Fıkıh Usulünde Lafızlarda İcmâlin Sebepleri ve Tasnifi: Klasik Yaklaşımlardan Tilimsânî’ye Bir İnceleme ve Model Önerisi

Şeyma Yeşilyayla

doi:10.59777/ihad.1810253

EN TR

The Causes and Classification of Ijmāl in Legal Expressions in Usūl al-Fiqh: An Analysis from Classical Approaches to Tilimsānī and a Proposed Model

Öz

Usūl al-fiqh constitutes the theoretical foundation of Islamic law and is the discipline that systematizes the methods by which legal rulings are derived from their legitimate sources. Within this framework, determining the modes of implication or indication (dalālah) of legal expressions occupies a central position for the proper understanding of the revealed texts and the sound derivation of rulings. However, such implications does not always exhibit clarity and definiteness; rather, ambiguities may arise due to factors such as homonymy, variations in designation (waḍʿ), and structural features of expressions. This condition, referred to in the usūl literature as ijmāl, plays a determinative role at the linguistic level insofar as it complicates the direct derivation of rulings, necessitates interpretation (taʾwīl) and clarification (bayān), and gives rise to divergent juristic opinions. This study examines the classifications of the causes of ijmāl developed in the classical usūl tradition and reassesses them within the framework of the distinction between singular and composite expressions as articulated by al-Tilimsānī (d. 771/1370) in his Miftāh al-wusūl. In this context, the treatments of the causes of ijmāl by earlier jurists such as al-Jasās (d. 370/981), al-Ghazālī (d. 505/1111), and al-Āmidī (d. 631/1233) are comparatively analyzed. The analysis demonstrates that these causes, often addressed in a dispersed manner in earlier works, can be reclassified under the categories of singular and composite expressions. At the level of singular expressions, al-Tilimsānī classifies the causes of ijmāl under the headings of homonymy, morphological variation, and additional elements attached to the expression. At the level of composite expressions, he organizes them under homonymy in reconciling two meanings, analytical composition (tarkīb al-mufassal), and the explicative analysis of composite expressions (tafsīl al-murakkab). This framework provides a more systematic approach to the causes of ijmāl. Building on this framework, the present study proposes a comprehensive model for the classification of the causes of ijmāl. In conclusion, the study argues that discussions concerning the causes of ijmāl should not be treated merely as a matter of linguistic ambiguity, but rather as a issue that directly affects the process of legal reasoning and derivation. In this respect, al-Tilimsānī’s approach represents a significant methodological stage in that it enables the reorganization of the accumulated insights of the classical usūl literature within a coherent framework.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law, Mufrad ve Murakkab Expressions, Ijmāl (Indeterminacy), al-Jassās, al-Ghazālī, al-Āmidī, al-Tilimsānī

Öz

Fıkıh Usulünde Lafızlarda İcmâlin Sebepleri ve Tasnifi: Klasik Yaklaşımlardan Tilimsânî’ye Bir İnceleme ve Model Önerisi

Öz

Fıkıh usulü, İslâm hukukunun teorik temelini oluşturan ve şer‘î hükümlerin meşru kaynaklardan nasıl istinbat edileceğini sistemleştiren bir disiplindir. Bu ilim dalında lafızların mânaya delâlet yollarının tespiti, nasların doğru anlaşılması bakımından merkezi bir konumda yer almıştır. Ancak lafızların delâletinde her zaman açıklık ve kesinlik bulunmayıp kimi zaman çok anlamlılık, vaz‘ farklılıkları veya yapısal unsurlar sebebiyle kapalılıklar meydana gelmektedir. Usul literatüründe “icmâl” olarak adlandırılan bu durum, hükmün doğrudan istinbatını güçleştirmesi, te’vil ve beyan ihtiyacını doğurması ve farklı içtihatlara zemin hazırlaması bakımından dilsel zeminde belirleyici bir rol oynamaktadır. Bu çalışma, icmâlin sebeplerine dair klasik usul geleneğinde ortaya çıkan tasnifleri ele almakta ve bu tasnifleri Şerîf et-Tilimsânî’nin (ö. 771/1370) Miftâhu’l-vüsûl adlı eserinde ortaya koyduğu müfred-mürekkeb lafızlar ayrımı çerçevesinde yeniden değerlendirmektedir. Bu kapsamda Cessâs (ö. 370/981), Gazzâlî (ö. 505/1111) ve Âmidî (ö. 631/1233) gibi usulcülerin icmâlin sebeplerine dair dağınık nitelikteki açıklamaları, karşılaştırmalı bir incelemeye tabi tutulmuştur. Yapılan analiz, söz konusu sebeplerin müfred ve mürekkeb lafızlar ayrımı altında yeniden tasnif edilebileceğini göstermektedir. Tilimsânî’nin müfred lafızlar düzeyinde “iştirâk, tasrîf farklılıkları ve lafza eklenen unsurlar”; mürekkeb lafızlarda ise “iki mâna arasını telifte iştirâk, terkîbü’l-mufassal ve tafsîlu’l-mürekkeb” başlıkları altında ortaya koyduğu çerçeve, icmâlin sebeplerini daha sistematik bir biçimde ele alma imkânı sunmaktadır. Bu çalışmada söz konusu çerçeveden hareketle icmâlin sebeplerine dair bütüncül bir tasnif modeli önerilmektedir. Sonuç olarak çalışma, icmâlin sebeplerine ilişkin tartışmaların yalnızca dilsel bir kapalılık meselesi olarak değil, hüküm istinbat sürecini doğrudan etkileyen bir problem olarak ele alınması gerektiğini ortaya koymaktadır. Bu bağlamda Tilimsânî’nin yaklaşımı, klasik literatürdeki birikimi yeniden düzenlemeye imkân tanıması bakımından dikkat çekici bir metodolojik aşamayı temsil etmektedir.

Anahtar Kelimeler

İslâm Hukuku, Müfred ve Mürekkeb Lafız, İcmâl, Cessâs, Gazzâlî, Âmidî, Tilimsânî

Kaynakça

Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnaûd. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1995.
Âmidî, Seyfüddin Ali b. Muhammed. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. thk. Abdurrezzak ‘Afîfî. Riyad: Darü’s-Sami‘î, 2003.
Bâhüseyn, Yakup b. Abdilvehhâb. Turuku’l-istidlâl ve mukaddimâtihâ. Riyad: Mektebetü İbn Rüşd, 2. Basım., 2001.
Basrî, Ebü’l-Hüseyin Muhammed b. Ali b. et-Tayyib. el-Mu’temed fî usûli’l-fıkh. nşr. Halil el-Meys. 2 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
Benî Kinâne, Eşref Mahmûd - Ebû ’Îd, El-Abdu Halîl. “el-İhtimâl bi-Sebebi’l-Vaz‘i’l-Lügavî”. Ulûmu’ş-Şerîati ve’l-Kanûn 36/1 (2009), 171-186.
Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyin b. Ali. es-Sünenü’l-Kübrâ. thk. Muhammed Abdulkadir Atâ. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 3. Basım., 2003.
Buhârî, Abdulaziz b. Ahmed. Keşfü’l-esrâr ‘an usûl-i Fahri’l-İslam el-Pezdevî. thk. Abdullah Mahmud Muhammed Ömer. 4 Cilt. Lübnan: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 2009.
Cessâs, Ebu Bekir Ahmed b. Ali er-Râzî. el-Fusûl fi’l-usûl. thk. ’Uceyl Casim en-Neşemî. 4 Cilt. Kuveyt: Vizaretü’l-Evkaf ve’ş-Şuûni’l-İslamiyye, 1994.
Cüveynî, İmamü’l-Harameyn Ebu’l-Meâlî Abdülmelik b. Abdullah en-Nisâbûrî. el-Burhân fî usûli’l-fıkh. thk. Abdulazîm Mahmud ed-Dîb. 2 Cilt. Mısır: Daru’l-Vefâ, 2012.
Cüveynî, İmamü’l-Harameyn Ebu’l-Meâlî Abdülmelik b. Abdullah en-Nisâbûrî. Nihâyetü’l-matlab fî dirâyeti’l-mezheb. thk. Abdulazîm Mahmud ed-Dîb. 20 Cilt. Cidde: Dâru’l-Minhâc, 2007.

Çöklü, Ramazan. Fıkıh Usûlü Edebiyatında Mücmel ve Mübeyyen -Cessâs, Bâkıllânî ve Kādî Abdülcebbâr Mukayesesi-. Ankara: Fecr Yayınları, 2023.
Dârekutnî, Ali b. Ömer. Sünenü’d-Dârekutnî. thk. Âdil Ahmed Abdulmevcûd. 4 Cilt. Beyrut: Daru’l-Marife, 2001.
Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş‘as el-Ezdî. es-Sünen. thk. Muhammed Avâme. 5 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Reyyân, 1998.
Endelüsî, Ebû Hayyân Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân. el-Bahrü’l-muhît fi’t-tefsîr. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2010.
Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. el-Mustasfâ min ilmi’l-usûl. thk. Muhammed Süleyman el-Eşkar. 2 Cilt. Beyrut: er-Risâletü’l-‘Âlemiyye, 2. Basım, 2012.
Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. Mi’yârü’l-ilm fi’l-mantık. thk. Ahmed Şemseddin. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2013.
Gelenbevî, İsmail Efendi. Burhânu Gelenbevî. Dersaadet: Matbaatü Osmâniyye, 1310.
Hafnavî, Muhammed İbrahim. Eseru’l-icmâl ve’l-beyân fi’l-fıkhi’l-İslâmî. Mansûre: Dâru’l-Vefâ, 1992.
Hamza, Usâme Muhammed Abdülazîm. Esbâbü’l-icmâl fi’l-kitâb ve’s-sünne ve eseruhâ fi’l-istinbât. b.y.: Dâru’l-Feth, 1991.
İbn Abdilberr, Ebû Ömer Yûsuf b. Abdullâh b. Muhammed. el-İstizkâr li-mezahibi fukahâi’l-emsâr ve ulemâi’l-aktâr. thk. Abdülmu’tî Emîn Kal’acî. 30 Cilt. Dımeşk: Daru Kuteybe, 1993.
İbn Emîru Hâc, Şemsüddîn el-Halebî. et-Takrîr ve’t-tahbîr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
İbn Hibbân, Alâuddin Ali İbn Balbân el-Fârısî. Sahîhu İbn Hibbân. thk. Şuayb el-Arnaûd. 18 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2. Basım, 1993.
İbn Hişâm, Abdullah b. Yusuf el-Mısrî el-Ensârî. Evdahu’l-mesâlik ilâ Elfiyeti İbn-i Mâlik (Uddetü’s-sâlik ile). 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullāh b. Ahmed b. Muhammed. el-Kâfî. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 6 Cilt. y.y.: Dâru Hecer, 1997.
İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullāh b. Ahmed b. Muhammed. el-Muğnî. thk. Abdulmuhsin et-Türkî - Abdulfettâh Muhammed el-Hılv. 15 Cilt. Riyad: Daru ‘Âlemi’l-Kütüb, 1997.
İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullāh b. Ahmed b. Muhammed. Ravzatü’n-nâzır ve cünnetü’l-menâzır fî usûli’l-fıkh. thk. Şaban Muhammed İsmail. 2 Cilt. Mekke: el-Mektebetü’l-Mekkiyye, 1998.
İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd. es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnaûd. 3 Cilt. Dımeşk: Dâru’r-Risâleti’l-‘Âlemiyye, 2009.
İbn Melek, Abdullatif. Şerhu’l-Menâr fî usûli’l-fıkh (Rehâvî-Azmîzâde ve Envâru’l-Halak Haşiyesi ile). thk. İlyas Kaplan. 3 Cilt. İstanbul: Şirketü Dâru’l-İrşâd, 2014.
İbn Rüşd, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Muhammed. Bidâyetü’l-müctehîd ve nihâyetü’l-muktesîd. thk. Mâcid el-Hamevî. 4 Cilt. Beyrut: Daru İbn Hazm, 1995.
İbn Serrâc, Ebû Bekir Muhammed b. Süheyl. el-Usûl fi’n-nahv. thk. Abdülhüseyin el-Fetlî. 3 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1996.
İbnü’l-Esîr, Mecdüddîn Ebü’s-Seâdât el-Mübârek b. Muhammed el-Cezerî. en-Nihâye fî garîbi’l-hadîs ve’l-eser. thk. Mahmûd Muhammed et-Tanâhî - Tâhir Ahmed ez-Zâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, ts.
İbnü’l-Hümâm, Muhammed b. Abdülvâhid es-Sivâsî. et-Tahrîr fî usûli’l-fıkh. Mısır: Matbaatü Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1351.
İbnü’l-Müflih, Ebû İshâk Burhânüddîn İbrâhîm b. Muhammed b. Abdillâh. el-Mübdiʿ şerhu’l-Mukniʿ. thk. Muhammed Hasan İsmail eş-Şafi’î. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
İltaş, Davut. Fıkıh Usûlünde Mütekellimîn Yönteminin Delâlet Anlayışı. İstanbul: İsam Yayınları, 2011.
Karâfî, Şihâbüddîn Ebü’l-Abbâs Ahmed b. İdrîs. ez-Zahîre. thk. Muhammed Haccî. 14 Cilt. Beyrut: Daru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1994.
Karâfî, Şihâbüddîn Ebü’l-Abbâs Ahmed b. İdrîs. el-Furûk. thk. Halîl el-Mansûr. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 3. Basım., 2009.
Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd b. Ahmed. Bedâi’u’s-Sanâi’ fî tertîbi’ş-Şerâi’. 7 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım., 1986.
Kaya, Mahmut. “Mürekkeb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/45-46. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
Koca, Ferhat. “Mücmel”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/453-454. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
Merdâvî, Ebü’l-Hasen Alâüddîn Alî b. Süleymân b. Ahmed. el-İnsâf fî maʿrifeti’r-râcih mine’l-hilâf ʿalâ mezhebi’l-İmâmi’l-mübeccel Ahmed b. Hanbel. thk. Muhammed Hâmid el-Fıkī. 12 Cilt. Kahire: Matbaatü’l-Sünnetü’l-Muhammediyye, 1956.
Mergınânî, Burhânüddîn Ebu’l-Hasen Alî b. Ebî Bekr. el-Hidâye şerhu Bidâyeti’l-mübtedi (Leknevî Şerhi ile). 8 Cilt. Pakistan: Mektebetü’l-Büşrâ, 2. Basım, 2008.
Mevsılî, Abdullāh b. Mahmûd b. Mevdûd. el-İhtiyâr li-ta’lîli’l-Muhtâr. thk. Muhammed Adnân Dervîş. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Erkam, 1418.
Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’s-sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâki. 5 Cilt. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-‘Arabiyye, 1991.
Nehhâs, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. İsmâîl el-Murâdî el-Mısrî. İʿrâbü’l-Kurʾân. thk. Züheyr Gāzî Zâhid. 5 Cilt. Kahire: Âlemü’l-Kütüb, 2. Basım., 1985.
Nesefî, Ebü’l-Berekât Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd. Tefsîru’n-Nesefî: Medârikü’t-tenzîl ve hakâiku’t-tevîl. thk. Yusuf Ali Bidevî. 3 Cilt. Dımeşk: Dâru İbn Kesîr, 5. Basım, 2011.
Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Muhyiddîn Yahyâ b. Şeref. Kitâbü’l-Mecmû’ Şerhu’l-Mühezzeb li’ş-Şîrâzî. thk. Muhammed Necîb el-Muti’î. 23 Cilt. Cidde: Mektebetü’l-İrşâd, ts.
Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahya b. Şeref. Ravzatü’t-tâlibîn ve ‘umdetü’l-müftîn. thk. Halil Memûn Şeyhâ. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Marife, 2006.
Pezdevî, Fahrü’l-İslâm Ali b. Muhammed. Kenzü’l-vusûl ilâ marifeti’l-usûl (Tahrîcu Ehâdisu Usûl’i-Pezdevî ile). nşr. Mîr Muhammed Kütüphanesi. Karaçi: y.y., ts.
Râzî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer b. el-Hüseyin. el-Mahsûl fî ‘ilmi’l-usûl. thk. Muhammed Abdulkadir Atâ. 2 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
Râzî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer b. el-Hüseyin. Mefâtîhu’l-ġayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, 3. Basım., 1420. https://ketabonline.com/ar/books/17784
Sahnûn, Ebû Saîd Abdüsselâm b. Saîd b. Habîb et-Tenûhî. el-Müdevvenetü’l-kübrâ. 4 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
Serahsî, Ebû Bekir Şemsül-eimme Muhammed b. Ebi Sehl Ahmed. Usûlü’s-Serahsî. thk. Ebu’l-Vefâ el-Efgânî. 2 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 2005.
Serahsî, Ebû Sehl Muhammed b. Ahmed. el-Mebsût. 31 Cilt. Beyrut: Darü’l-Marife, 1989.
Sezgin, İsmail Hakkı. İcmal ve Kur’an’daki Mücmelin Sünnetle Beyanı. Erzincan: Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi, Sosyal Bİlimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
Sûsî, Ebu’t-Tayyib. Şerhu Miftâhu’l-vusûl ilâ binâi’l-furû ’ale’l-usûl. Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2012.
Sübkî, Ebû Nasr Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Alî b. Abdilkâfî. el-İbhâc fî şerhi’l-Minhâc. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1984.
Şâfiî, Muhammed b. İdris. el-Ümm. thk. Muhammed Zührî en-Neccâr. 8 Cilt. Ezher: Mektebetü’l-Külliyyâti’l-Ezheriyye, 1961.
Şevkânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Muhammed. İrşâdü’l-fuhûl. thk. Ebu Hafs Sami b. el-Arabi. 2 Cilt. Riyad: Darü’l-Fazîle, 2000.
Şeybâni, Muhammed b. Hasan. el-Câmiu’s-sağîr (en-Nâfiu’l-kebîr şerhi ile). Pakistan: İdâretü’l-Kur’ân ve’l-Ulûmü’l-İslâmiyye, 1990.
Şîrâzî, Ebu İshak İbrahim b. Ali el-Fîrûzâbâdî. el-Lüma’ fî usîli’l-fıkh. thk. Muhyiddîn Dîb Misto - Yusuf Ali Büdeyvî. Dımeşk: Dâru’l-Kelimi’t-Tayyib, 1995.
Şirbînî, Şemsüddin Muhammed b. el-Hatîb. Muğni’l-muhtâc ilâ ma’rifeti meâni elfâzi’l-Minhâc. thk. Muhammed Halil Îtânî. 4 Cilt. Beyrut: Darü’l-Marife, 5. Basım., 2014.
Şûşâvî, Ebû Ali Hüseyin b. Ali er-Recrâcî. Refʿu’n-nikāb ʿan Tenkīhi’ş-Şihâb. thk. Ahmed es-Serrâh - Abdurrahman b. Abdullah el-Cibrîn. 6 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2004.
Taberî, Ebû Caʿfer Muhammed b. Cerîr. Câmiʿu’l-beyân an teʾvîliʾ âyi’l-Kurʾân. thk. Mahmûd Muhammed Şâkir. 16 Cilt. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, 1971.
Tahâvî, Ebû Cafer Ahmed b. Muhammed. Şerhu meâni’l-asâr. thk. Muhammed Zührî en-Neccâr. 5 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1994.
Tavîle, Abdulvehhâb Abdüsselâm. Eserü’l-lüga fî ihtilâfi’l-müçtehidîn. Kahire: Darü’s-Selâm, 2. Basım, 2000.
Teftâzânî, Sadüddîn Mesud b. Ömer. Şerhu’t-Telvîh ala’t-Tavdîh. thk. Zekeriya Umeyrât. 2 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
Tertûrî, Hüseyin Mütâvi Hüseyin. el-Müşterek ve delâletuhu ala’l-ahkâm. Mekke: Câmiatü el-Melik Abdülaziz, Külliyetü’ş-Şerîa ve’d-Dirâsâtü’l-İslâmiyye, Yüksek Lisans Tezi, 1400.
Tilimsânî, Muhammed b. Ahmed b. Alî. Mesârâtü’l-ğalat fi’l-edille (Miftâhu’l-vusûl’ün içinde). Suudi Arabistan: el-Mektebetü’l-Mekkiyye, 1998.
Tilimsânî, Muhammed b. Ahmed b. Alî. Miftâhu’l-vüsûl ilâ binâʾi’l-fürûʿ ʿale’l-usûl. Suudi Arabistan: el-Mektebetü’l-Mekkiyye, 1998.
Tûfî, Necmüddin Ebü’r-Rebî’ Süleyman b. Abdilkavî. Şerhu Muhtasari’r-Ravza. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 3 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1987.
Yeşilyayla, Şeyma. Dilin Vaz‘ı ve İçtihatlara Etkisi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2024.
Zemahşerî, Ebu’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf ’an hakâiki’t-tenzîl ve uyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-te’vîl. thk. Adil Ahmed Abdulmevcûd - Ali Muhammed Muavvız. 6 Cilt. Riyad: Mektebetü’l-’Abîkân, 1998.
Zencânî, Şihâbüddîn Mahmûd b. Ahmed. Tahrîcü’l-furû’ ale’l-usûl. thk. Muhammed Edîb Sâlih. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 4. Basım., 1982.
Zerkeşî, Bedrüddin Muhammed b. Bahâdır. el-Bahrü’l-muhît fî usûli’l-fıkh. thk. Muhammed Süleyman el-Eşkar. 6 Cilt. Kuveyt: Vizâretü’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslam, 2. Basım, 1992.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

İslam Hukuku

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Şeyma Yeşilyayla ^*
0000-0001-6362-8637
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

20 Haziran 2026

Gönderilme Tarihi

24 Ekim 2025

Kabul Tarihi

22 Nisan 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Sayı: 47

DOI

https://doi.org/10.59777/ihad.1810253

IZ

https://izlik.org/JA37FH22YY

APA

Yeşilyayla, Ş. (2026). Fıkıh Usulünde Lafızlarda İcmâlin Sebepleri ve Tasnifi: Klasik Yaklaşımlardan Tilimsânî’ye Bir İnceleme ve Model Önerisi. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, 47, 75-105. https://doi.org/10.59777/ihad.1810253

AMA

1.Yeşilyayla Ş. Fıkıh Usulünde Lafızlarda İcmâlin Sebepleri ve Tasnifi: Klasik Yaklaşımlardan Tilimsânî’ye Bir İnceleme ve Model Önerisi. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 2026;(47):75-105. doi:10.59777/ihad.1810253

Chicago

Yeşilyayla, Şeyma. 2026. “Fıkıh Usulünde Lafızlarda İcmâlin Sebepleri ve Tasnifi: Klasik Yaklaşımlardan Tilimsânî’ye Bir İnceleme ve Model Önerisi”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, sy 47: 75-105. https://doi.org/10.59777/ihad.1810253.

EndNote

Yeşilyayla Ş (01 Haziran 2026) Fıkıh Usulünde Lafızlarda İcmâlin Sebepleri ve Tasnifi: Klasik Yaklaşımlardan Tilimsânî’ye Bir İnceleme ve Model Önerisi. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 47 75–105.

IEEE

[1]Ş. Yeşilyayla, “Fıkıh Usulünde Lafızlarda İcmâlin Sebepleri ve Tasnifi: Klasik Yaklaşımlardan Tilimsânî’ye Bir İnceleme ve Model Önerisi”, İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, sy 47, ss. 75–105, Haz. 2026, doi: 10.59777/ihad.1810253.

ISNAD

Yeşilyayla, Şeyma. “Fıkıh Usulünde Lafızlarda İcmâlin Sebepleri ve Tasnifi: Klasik Yaklaşımlardan Tilimsânî’ye Bir İnceleme ve Model Önerisi”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 47 (01 Haziran 2026): 75-105. https://doi.org/10.59777/ihad.1810253.

JAMA

1.Yeşilyayla Ş. Fıkıh Usulünde Lafızlarda İcmâlin Sebepleri ve Tasnifi: Klasik Yaklaşımlardan Tilimsânî’ye Bir İnceleme ve Model Önerisi. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 2026;:75–105.

MLA

Yeşilyayla, Şeyma. “Fıkıh Usulünde Lafızlarda İcmâlin Sebepleri ve Tasnifi: Klasik Yaklaşımlardan Tilimsânî’ye Bir İnceleme ve Model Önerisi”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, sy 47, Haziran 2026, ss. 75-105, doi:10.59777/ihad.1810253.

Vancouver

1.Şeyma Yeşilyayla. Fıkıh Usulünde Lafızlarda İcmâlin Sebepleri ve Tasnifi: Klasik Yaklaşımlardan Tilimsânî’ye Bir İnceleme ve Model Önerisi. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 01 Haziran 2026;(47):75-105. doi:10.59777/ihad.1810253

Amaç ve Kapsam

Yazım Kuralları

Önemli Not: Bu yazım kuralları Ocak 2026 itibarıyla güncellenmiş olup, bu tarihten itibaren yapılan tüm başvurular için geçerlidir.

Makale yazım şablonu için tıklayınız.

Telif Hakkı ve Yazar Beyan Formu için tıklayınız.

İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi’ne gönderilecek çalışmaların hazırlık ve değerlendirme süreçlerine dair genel yazım kuralları şunlardır:

1) Dergi, İslam hukukunun teorik, pratik ve güncel tüm meselelerini kapsayan bilimsel çalışmaları kabul eder.

2) Dergiye gönderilen yazılar daha önce başka bir yerde yayımlanmış ya da yayımlanmak üzere kabul edilmiş olmamalıdır. Lisansüstü tezlerden üretilen yazılar ile sempozyum bildirileri ise makale başında etik beyana yer verilerek dergi sistemine yüklenebilir.

Örnek: Bu çalışma ... Üniversitesi’nde … tarihinde sunduğumuz/tamamladığımız "…" başlıklı yüksek lisans tezi/doktora tezi esas alınarak hazırlanmıştır.

Bu makale, … Sempozyumu’nda sözlü olarak sunulan ve basılmayan “….” adlı tebliğin içeriği geliştirilerek ve kısmen değiştirilerek üretilmiş halidir.

3) Etik kurul izni gerektiren araştırmalarda etik kurul onayı alınmalı ve bu onay (kurul adı, tarih ve sayı no) çalışmanın ilk sayfası ile yöntem kısmında zikredilmelidir. Etik kurul izni makale gönderiminde ek dosya olarak sisteme yüklenmelidir. Etik kurul izni gerektiren araştırmalar için derginin Etik İlkeler ve Yayın Politikası’nı inceleyiniz.

4) Tüm çalışmalar intihal tespit yazılımı ile denetlenmektedir. Ancak yazılım çıktısı olan sayısal veri tek başına yeterlilik ölçütü sayılmaz. Her çalışma, rapordaki verilerin akademik atıf ve alıntı kurallarına uygunluğu ve metnin bilimsel özgünlüğü açısından editör kurulu tarafından titizlikle incelenir.

5) Gönderilen makalelerin yazarlarından en az birinin doktora derecesine sahip olması gerekmektedir. Lisansüstü tezlerden üretilen çalışmalarda ise öğrenci birinci yazar, danışman ikinci yazar olarak yer almalıdır.

6) Tüm başvurular için "Telif Hakkı ve Yazar Beyan Formu" eksiksiz doldurularak sisteme yüklenmelidir. Bu form telif hakkı ve lisanslama beyanı, yazar katkı oranları (CRediT), çıkar çatışması beyanı ve yapay zekâ kullanım bilgilerini içermektedir.

7) Dergide Türkçe, Arapça ve İngilizce yazılar yayımlanabilmektedir. Bir takvim yılı içerisinde aynı yazarın (birinci yazar veya ortak yazar olması fark etmeksizin) en fazla bir çalışması yayımlanabilmektedir.

8) Makalelerin hacmi en az 4.000, en fazla 10.000 kelime olmalıdır (öz, abstract, kaynakça ve ek dâhil). 10.000 kelimeyi geçen makaleler Yayın Kurulu tarafından uygun görülmesi hâlinde hakem sürecine alınır.

9) Makalenin başında 250-300 kelimelik Türkçe Öz ve İngilizce Abstract, en az 5 kelimelik Türkçe anahtar kelime ve İngilizce keywords ile Türkçe ve İngilizce başlıklara yer verilmelidir. İlk anahtar kelime mutlaka bilim alanının adı (İslam Hukuku, Fıkıh gibi) olmalıdır. Anahtar kelimeler genelden özele sıralanmalıdır.

10) Öz/Abstract tek paragraf hâlinde yazılmalıdır. Öz kısmında yer alan Türkçe olmayan özel isim (din, mezhep, şahıs, sûre vb.), kitap adı ve kavramların yazımında Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’nin (bk. https://islamansiklopedisi.org.tr) kullanımına uyulmalıdır. İngilizce (abstract ve keywords) metninde yer alan özel isimler, kitap adları ve kavramların yazımında ise Encyclopaedia of Islam’ın 3. edisyonu dikkate alınmalıdır.

11) Metin içinde atıf yapılan eserler, Kaynakça başlığı altında aşağıdaki formatta metnin sonuna eklenmelidir. Kaynakça İsnad Atıf Sistemi 2. Edisyon'a uygun olmalıdır. İsnad Atıf Sistemi için tıklayınız. Arapça kaynaklarda yazar ve eser isimlerinde transkripsiyon alfabesi kullanılmamalıdır.

12) Arapça makalelerin dipnotlarında İsnad Atıf Sistemi 2. Edisyon (Arapça) dikkate alınmalıdır. Bu yazıların sonunda Arapça kaynakça bulunsa da İsnad Atıf Sistemi 2. Edisyon'a uygun latin harfleriyle kaynakça bulunmak zorundadır.

13) Makale yazımında uluslararası uygunluk açısından Zotero, Mendeley ya da Endnote programının kullanımını önerilmektedir.

14) Makale yükleme aşamasında imzalanan "Telif Hakkı ve Yazar Beyan Formu"ndaki bilgiler uyarınca çıkar çatışması, yazar katkısı, finansal destek, yapay zekâ kullanımı ve veri erişimine dair beyanlara makale metni içerisinde yer verilmelidir.

15) Dergimiz Elmas Açık Erişim modelini benimsemektedir. Lisanslama süreçleri ve yazar hakları hakkında detaylı bilgi için "Etik İlkeler ve Yayın Politikası" sayfamızı inceleyiniz.

16) Makale Yazım Şablonu Özellikleri:

Metin yazı tipi Türkçe ve İngilizce için ISNAD Font; Arapça için Tradational Naskh olmalıdır.
Sayfa numarası, üst bilgi ve alt bilgi gibi ayrıntılara yer verilmemelidir.
Kenar Boşlukları: Üst, Alt, Sağ ve Sol 3,0 cm.
Öz ve Abstract: Yaslanmış, özel girinti yok, önce ve sonra 0 nk aralık, tek satır aralığı, yazı boyutu 10 punto.
Metin (Gövde): Yaslanmış, özel girinti ilk satır 1 cm., önce ve sonra 6 nk aralık, tek satır aralığı, yazı boyutu 10 punto.
Dipnotlar: Yaslanmış, özel girinti asılı 0,5 cm., önce ve sonra 0 nk aralık, tek satır aralığı, yazı boyutu 8 punto.
Kaynakça: Yaslanmış, özel girinti asılı 1 cm., önce ve sonra 0 nk aralık, tek satır aralığı, yazı boyutu 10 punto.

Etik İlkeler ve Yayın Politikası

Önemli Not: Bu ilkeler ve yayın politikası Ocak 2026 itibarıyla güncellenmiş olup, bu tarihten sonra yapılan tüm başvurular için geçerlidir.

GENEL YAYIN İLKELERİ

I. Temel Esaslar ve Kapsam

1. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, İslam hukukunun teorik, pratik ve güncel tüm meselelerini küresel bir perspektifle kapsayan bilimsel çalışmaları kabul ederek uluslararası literatüre katkı sağlamayı amaçlar.

2. Gönderilen tüm çalışmalar derginin amaç ve kapsamına uygun, akademik niteliği haiz ve etik standartlara bağlı olmalıdır. Dergimiz, coğrafi çeşitliliği artırmak amacıyla uluslararası yazarların katılımını ve farklı fıkıh havzalarından gelen çalışmaları öncelikle teşvik eder.

3. Dergiye Türkçe, Arapça ve İngilizce dillerinde hazırlanmış çalışmalar kabul edilmektedir. Bir takvim yılı içerisinde aynı yazarın (birinci yazar veya ortak yazar olması fark etmeksizin) en fazla bir çalışması yayımlanabilmektedir. Aynı yıl içerisinde bir çalışması yayımlanan veya değerlendirme aşamasında olan araştırmacıların ikinci bir makale başvurusu değerlendirmeye alınmamaktadır.

4. Gönderilen makalelerin yazarlarından en az birinin doktora derecesine sahip olması gerekmektedir. Lisansüstü tezlerden üretilen çalışmalarda yazarlık ve yazar sıralaması, çalışmaya sağlanan fiili katkı esas alınarak akademik etik ilkeler doğrultusunda belirlenir.

5. Orijinal, daha önce yayımlanmamış ve başka bir dergide değerlendirme sürecinde olmayan çalışmalar kabul edilir. Lisansüstü tez, bilimsel toplantı bildirisi ve benzeri nitelikteki akademik faaliyetlerden üretilen çalışmalar, makale başında bu durumun açıkça belirtilmesi (etik beyan) kaydıyla değerlendirmeye alınabilir.

6. Çalışmalar, derginin resmi web sitesi üzerinden elektronik olarak gönderilmelidir. Metinler, derginin güncel yazım kurallarına ve şablonuna uygun olarak hazırlanmalıdır. [Yazım Kuralları sayfası için tıklayınız.]

II. Yayın Modeli ve Takvim

7. Ocak 2026 itibarıyla dergimiz "Sürekli Yayın Modeli"ni benimsemiştir. Hakem süreci başarıyla tamamlanan her çalışma, sayının tamamlanmasını beklemeksizin Makale ID atanarak anında dijital ortamda yayımlanır. Bu yayın, makalenin nihai versiyonu olup DOI ataması ve üst veri aktarımı eş zamanlı olarak gerçekleştirilir.

8. Dijital ortamda yayımlanan ve atıf bilgileri kesinleşen makaleler, her yılın Haziran ve Aralık aylarında derlenerek iki sayı hâlinde basılır. Basılı nüshalar, dijital versiyonla içerik ve sayfa yapısı açısından tam uyumludur.

9. Uluslararası görünürlüğü artırmak amacıyla, her yıl ana teması “Güncel Fıkhî Meseleler ve Çözüm Önerileri” olan, tamamı İngilizce kaleme alınan ve yalnızca çevrimiçi sunulan bir Özel Sayı yayımlanır. Bu özel sayılar, derginin genel sayıları ile aynı bilimsel kalite standartlarına, etik ilkelere ve bağımsız çift taraflı kör hakemlik süreçlerine tabidir. Özel sayıların yönetim süreçleri mevcut editör kurulu tarafından yürütülür. Ancak konunun kapsamına göre ilgili alanda yetkin misafir editörler veya uzmanlar, derginin yayın politikalarına ve etik standartlarına tam uyum sağlama yükümlülüğüyle sürece dâhil edilebilir.

III. Değerlendirme Süreci ve Şeffaflık

10. Dergiye gönderilen çalışmalar; kurumsal ve uluslararası çeşitliliğe sahip editör kurulu tarafından orijinallik, metodoloji, işlenen konunun önemi ve dergi kapsamı ile uyumluluğu açısından değerlendirilir. Biçimsel esaslara ve dergi politikalarına uygun olmayan çalışmalar hakem sürecine alınmadan reddedilebilir.

11. Ön incelemeyi geçen çalışmalar, akademik özerklik ve tarafsızlık gereği, kurum dışı/bağımsız ve tercihen farklı coğrafyalardan en az iki hakemin değerlendirmesine sunulduğu çift taraflı kör hakemlik sürecine tabi tutulur. Hakemler; yazarla hiçbir kurumsal bağı olmayan, akademik tarafsızlığı zedeleyecek kişisel veya mesleki çıkar çatışması bulunmayan bağımsız uzmanlar arasından atanır.

12. Hakemlerin gerekli gördüğü düzeltmeler yazar tarafından gerçekleştirilir. Yayın Kurulu, hakem raporları ve bilimsel nitelik doğrultusunda nihai yayın kararını verir. [Değerlendirme Süreci hakkında detaylı bilgi için tıklayınız.]

13. Dergi yönetimi, editöryal süreçler ile yayıncı vakıf arasındaki tam bağımsızlığı garanti eder. Yayıncı kurum, bilimsel yayın kararlarına müdahale edemez. Yazarlar ve hakemler için bu özerk yapının korunması ve tüm süreçlerin akademik tarafsızlık ilkeleriyle yürütülmesi, derginin temel taahhüdüdür.

IV. Etik İlkeler ve İntihal Denetimi

14. Dergi; intihal, mükerrer yayın, sahte yazarlık, araştırma/veri sahteciliği, makale dilimleme, telif hakları ihlali ve çıkar çatışmasının gizlenmesini etik dışı davranışlar olarak kabul eder ve bu konuda sıfır tolerans politikası izler.

15. Tüm çalışmalar intihal tespit yazılımı ile denetlenmektedir. Ancak yazılım çıktısı olan sayısal veri tek başına yeterlilik ölçütü sayılmaz. Her çalışma, rapordaki verilerin akademik atıf ve alıntı kurallarına uygunluğu ve metnin bilimsel özgünlüğü açısından editör kurulu tarafından titizlikle incelenir. Akademik dürüstlük ve etik standartlara aykırılık tespit edilen çalışmaların yayım süreci, aşamasına bakılmaksızın sonlandırılır.

16. Etik kurul izni gerektiren araştırmalarda ilgili onayın alınmış olması ve bu onayın kurul adı, tarih ve sayı numarası bilgilerinin çalışmanın ilk sayfasında ve yöntem kısmında belirtilmesi zorunludur. Etik kurul izni makale gönderiminde ek dosya olarak sisteme yüklenmelidir.

17. Dergimize gönderilen tüm çalışmalar için "Telif Hakkı ve Yazar Beyan Formu"nun tüm yazarlarca imzalanarak sisteme yüklenmesi zorunludur. Bu form çalışmanın orijinalliğini, tüm yazarların asli katkısını (CRediT – Contributor Roles Taxonomy), çıkar çatışması beyanını, yapay zekâ kullanım bilgilerini ve veri erişilebilirlik taahhüdünü içeren kapsamlı bir etik/hukuki belgedir. Dergiye makale gönderildikten sonra yazarlardan hiçbirinin ismi, yazarların tamamının yazılı izni olmadan yazar listesinden silinemez, yeni bir isim yazar olarak eklenemez ve yazar sırası değiştirilemez.

18. Dergimiz, bilimsel çalışmalarda yapay zekâ araçlarının kullanımına dair şeffaflık ilkesini benimser. Yapay zekâ araçları çalışmada "yazar" olarak tanımlanamaz ve bu araçların kullanımına dair tüm etik sorumluluk insan yazarlara aittir. Yazarlar, kullanılan araçları ve kullanım kapsamını (metin üretimi, görsel oluşturma, veri analizi vb.) "Telif Hakkı ve Yazar Beyan Formu"nda beyan etmekle yükümlüdür.

V. Yayın Geçmişi, Açık Erişim ve Telif Politikası

19. Dergi, ilk sayısından itibaren hem basılı hem de çevrimiçi olarak kesintisiz yayımlanmaktadır. 2022 yılına kadar olan süreçte çevrimiçi yayınlar www.islamhukuku.com adresi üzerinden sadece tam sayı (bütünleşik PDF) şeklinde sunulmuştur. 2022 yılı itibarıyla dergimizin kurumsal dönüşümü ve dijitalleşme vizyonu doğrultusunda tüm yayın süreçleri DergiPark sistemine taşınmış ve açık erişim standartları uygulanmaya başlanmıştır. Kurumsal süreklilik ve bilimsel erişilebilirlik gereği, 2022 yılı öncesine ait tüm sayılar da geriye dönük olarak makale bazlı şekilde dijital ortama aktarılmış ve DergiPark arşivi üzerinden yayımlanmıştır. Ocak 2026 itibarıyla ise dergi, Makale ID sistemine dayalı "Sürekli Yayın Modeli"ne geçerek yayın hızını ve uluslararası izlenebilirliğini en üst seviyeye taşımıştır.

20. Yayımlanan makalelerin uluslararası indekslerdeki izlenebilirliğini ve veri kalitesini sağlamak amacıyla, tüm kaynakçaların İsnad Atıf Sistemi 2. Edisyon'a uygun olması gerekir. Sürekli yayın modelinde, Makale ID geleneksel başlangıç sayfa numarasının yerini alır ve atıf künyesinde bu şekilde belirtilir. [İsnad Atıf Sistemi için tıklayınız.]

21. Dergi, Elmas Açık Erişim modelindedir. Derginin tüm giderleri Yayıncı tarafından karşılanmaktadır. Makale gönderimi, değerlendirme veya yayın süreçlerinin hiçbir aşamasında yazarlardan veya kurumlardan ücret talep edilmez.

22. Dergi açık erişimlidir. Tüm içeriğe DergiPark aracılığıyla ücretsiz ulaşılabilir. Ayrıca derginin basılı kopyaları da ücretsiz olarak dağıtılmaktadır. [Açık erişim politikası sayfası için tıklayınız.]

23. Tüm çalışmalar Creative Commons Alıntı-GayrıTicari-Türetilemez 4.0 Uluslararası Lisansı (CC BY-NC-ND 4.0) ile yayımlanmaktadır. Yazarlar, yayımlanan çalışmalarının telif hakkına hiçbir kısıtlama olmaksızın sahiptirler ve Yayıncıya çalışmayı yayımlamak için münhasır olmayan bir lisans hakkı tanırlar. Yazarlar, içerikten veya telif hakkı ihlallerinden doğabilecek her türlü hukuki iddia veya davadan Yayıncıyı ve Editörleri beri ve muaf tutmayı kabul ederler. Tüm hukuki sorumluluk yazarlara aittir. [Telif Hakkı ve Lisanslama sayfası için tıklayınız.]

24. Makalelere kalıcı erişim için DOI atanır ve tüm içerik LOCKSS sistemi üzerinden dijital olarak arşivlenir. [Arşivleme Politikası sayfası için tıklayınız.]

YAYIN ETİĞİ BEYANI

I. Temel İlkeler ve Vizyon

İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi’nin yayın süreçleri, bilginin bilimsel yöntemle yansız biçimde üretilmesi, geliştirilmesi ve paylaşılmasına dayanır. Hakemli makaleler, bu sürecin uygulanmasını, yansızlığı sağlayan çalışmalardır. Bilimsel üretimin gerçekleştirilmesinde yayın sürecinin tüm bileşenlerinin; yayıncı, editörler, yazarlar, hakemler ve okuyucuların etik ilkelere uymaları gerekir. Bu kapsamda derginin yayın etiği ile açık erişim politikası, COPE (Committee on Publication Ethics) kılavuzları ve politikaları ile YÖK ve üniversite etik ilkeleri doğrultusunda tüm paydaşların etik ilkelere uymasını gerektirmektedir.

II. Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiğine Aykırı Eylemler

Dergi, bilimsel araştırmaların dürüstlük ve şeffaflık içinde yürütülmesini benimser. Bu kapsamda intihal, sahtecilik, çarpıtma ve mükerrer yayın gibi ağır etik ihlalleri "Bilimsel Suistimal" olarak kabul eder. Bu eylemlerin ve diğer tüm etik ihlallerin (dilimleme, haksız yazarlık vb.) detaylı kapsam ve tanımları için aşağıdaki güncel ulusal mevzuatlar esas alınır:

Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi

TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu Yönetmeliği

İlgili etik ihlal iddiaları, derginin Etik Editörü tarafından tarafsızlık ve şeffaflık ilkeleri gözetilerek bağımsız bir ön incelemeye tabi tutulur.

III. Yapay Zekâ ve Üretken Teknoloji Kullanım Politikası

İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, akademik üretimin merkezine insan dehasını ve sorumluluğunu yerleştirir. Yapay zekâ (Gemini, ChatGPT vb.) ve üretken teknolojilerin kullanımına dair etik sınırlarımız şöyledir:

a. Yazarlık ve Atıf: Yapay zekâ sistemleri bir çalışmanın "yazarı" olarak kabul edilemez ve atıf gösterilemez. Yazarlık, sadece fikrî katkı sunabilen, yasal sorumluluk alabilen ve çıkar çatışması beyan edebilen insanlar içindir.

b. Yazar(lar)ın Sorumluluğu ve Doğruluk: YZ araçları kaynakça uydurma, yanlış veri üretme veya bilimsel gerçekliği çarpıtma riski taşır. Yazar(lar), YZ tarafından üretilen her türlü çıktının (çeviri, özet, veri analizi vb.) doğruluğunu ve İsnad Atıf Sistemi’ne uygunluğunu kontrol etmekle ve onaylamakla yükümlüdür.

c. Fikrî Mülkiyet ve İntihal: YZ kullanımı, intihal yasağını ortadan kaldırmaz. Bu araçlar aracılığıyla üretilen metinlerin özgünlüğü ve telif hakları konusundaki tüm sorumluluk yazar(lar)a aittir.

d. Beyan Kapsamı: Yazar(lar), çalışmanın hangi aşamasında (dil düzenleme, veri analizi vb.) ve hangi YZ aracından yararlandıklarını "Telif Hakkı ve Yazar Beyan Formu" üzerinden detaylıca açıklamak zorundadırlar.

IV. Araştırma Etiği ve Etik Kurul İzni

Etik kurallar çerçevesinde, aşağıdaki araştırma türleri için Etik Kurul İzni alınması zorunludur:

a. Anket, mülakat, odak grup çalışması, gözlem ve deney teknikleri kullanılarak katılımcılardan veri toplanmasını gerektiren her türlü nitel veya nicel araştırma.

b. İnsan ve hayvanların (materyal/veriler dâhil) deneysel veya diğer bilimsel amaçlarla kullanılması.

c. İnsanlar üzerinde yapılan klinik araştırmalar ve hayvanlar üzerinde yapılan çalışmalar.

d. Kişisel verilerin korunması kanunu gereğince yürütülen retrospektif çalışmalar.

İzinle ilgili bilgiler (kurul adı, tarih ve sayı no) makalenin yöntem bölümünde ve ilk/son sayfasında belirtilmelidir. Etik kurul izni makale gönderiminde ek dosya olarak sisteme yüklenmelidir. Olgu sunumlarında "Bilgilendirilmiş Onam Formu"nun alındığına dair bilgiye yer verilmesi şarttır.

V. Etik İhlal Eylem Planı ve Yaptırımlar

Makalelerde intihal yapılması; kullanılan verilerin manipüle edilmesi, çarpıtılması veya uydurma verilerin kullanılması gibi bilimsel suistimal şüphesi oluştuğunda COPE standartları ile YÖK ve üniversite etik ilkeleri uyarınca aşağıdaki eylem planı işletilir:

a. İnceleme ve Savunma: İhlal şüphesi durumunda süreç, derginin Etik Editörü tarafından başlatılır. Etik Editörü COPE rehber ilkeleri ile YÖK ve ilgili ulusal mevzuat hükümlerini esas alarak konuyu bağımsız olarak inceler. Yazar(lar)la iletişime geçerek 2 (iki) hafta içinde resmî bir açıklama talep eder. Hazırlanan inceleme raporu, nihai karar verilmek üzere Yayın Kurulu’na sunulur.

b. Değerlendirme: Yazar(lar)dan gelen dönütlerin yetersiz görülmesi veya etik ihlalin kesinleşmesi durumunda makale reddedilir; çalışma yayımlanmışsa geri çekilir.

c. Kurumsal Bildirim: Dergi, ihlalin mahiyetine göre yazar(lar)ın bağlı olduğu üniversite veya kurumla iletişime geçerek durumu resmî yollarla bildirme hakkını saklı tutar.

d. Dijital İşaretleme: İntihal veya sahtecilik içerdiği tespit edilen yayımlanmış çalışmalar için kayıtlı bilimsel literatürün şeffaflığı gereği ilgili PDF dosyası tamamen silinmez. Ancak üzerine silinemez bir "GERİ ÇEKİLMİŞ" filigranı eklenerek erişime açık tutulur. Başlığına "Geri Çekilmiş: [İhlal Türü]" ibaresi eklenir ve yayının en başında geri çekme gerekçesini açıklayan resmî bir "Geri Çekme Bildirimi" yayımlanır.

e. Kısıtlama: Etik ihlali kesinleşen yazar(lar)ın, dergimize yapacağı tüm yeni makale başvuruları 3 yıl süreyle reddedilir ve değerlendirme sürecine alınmaz.

VI. Yayın Sonrası Kayıt Güncelleme

Dergi, kayıtlı bilimsel literatürün doğruluğunu korumak adına şu mekanizmaları işletir:

a. Düzeltme: Makalenin nihai olarak yayımlanmasından sonra fark edilen, bilimsel sonucu etkilemeyen, ancak kaydın doğruluğu için gereken ve yazar ya da dergi kaynaklı küçük hataların giderilmesi amacıyla yayımlanır.

b. Geri Çekme: Bulguların güvenilirliğini ortadan kaldıran ağır ihlallerde veya bilimsel hatalarda makalenin arşive şeffaf bir geri çekme notuyla işaretlenmesidir.

c. Endişe İfadesi: Devam eden ciddi inceleme süreçlerinde okurları bilgilendirmek amacıyla editör kararıyla yayınlanır.

VII. Paydaşların Sorumlulukları

İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, yayın sürecinin tüm bileşenlerinden COPE standartları ile YÖK ve üniversite etik ilkelerine tam uyum bekler. Etik ihlal şüphelerini paydaşlarımız ve okurlarımız publisher@mehir.org e-posta adresine bildirebilirler.

1. Editörlerin Sorumlulukları

a. Tarafsızlık ve Yayın Kararı: Editörler; gönderilen çalışmaları orijinallik, metodolojik geçerlilik ve dergi kapsamına uygunluk açısından değerlendirir. Karar sürecinde yazarların liyakat dışı demografik özellikleri veya siyasi görüşleri dikkate alınmaz.

b. Bağımsızlık: Editörlerin yayın kararları yayıncıdan ve tüm dış kurumlardan tam bağımsızdır.

c. Gizlilik: Değerlendirme sürecindeki çalışmaların içeriği ve hakem kimlikleri kesinlikle gizli tutulur.

d. Çıkar Çatışması: Editörler, değerlendirdikleri çalışmalarla ilgili herhangi bir çıkar çatışması içinde bulunamazlar. Eğer böyle bir durum tespit edilirse süreçten çekilirler.

2. Yazarların Sorumlulukları

a. Özgünlük ve Raporlama: Yazarlar, tamamen orijinal çalışmalar sunmak ve başkalarına ait eserleri usulüne uygun atıflarla belirtmekle yükümlüdür. Ayrıca yazarlar, çalışmanın bulgularına esas teşkil eden verilere/kaynaklara erişimle ilgili bir "Veri Erişilebilirlik Beyanı"nı makale metni içerisinde sunmakla ve gizlilik, etik ve yasal sınırlar dâhilinde (gerektiği hallerde anonimleştirerek) bu verileri makul talep hâlinde paylaşmakla yükümlüdür.

b. Yazarlık Kriterleri: Çalışmaya sadece önemli fikri katkı sağlayanlar yazar olarak listelenmelidir. Yazarların katkı türleri formda belirtilen CRediT standartlarına uygun olarak beyan edilmelidir. Tüm yazarlar çalışmanın son halini onaylamış olmalıdır.

c. Beyan ve Çıkar Çatışması: Çalışmanın tarafsızlığını etkileyebilecek tüm mali destekler, hibe numaraları ve kişisel/kurumsal çıkar çatışmaları en erken aşamada beyan edilmelidir.

d. Hata Bildirimi: Yayımlanan çalışmasında önemli bir hata tespit eden yazar, düzeltme veya geri çekme süreci için derhal editörü bilgilendirmekle yükümlüdür.

e. Etik Beyan Zorunluluğu: Yazarlar; sundukları çalışmanın tüm etik sorumluluğunu üstlendiklerini, çalışmada kullanılan üçüncü şahıslara ait içerikler için gerekli tüm izinleri aldıklarını "Telif Hakkı ve Yazar Beyan Formu"nu imzalayarak beyan ve taahhüt ederler. Bu formun sunulmaması, çalışmanın ön değerlendirme sürecine alınmasına engel teşkil eder.

3. Hakemlerin Sorumlulukları

a. Objektiflik ve Üslup: Değerlendirmeler tarafsız ve yapıcı bir dille yapılmalıdır. Yazarlara yönelik kişisel eleştiriler etik dışı kabul edilir.

b. Gizlilik: Hakemlere gönderilen metinler gizli belge niteliğindedir; başkalarıyla paylaşılamaz veya hakemin kendi çıkarları için kullanılamaz.

c. Hız ve Yetkinlik: Uzmanlık alanı uyuşmazlığı veya zaman kısıtı nedeniyle inceleme yapamayacağını öngören hakem, durumu vakit kaybetmeden editörlüğe bildirmelidir.

d. Etik Uyarı: Hakemler, inceledikleri metin ile başka bir yayın arasındaki önemli benzerlikleri (intihal şüphesi) veya etik dışı durumları editöre bildirmelidir.

Ücret Politikası

Dizinler

Dergi Kurulları

Başeditör

Saffet KÖSE

İslam Hukuku, İslam Araştırmaları (Diğer)

Editör

Faruk Emrah ORUÇ

İslam Hukuku

Editör Yardımcıları

Hüseyin OKUR

İslam Hukuku

Münir Yaşar KAYA

Hukuk ve İktisat, İslam Finansı, İslam Araştırmaları, İslam Hukuku

Mustafa ATEŞ

Hukuk ve İktisat, Aile Hukuku, Osmanlı İktisat Tarihi, Hukuk Tarihi, İslam Finansı, İslam Hukuku

Yavuz GÖNAN

Din, Toplum ve Kültür Araştırmaları , İslam Hukuku

Mehmet Ali AYTEKIN

İslam Hukuku

Etik Editörü

Fatih ÇAKMAK

Din Eğitimi, Din, Toplum ve Kültür Araştırmaları

Yayın Kurulu

Saffet KÖSE

İslam Hukuku, İslam Araştırmaları (Diğer)

Saim KAYADIBI

İslam Ekonomisi, Finans ve Yatırım, İslam Finansı, İslam Hukuku

Khairunnisa MUSARI

İslam Ekonomisi, Bankacılık, Finans ve Menkul Kıymetler Hukuku, Finans Tarihi, Çevre ve İklim Finansmanı, İslam Finansı, İslami Mikrofinans, Kamu Maliyesi