü’l-Asl. thk. Mehmet Boynukalın. 13 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2012.
Şirbînî el-Hatîb, Muhammed b. Muhammed. Muġni’l-muhtâc. thk. Muhammed Halîl Aytânî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, 1997.
Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleymân b. Ahmed. el-Mu‛cemü’s-Sağîr. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
Taberî, Ahmed b. Ebû Ahmed b. el-Kâs. Cüz’ün fîhi fevâidu hadîs Ebî Umeyr. Kahire: Mektebetü’s-Sünne, 1992.
Teftâzânî, Sa‛düddîn Mes‛ud b. Ömer. Şerhü’t-Telvîh alâ et-Tavdîh. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
Tirmizî, Muhammed b. Îsâ. es-Sünen. thk. Merkezü’l-Buhûs ve Takniyetü’l-Ma‘lûmât. 7 Cilt. Kahire: Dârü’t-Te’sîl, 2. Basım, 2016.
Tirmizî, Muhammed b. Îsâ. eş-Şemâilü’l-Muhammediyye. thk. Mâhir Yasîn el-Fahl. Riyad: Dârü’l-Garsi’n-Neşr, 1421/2000.
Türk, İdris. “Tasavvuf Kültüründe Mizahın Yeri ve Sefîne-i Evliyâ Örnekliğinde Sûfîlerin Mizahı Kullanış Biçimleri”. AİBÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 16/1 (2016), 397-422.
Uzunpostalcı, Murtaza. “İslâm Hukukunda Ehliyeti Daraltan veya Ortadan Kaldıran Sebepler”. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 9 (2007) 67-100.
Vild Kerîm, Muhammed Abdullah. el-Mizâh fî’s-sünne. Kahire: Dârü’l-Vatan, ts.
Zebîdî, Muhammed el-Murtazâ b. Muhammed. Tâcü’l-‘arûs min cevâhiri’l-kâmûs. thk. Alî Şîrî. 20 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2. Basım, 1424.
Zencânî, Şehâbeddin Mahmûd b. Ahmed. Tahrîcü’l-fürû‘ ‘ale’l-usûl. thk. Muhammed Edîb Sâlih. Beyrut: 4. Basım, 1982.
Zerkâ, Ahmed b. Muhammed. Şerhü’l-kavâʿidi’l-fıkhiyye. Suriye: Dârü’l-Kalem, 3. Basım, 1993.
Zerkâ, Mustafâ Ahmed. el-Medhalü’l-fıkhî el-âmm. Dımaşk: Dârü’l-Kalem, 1998.
Zeydân, Abdülkerîm. el-Medhal li dirâseti eş-Şerî‘ati’l-İslâmiyye. Beyrut: Müessetü’r-Risâle Nâşirûn, 2005.
Zuhaylî, Vehbe b. Mustafâ. el-Fıkhu’l-İslâmî ve edilletuhu. 10 Cilt. Şam: Dârü’l-Fikr, ts.
Zuhaylî, Vehbe b. Mustafâ. Usûlü’l-fıkhi’l-İslâmî. 2 Cilt. Şam: Dârü’l-Fikri’l-İslâmî, 1986.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

İslam Hukuku

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Mehmet Naim Çapras ^*
0000-0002-6666-9749
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

9 Ağustos 2026

Gönderilme Tarihi

2 Ağustos 2025

Kabul Tarihi

18 Mayıs 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Sayı: 47

DOI

https://doi.org/10.59777/ihad.1757079

IZ

https://izlik.org/JA45ZW92WM

APA

Çapras, M. N. (2026). Fıkıh Perspektifinden Mizahın Cevaziyeti ve Bey‘ Akdindeki Hukuki Tezahürü Olarak Hezl Üzerine Bir İnceleme. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, 47, 139-176. https://doi.org/10.59777/ihad.1757079

AMA

1.Çapras MN. Fıkıh Perspektifinden Mizahın Cevaziyeti ve Bey‘ Akdindeki Hukuki Tezahürü Olarak Hezl Üzerine Bir İnceleme. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 2026;(47):139-176. doi:10.59777/ihad.1757079

Chicago

Çapras, Mehmet Naim. 2026. “Fıkıh Perspektifinden Mizahın Cevaziyeti ve Bey‘ Akdindeki Hukuki Tezahürü Olarak Hezl Üzerine Bir İnceleme”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, sy 47: 139-76. https://doi.org/10.59777/ihad.1757079.

EndNote

Çapras MN (01 Ağustos 2026) Fıkıh Perspektifinden Mizahın Cevaziyeti ve Bey‘ Akdindeki Hukuki Tezahürü Olarak Hezl Üzerine Bir İnceleme. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 47 139–176.

IEEE

[1]M. N. Çapras, “Fıkıh Perspektifinden Mizahın Cevaziyeti ve Bey‘ Akdindeki Hukuki Tezahürü Olarak Hezl Üzerine Bir İnceleme”, İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, sy 47, ss. 139–176, Ağu. 2026, doi: 10.59777/ihad.1757079.

ISNAD

Çapras, Mehmet Naim. “Fıkıh Perspektifinden Mizahın Cevaziyeti ve Bey‘ Akdindeki Hukuki Tezahürü Olarak Hezl Üzerine Bir İnceleme”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 47 (01 Ağustos 2026): 139-176. https://doi.org/10.59777/ihad.1757079.

JAMA

1.Çapras MN. Fıkıh Perspektifinden Mizahın Cevaziyeti ve Bey‘ Akdindeki Hukuki Tezahürü Olarak Hezl Üzerine Bir İnceleme. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 2026;:139–176.

MLA

Çapras, Mehmet Naim. “Fıkıh Perspektifinden Mizahın Cevaziyeti ve Bey‘ Akdindeki Hukuki Tezahürü Olarak Hezl Üzerine Bir İnceleme”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, sy 47, Ağustos 2026, ss. 139-76, doi:10.59777/ihad.1757079.

Vancouver

1.Mehmet Naim Çapras. Fıkıh Perspektifinden Mizahın Cevaziyeti ve Bey‘ Akdindeki Hukuki Tezahürü Olarak Hezl Üzerine Bir İnceleme. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 01 Ağustos 2026;(47):139-76. doi:10.59777/ihad.1757079

Amaç ve Kapsam

Yazım Kuralları

Önemli Not: Bu yazım kuralları Ocak 2026 itibarıyla güncellenmiş olup, bu tarihten itibaren yapılan tüm başvurular için geçerlidir.

Makale yazım şablonu için tıklayınız.

Telif Hakkı ve Yazar Beyan Formu için tıklayınız.

(Not: Bu belge doldurulabilir PDF formatındadır. Formu doğrudan bilgisayarınızda doldurup imzalayabilir veya dilerseniz çıktısını alıp elde doldurduktan sonra taratarak iletebilirsiniz.)

İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi’ne gönderilecek çalışmaların hazırlık ve değerlendirme süreçlerine dair genel yazım kuralları şunlardır:

1) Dergi, İslam hukukunun teorik, pratik ve güncel tüm meselelerini kapsayan bilimsel çalışmaları kabul eder.

2) Dergiye gönderilen yazılar daha önce başka bir yerde yayımlanmış ya da yayımlanmak üzere kabul edilmiş olmamalıdır. Lisansüstü tezlerden üretilen yazılar ile sempozyum bildirileri ise makale başında etik beyana yer verilerek dergi sistemine yüklenebilir.

Örnek: Bu çalışma ... Üniversitesi’nde … tarihinde sunduğumuz/tamamladığımız "…" başlıklı yüksek lisans tezi/doktora tezi esas alınarak hazırlanmıştır.

Bu makale, … Sempozyumu’nda sözlü olarak sunulan ve basılmayan “….” adlı tebliğin içeriği geliştirilerek ve kısmen değiştirilerek üretilmiş halidir.

3) Etik kurul izni gerektiren araştırmalarda etik kurul onayı alınmalı ve bu onay (kurul adı, tarih ve sayı no) çalışmanın ilk sayfası ile yöntem kısmında zikredilmelidir. Etik kurul izni makale gönderiminde ek dosya olarak sisteme yüklenmelidir. Etik kurul izni gerektiren araştırmalar için derginin Etik İlkeler ve Yayın Politikası’nı inceleyiniz.

4) Tüm çalışmalar intihal tespit yazılımı ile denetlenmektedir. Ancak yazılım çıktısı olan sayısal veri tek başına yeterlilik ölçütü sayılmaz. Her çalışma, rapordaki verilerin akademik atıf ve alıntı kurallarına uygunluğu ve metnin bilimsel özgünlüğü açısından editör kurulu tarafından titizlikle incelenir.

5) Gönderilen makalelerin yazarlarından en az birinin doktora derecesine sahip olması gerekmektedir. Lisansüstü tezlerden üretilen çalışmalarda ise öğrenci birinci yazar, danışman ikinci yazar olarak yer almalıdır.

6) Tüm başvurular için “Telif Hakkı ve Yazar Beyan Formu” eksiksiz doldurularak sisteme yüklenmelidir. Bu form telif hakkı ve lisanslama beyanı, yazar katkı oranları (CRediT), çıkar çatışması beyanı ve yapay zekâ kullanım bilgilerini içermektedir.

7) Dergide Türkçe, Arapça ve İngilizce yazılar yayımlanabilmektedir. Bir takvim yılı içerisinde aynı yazarın (birinci yazar veya ortak yazar olması fark etmeksizin) en fazla bir çalışması yayımlanabilmektedir.

8) Makalelerin hacmi en az 4.000, en fazla 10.000 kelime olmalıdır (öz, abstract, kaynakça ve ek dâhil). 10.000 kelimeyi geçen makaleler Yayın Kurulu tarafından uygun görülmesi hâlinde hakem sürecine alınır.

9) Makalenin başında 250-300 kelimelik Türkçe Öz ve İngilizce Abstract, en az 5 kelimelik Türkçe anahtar kelime ve İngilizce keywords ile Türkçe ve İngilizce başlıklara yer verilmelidir. İlk anahtar kelime mutlaka bilim alanının adı (İslam Hukuku, Fıkıh gibi) olmalıdır. Anahtar kelimeler genelden özele sıralanmalıdır.

10) Öz/Abstract tek paragraf hâlinde yazılmalıdır. Öz kısmında yer alan Türkçe olmayan özel isim (din, mezhep, şahıs, sûre vb.), kitap adı ve kavramların yazımında Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’nin (bk. https://islamansiklopedisi.org.tr) kullanımına uyulmalıdır. İngilizce (abstract ve keywords) metninde yer alan özel isimler, kitap adları ve kavramların yazımında ise Encyclopaedia of Islam’ın 3. edisyonu dikkate alınmalıdır.

11) Metin içinde atıf yapılan eserler, Kaynakça başlığı altında aşağıdaki formatta metnin sonuna eklenmelidir. Kaynakça İsnad Atıf Sistemi 2. Edisyon'a uygun olmalıdır. İsnad Atıf Sistemi için tıklayınız. Arapça kaynaklarda yazar ve eser isimlerinde transkripsiyon alfabesi kullanılmamalıdır.

12) Arapça makalelerin dipnotlarında İsnad Atıf Sistemi 2. Edisyon (Arapça) dikkate alınmalıdır. Bu yazıların sonunda Arapça kaynakça bulunsa da İsnad Atıf Sistemi 2. Edisyon'a uygun latin harfleriyle kaynakça bulunmak zorundadır.

13) Makale yazımında uluslararası uygunluk açısından Zotero, Mendeley ya da Endnote programının kullanımını önerilmektedir.

14) Makale yükleme aşamasında imzalanan "Telif Hakkı ve Yazar Beyan Formu"ndaki bilgiler uyarınca çıkar çatışması, yazar katkısı, finansal destek, yapay zekâ kullanımı ve veri erişimine dair beyanlara makale metni içerisinde yer verilmelidir.

15) Dergimiz Elmas Açık Erişim modelini benimsemektedir. Lisanslama süreçleri ve yazar hakları hakkında detaylı bilgi için "Etik İlkeler ve Yayın Politikası" sayfamızı inceleyiniz.

16) Makale Yazım Şablonu Özellikleri:

Metin yazı tipi Türkçe ve İngilizce için ISNAD Font; Arapça için Tradational Naskh olmalıdır.
Sayfa numarası, üst bilgi ve alt bilgi gibi ayrıntılara yer verilmemelidir.
Kenar Boşlukları: Üst, Alt, Sağ ve Sol 3,0 cm.
Öz ve Abstract: Yaslanmış, özel girinti yok, önce ve sonra 0 nk aralık, tek satır aralığı, yazı boyutu 10 punto.
Metin (Gövde): Yaslanmış, özel girinti ilk satır 1 cm., önce ve sonra 6 nk aralık, tek satır aralığı, yazı boyutu 10 punto.
Dipnotlar: Yaslanmış, özel girinti asılı 0,5 cm., önce ve sonra 0 nk aralık, tek satır aralığı, yazı boyutu 8 punto.
Kaynakça: Yaslanmış, özel girinti asılı 1 cm., önce ve sonra 0 nk aralık, tek satır aralığı, yazı boyutu 10 punto.

Etik İlkeler ve Yayın Politikası

Önemli Not: Bu ilkeler ve yayın politikası Ocak 2026 itibarıyla güncellenmiş olup, bu tarihten sonra yapılan tüm başvurular için geçerlidir.

GENEL YAYIN İLKELERİ

I. Temel Esaslar ve Kapsam

1. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, İslam hukukunun teorik, pratik ve güncel tüm meselelerini küresel bir perspektifle kapsayan bilimsel çalışmaları kabul ederek uluslararası literatüre katkı sağlamayı amaçlar.

2. Gönderilen tüm çalışmalar derginin amaç ve kapsamına uygun, akademik niteliği haiz ve etik standartlara bağlı olmalıdır. Dergimiz, coğrafi çeşitliliği artırmak amacıyla uluslararası yazarların katılımını ve farklı fıkıh havzalarından gelen çalışmaları öncelikle teşvik eder.

3. Dergiye Türkçe, Arapça ve İngilizce dillerinde hazırlanmış çalışmalar kabul edilmektedir. Bir takvim yılı içerisinde aynı yazarın (birinci yazar veya ortak yazar olması fark etmeksizin) en fazla bir çalışması yayımlanabilmektedir. Aynı yıl içerisinde bir çalışması yayımlanan veya değerlendirme aşamasında olan araştırmacıların ikinci bir makale başvurusu değerlendirmeye alınmamaktadır.

4. Gönderilen makalelerin yazarlarından en az birinin doktora derecesine sahip olması gerekmektedir. Lisansüstü tezlerden üretilen çalışmalarda yazarlık ve yazar sıralaması, çalışmaya sağlanan fiili katkı esas alınarak akademik etik ilkeler doğrultusunda belirlenir.

5. Orijinal, daha önce yayımlanmamış ve başka bir dergide değerlendirme sürecinde olmayan çalışmalar kabul edilir. Lisansüstü tez, bilimsel toplantı bildirisi ve benzeri nitelikteki akademik faaliyetlerden üretilen çalışmalar, makale başında bu durumun açıkça belirtilmesi (etik beyan) kaydıyla değerlendirmeye alınabilir.

6. Çalışmalar, derginin resmi web sitesi üzerinden elektronik olarak gönderilmelidir. Metinler, derginin güncel yazım kurallarına ve şablonuna uygun olarak hazırlanmalıdır. [Yazım Kuralları sayfası için tıklayınız.]

II. Yayın Modeli ve Takvim

7. Ocak 2026 itibarıyla dergimiz "Sürekli Yayın Modeli"ni benimsemiştir. Hakem süreci başarıyla tamamlanan her çalışma, sayının tamamlanmasını beklemeksizin Makale ID atanarak anında dijital ortamda yayımlanır. Bu yayın, makalenin nihai versiyonu olup DOI ataması ve üst veri aktarımı eş zamanlı olarak gerçekleştirilir.

8. Dijital ortamda yayımlanan ve atıf bilgileri kesinleşen makaleler, her yılın Haziran ve Aralık aylarında derlenerek iki sayı hâlinde basılır. Basılı nüshalar, dijital versiyonla içerik ve sayfa yapısı açısından tam uyumludur.

9. Uluslararası görünürlüğü artırmak amacıyla, her yıl ana teması “Güncel Fıkhî Meseleler ve Çözüm Önerileri” olan, tamamı İngilizce kaleme alınan ve yalnızca çevrimiçi sunulan bir Özel Sayı yayımlanır. Bu özel sayılar, derginin genel sayıları ile aynı bilimsel kalite standartlarına, etik ilkelere ve bağımsız çift taraflı kör hakemlik süreçlerine tabidir. Özel sayıların yönetim süreçleri mevcut editör kurulu tarafından yürütülür. Ancak konunun kapsamına göre ilgili alanda yetkin misafir editörler veya uzmanlar, derginin yayın politikalarına ve etik standartlarına tam uyum sağlama yükümlülüğüyle sürece dâhil edilebilir.

III. Değerlendirme Süreci ve Şeffaflık

10. Dergiye gönderilen çalışmalar; kurumsal ve uluslararası çeşitliliğe sahip editör kurulu tarafından orijinallik, metodoloji, işlenen konunun önemi ve dergi kapsamı ile uyumluluğu açısından değerlendirilir. Biçimsel esaslara ve dergi politikalarına uygun olmayan çalışmalar hakem sürecine alınmadan reddedilebilir.

11. Ön incelemeyi geçen çalışmalar, akademik özerklik ve tarafsızlık gereği, kurum dışı/bağımsız ve tercihen farklı coğrafyalardan en az iki hakemin değerlendirmesine sunulduğu çift taraflı kör hakemlik sürecine tabi tutulur. Hakemler; yazarla hiçbir kurumsal bağı olmayan, akademik tarafsızlığı zedeleyecek kişisel veya mesleki çıkar çatışması bulunmayan bağımsız uzmanlar arasından atanır.

12. Hakemlerin gerekli gördüğü düzeltmeler yazar tarafından gerçekleştirilir. Yayın Kurulu, hakem raporları ve bilimsel nitelik doğrultusunda nihai yayın kararını verir. [Değerlendirme Süreci hakkında detaylı bilgi için tıklayınız.]

13. Dergi yönetimi, editöryal süreçler ile yayıncı vakıf arasındaki tam bağımsızlığı garanti eder. Yayıncı kurum, bilimsel yayın kararlarına müdahale edemez. Yazarlar ve hakemler için bu özerk yapının korunması ve tüm süreçlerin akademik tarafsızlık ilkeleriyle yürütülmesi, derginin temel taahhüdüdür.

IV. Etik İlkeler ve İntihal Denetimi

14. Dergi; intihal, mükerrer yayın, sahte yazarlık, araştırma/veri sahteciliği, makale dilimleme, telif hakları ihlali ve çıkar çatışmasının gizlenmesini etik dışı davranışlar olarak kabul eder ve bu konuda sıfır tolerans politikası izler.

15. Tüm çalışmalar intihal tespit yazılımı ile denetlenmektedir. Ancak yazılım çıktısı olan sayısal veri tek başına yeterlilik ölçütü sayılmaz. Her çalışma, rapordaki verilerin akademik atıf ve alıntı kurallarına uygunluğu ve metnin bilimsel özgünlüğü açısından editör kurulu tarafından titizlikle incelenir. Akademik dürüstlük ve etik standartlara aykırılık tespit edilen çalışmaların yayım süreci, aşamasına bakılmaksızın sonlandırılır.

16. Etik kurul izni gerektiren araştırmalarda ilgili onayın alınmış olması ve bu onayın kurul adı, tarih ve sayı numarası bilgilerinin çalışmanın ilk sayfasında ve yöntem kısmında belirtilmesi zorunludur. Etik kurul izni makale gönderiminde ek dosya olarak sisteme yüklenmelidir.

17. Dergimize gönderilen tüm çalışmalar için “Telif Hakkı ve Yazar Beyan Formu”nun tüm yazarlarca imzalanarak sisteme yüklenmesi zorunludur. Bu form çalışmanın orijinalliğini, tüm yazarların asli katkısını (CRediT – Contributor Roles Taxonomy), çıkar çatışması beyanını, yapay zekâ kullanım bilgilerini ve veri erişilebilirlik taahhüdünü içeren kapsamlı bir etik/hukuki belgedir. Dergiye makale gönderildikten sonra yazarlardan hiçbirinin ismi, yazarların tamamının yazılı izni olmadan yazar listesinden silinemez, yeni bir isim yazar olarak eklenemez ve yazar sırası değiştirilemez.

18. Dergimiz, bilimsel çalışmalarda yapay zekâ araçlarının kullanımına dair şeffaflık ilkesini benimser. Yapay zekâ araçları çalışmada "yazar" olarak tanımlanamaz ve bu araçların kullanımına dair tüm etik sorumluluk insan yazarlara aittir. Yazarlar, kullanılan araçları ve kullanım kapsamını (metin üretimi, görsel oluşturma, veri analizi vb.) "Telif Hakkı ve Yazar Beyan Formu"nda beyan etmekle yükümlüdür.

V. Yayın Geçmişi, Açık Erişim ve Telif Politikası

19. Dergi, ilk sayısından itibaren hem basılı hem de çevrimiçi olarak kesintisiz yayımlanmaktadır. 2022 yılına kadar olan süreçte çevrimiçi yayınlar www.islamhukuku.com adresi üzerinden sadece tam sayı (bütünleşik PDF) şeklinde sunulmuştur. 2022 yılı itibarıyla dergimizin kurumsal dönüşümü ve dijitalleşme vizyonu doğrultusunda tüm yayın süreçleri DergiPark sistemine taşınmış ve açık erişim standartları uygulanmaya başlanmıştır. Kurumsal süreklilik ve bilimsel erişilebilirlik gereği, 2022 yılı öncesine ait tüm sayılar da geriye dönük olarak makale bazlı şekilde dijital ortama aktarılmış ve DergiPark arşivi üzerinden yayımlanmıştır. Ocak 2026 itibarıyla ise dergi, Makale ID sistemine dayalı "Sürekli Yayın Modeli"ne geçerek yayın hızını ve uluslararası izlenebilirliğini en üst seviyeye taşımıştır.

20. Yayımlanan makalelerin uluslararası indekslerdeki izlenebilirliğini ve veri kalitesini sağlamak amacıyla, tüm kaynakçaların İsnad Atıf Sistemi 2. Edisyon'a uygun olması gerekir. Sürekli yayın modelinde, Makale ID geleneksel başlangıç sayfa numarasının yerini alır ve atıf künyesinde bu şekilde belirtilir. [İsnad Atıf Sistemi için tıklayınız.]

21. Dergi, Elmas Açık Erişim modelindedir. Derginin tüm giderleri Yayıncı tarafından karşılanmaktadır. Makale gönderimi, değerlendirme veya yayın süreçlerinin hiçbir aşamasında yazarlardan veya kurumlardan ücret talep edilmez.

22. Dergi açık erişimlidir. Tüm içeriğe DergiPark aracılığıyla ücretsiz ulaşılabilir. Ayrıca derginin basılı kopyaları da ücretsiz olarak dağıtılmaktadır. [Açık erişim politikası sayfası için tıklayınız.]

23. Tüm çalışmalar Creative Commons Alıntı-GayrıTicari-Türetilemez 4.0 Uluslararası Lisansı (CC BY-NC-ND 4.0) ile yayımlanmaktadır. Yazarlar, yayımlanan çalışmalarının telif hakkına hiçbir kısıtlama olmaksızın sahiptirler ve Yayıncıya çalışmayı yayımlamak için münhasır olmayan bir lisans hakkı tanırlar. Yazarlar, içerikten veya telif hakkı ihlallerinden doğabilecek her türlü hukuki iddia veya davadan Yayıncıyı ve Editörleri beri ve muaf tutmayı kabul ederler. Tüm hukuki sorumluluk yazarlara aittir. [Telif Hakkı ve Lisanslama sayfası için tıklayınız.]

24. Makalelere kalıcı erişim için DOI atanır ve tüm içerik LOCKSS sistemi üzerinden dijital olarak arşivlenir. [Arşivleme Politikası sayfası için tıklayınız.]

YAYIN ETİĞİ BEYANI

I. Temel İlkeler ve Vizyon

İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi’nin yayın süreçleri, bilginin bilimsel yöntemle yansız biçimde üretilmesi, geliştirilmesi ve paylaşılmasına dayanır. Hakemli makaleler, bu sürecin uygulanmasını, yansızlığı sağlayan çalışmalardır. Bilimsel üretimin gerçekleştirilmesinde yayın sürecinin tüm bileşenlerinin; yayıncı, editörler, yazarlar, hakemler ve okuyucuların etik ilkelere uymaları gerekir. Bu kapsamda derginin yayın etiği ile açık erişim politikası, COPE (Committee on Publication Ethics) kılavuzları ve politikaları ile YÖK ve üniversite etik ilkeleri doğrultusunda tüm paydaşların etik ilkelere uymasını gerektirmektedir.

II. Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiğine Aykırı Eylemler

Dergi, bilimsel araştırmaların dürüstlük ve şeffaflık içinde yürütülmesini benimser. Bu kapsamda intihal, sahtecilik, çarpıtma ve mükerrer yayın gibi ağır etik ihlalleri "Bilimsel Suistimal" olarak kabul eder. Bu eylemlerin ve diğer tüm etik ihlallerin (dilimleme, haksız yazarlık vb.) detaylı kapsam ve tanımları için aşağıdaki güncel ulusal mevzuatlar esas alınır:

Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi

TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu Yönetmeliği

İlgili etik ihlal iddiaları, derginin Etik Editörü tarafından tarafsızlık ve şeffaflık ilkeleri gözetilerek bağımsız bir ön incelemeye tabi tutulur.

III. Yapay Zekâ ve Üretken Teknoloji Kullanım Politikası

İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, akademik üretimin merkezine insan dehasını ve sorumluluğunu yerleştirir. Yapay zekâ (Gemini, ChatGPT vb.) ve üretken teknolojilerin kullanımına dair etik sınırlarımız şöyledir:

a. Yazarlık ve Atıf: Yapay zekâ sistemleri bir çalışmanın "yazarı" olarak kabul edilemez ve atıf gösterilemez. Yazarlık, sadece fikrî katkı sunabilen, yasal sorumluluk alabilen ve çıkar çatışması beyan edebilen insanlar içindir.

b. Yazar(lar)ın Sorumluluğu ve Doğruluk: YZ araçları kaynakça uydurma, yanlış veri üretme veya bilimsel gerçekliği çarpıtma riski taşır. Yazar(lar), YZ tarafından üretilen her türlü çıktının (çeviri, özet, veri analizi vb.) doğruluğunu ve İsnad Atıf Sistemi’ne uygunluğunu kontrol etmekle ve onaylamakla yükümlüdür.

c. Fikrî Mülkiyet ve İntihal: YZ kullanımı, intihal yasağını ortadan kaldırmaz. Bu araçlar aracılığıyla üretilen metinlerin özgünlüğü ve telif hakları konusundaki tüm sorumluluk yazar(lar)a aittir.

d. Beyan Kapsamı: Yazar(lar), çalışmanın hangi aşamasında (dil düzenleme, veri analizi vb.) ve hangi YZ aracından yararlandıklarını "Telif Hakkı ve Yazar Beyan Formu" üzerinden detaylıca açıklamak zorundadırlar.

IV. Araştırma Etiği ve Etik Kurul İzni

Etik kurallar çerçevesinde, aşağıdaki araştırma türleri için Etik Kurul İzni alınması zorunludur:

a. Anket, mülakat, odak grup çalışması, gözlem ve deney teknikleri kullanılarak katılımcılardan veri toplanmasını gerektiren her türlü nitel veya nicel araştırma.

b. İnsan ve hayvanların (materyal/veriler dâhil) deneysel veya diğer bilimsel amaçlarla kullanılması.

c. İnsanlar üzerinde yapılan klinik araştırmalar ve hayvanlar üzerinde yapılan çalışmalar.

d. Kişisel verilerin korunması kanunu gereğince yürütülen retrospektif çalışmalar.

İzinle ilgili bilgiler (kurul adı, tarih ve sayı no) makalenin yöntem bölümünde ve ilk/son sayfasında belirtilmelidir. Etik kurul izni makale gönderiminde ek dosya olarak sisteme yüklenmelidir. Olgu sunumlarında "Bilgilendirilmiş Onam Formu"nun alındığına dair bilgiye yer verilmesi şarttır.

V. Etik İhlal Eylem Planı ve Yaptırımlar

Makalelerde intihal yapılması; kullanılan verilerin manipüle edilmesi, çarpıtılması veya uydurma verilerin kullanılması gibi bilimsel suistimal şüphesi oluştuğunda COPE standartları ile YÖK ve üniversite etik ilkeleri uyarınca aşağıdaki eylem planı işletilir:

a. İnceleme ve Savunma: İhlal şüphesi durumunda süreç, derginin Etik Editörü tarafından başlatılır. Etik Editörü COPE rehber ilkeleri ile YÖK ve ilgili ulusal mevzuat hükümlerini esas alarak konuyu bağımsız olarak inceler. Yazar(lar)la iletişime geçerek 2 (iki) hafta içinde resmî bir açıklama talep eder. Hazırlanan inceleme raporu, nihai karar verilmek üzere Yayın Kurulu’na sunulur.

b. Değerlendirme: Yazar(lar)dan gelen dönütlerin yetersiz görülmesi veya etik ihlalin kesinleşmesi durumunda makale reddedilir; çalışma yayımlanmışsa geri çekilir.

c. Kurumsal Bildirim: Dergi, ihlalin mahiyetine göre yazar(lar)ın bağlı olduğu üniversite veya kurumla iletişime geçerek durumu resmî yollarla bildirme hakkını saklı tutar.

d. Dijital İşaretleme: İntihal veya sahtecilik içerdiği tespit edilen yayımlanmış çalışmalar için kayıtlı bilimsel literatürün şeffaflığı gereği ilgili PDF dosyası tamamen silinmez. Ancak üzerine silinemez bir "GERİ ÇEKİLMİŞ" filigranı eklenerek erişime açık tutulur. Başlığına "Geri Çekilmiş: [İhlal Türü]" ibaresi eklenir ve yayının en başında geri çekme gerekçesini açıklayan resmî bir "Geri Çekme Bildirimi" yayımlanır.

e. Kısıtlama: Etik ihlali kesinleşen yazar(lar)ın, dergimize yapacağı tüm yeni makale başvuruları 3 yıl süreyle reddedilir ve değerlendirme sürecine alınmaz.

VI. Yayın Sonrası Kayıt Güncelleme

Dergi, kayıtlı bilimsel literatürün doğruluğunu korumak adına şu mekanizmaları işletir:

a. Düzeltme: Makalenin nihai olarak yayımlanmasından sonra fark edilen, bilimsel sonucu etkilemeyen, ancak kaydın doğruluğu için gereken ve yazar ya da dergi kaynaklı küçük hataların giderilmesi amacıyla yayımlanır.

b. Geri Çekme: Bulguların güvenilirliğini ortadan kaldıran ağır ihlallerde veya bilimsel hatalarda makalenin arşive şeffaf bir geri çekme notuyla işaretlenmesidir.

c. Endişe İfadesi: Devam eden ciddi inceleme süreçlerinde okurları bilgilendirmek amacıyla editör kararıyla yayınlanır.

VII. Paydaşların Sorumlulukları

İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, yayın sürecinin tüm bileşenlerinden COPE standartları ile YÖK ve üniversite etik ilkelerine tam uyum bekler. Etik ihlal şüphelerini paydaşlarımız ve okurlarımız publisher@mehir.org e-posta adresine bildirebilirler.

1. Editörlerin Sorumlulukları

a. Tarafsızlık ve Yayın Kararı: Editörler; gönderilen çalışmaları orijinallik, metodolojik geçerlilik ve dergi kapsamına uygunluk açısından değerlendirir. Karar sürecinde yazarların liyakat dışı demografik özellikleri veya siyasi görüşleri dikkate alınmaz.

b. Bağımsızlık: Editörlerin yayın kararları yayıncıdan ve tüm dış kurumlardan tam bağımsızdır.

c. Gizlilik: Değerlendirme sürecindeki çalışmaların içeriği ve hakem kimlikleri kesinlikle gizli tutulur.

d. Çıkar Çatışması: Editörler, değerlendirdikleri çalışmalarla ilgili herhangi bir çıkar çatışması içinde bulunamazlar. Eğer böyle bir durum tespit edilirse süreçten çekilirler.

2. Yazarların Sorumlulukları

a. Özgünlük ve Raporlama: Yazarlar, tamamen orijinal çalışmalar sunmak ve başkalarına ait eserleri usulüne uygun atıflarla belirtmekle yükümlüdür. Ayrıca yazarlar, çalışmanın bulgularına esas teşkil eden verilere/kaynaklara erişimle ilgili bir "Veri Erişilebilirlik Beyanı"nı makale metni içerisinde sunmakla ve gizlilik, etik ve yasal sınırlar dâhilinde (gerektiği hallerde anonimleştirerek) bu verileri makul talep hâlinde paylaşmakla yükümlüdür.

b. Yazarlık Kriterleri: Çalışmaya sadece önemli fikri katkı sağlayanlar yazar olarak listelenmelidir. Yazarların katkı türleri formda belirtilen CRediT standartlarına uygun olarak beyan edilmelidir. Tüm yazarlar çalışmanın son halini onaylamış olmalıdır.

c. Beyan ve Çıkar Çatışması: Çalışmanın tarafsızlığını etkileyebilecek tüm mali destekler, hibe numaraları ve kişisel/kurumsal çıkar çatışmaları en erken aşamada beyan edilmelidir.

d. Hata Bildirimi: Yayımlanan çalışmasında önemli bir hata tespit eden yazar, düzeltme veya geri çekme süreci için derhal editörü bilgilendirmekle yükümlüdür.

e. Etik Beyan Zorunluluğu: Yazarlar; sundukları çalışmanın tüm etik sorumluluğunu üstlendiklerini, çalışmada kullanılan üçüncü şahıslara ait içerikler için gerekli tüm izinleri aldıklarını "Telif Hakkı ve Yazar Beyan Formu"nu imzalayarak beyan ve taahhüt ederler. Bu formun sunulmaması, çalışmanın ön değerlendirme sürecine alınmasına engel teşkil eder.

3. Hakemlerin Sorumlulukları

a. Objektiflik ve Üslup: Değerlendirmeler tarafsız ve yapıcı bir dille yapılmalıdır. Yazarlara yönelik kişisel eleştiriler etik dışı kabul edilir.

b. Gizlilik: Hakemlere gönderilen metinler gizli belge niteliğindedir; başkalarıyla paylaşılamaz veya hakemin kendi çıkarları için kullanılamaz.

c. Hız ve Yetkinlik: Uzmanlık alanı uyuşmazlığı veya zaman kısıtı nedeniyle inceleme yapamayacağını öngören hakem, durumu vakit kaybetmeden editörlüğe bildirmelidir.

d. Etik Uyarı: Hakemler, inceledikleri metin ile başka bir yayın arasındaki önemli benzerlikleri (intihal şüphesi) veya etik dışı durumları editöre bildirmelidir.

Ücret Politikası

Dizinler

Dergi Kurulları

Başeditör

Saffet KÖSE

İslam Hukuku, İslam Araştırmaları (Diğer)

Editör

Faruk Emrah ORUÇ

İslam Hukuku

Editör Yardımcıları

Hüseyin OKUR

İslam Hukuku

Münir Yaşar KAYA

Hukuk ve İktisat, İslam Finansı, İslam Araştırmaları, İslam Hukuku

Mustafa ATEŞ

Hukuk ve İktisat, Aile Hukuku, Osmanlı İktisat Tarihi, Hukuk Tarihi, İslam Finansı, İslam Hukuku

Yavuz GÖNAN

Din, Toplum ve Kültür Araştırmaları , İslam Hukuku

Mehmet Ali AYTEKIN

İslam Hukuku

Etik Editörü

Fatih ÇAKMAK

Din Eğitimi, Din, Toplum ve Kültür Araştırmaları

Yayın Kurulu

Saffet KÖSE

İslam Hukuku, İslam Araştırmaları (Diğer)

Saim KAYADIBI

İslam Ekonomisi, Finans ve Yatırım, İslam Finansı, İslam Hukuku

Khairunnisa MUSARI

İslam Ekonomisi, Bankacılık, Finans ve Menkul Kıymetler Hukuku, Finans Tarihi, Çevre ve İklim Finansmanı, İslam Finansı, İslami Mikrofinans, Kamu Maliyesi