Ana Düşünceyi Belirleme Sürecinde Ortaya Çıkan Sapmalar: Metin İşlemleme Düzeylerine Göre Bir İnceleme
Öz
Bir metnin kavrandığının temel göstergelerinden biri ana düşüncenin belirlenebilmesidir. Ancak araştırmalar, öğrencilerin ana düşünceyi çoğu durumda bütüncül ve tutarlı biçimde yapılandıramadıklarını göstermektedir. Bu çalışmada, 10-11 yaş grubundaki çocukların ana düşünceyi belirleme sürecinde yaşadıkları sorunlar ve bu süreçte ortaya çıkan sapmalar incelenmiştir. 100 katılımcıdan ana düşünceyi belirleme formu kullanılarak veri toplanmış; veriler, Kintsch’in (1998) yapı-bütünleştirme modelinden çıkarımlanan üç temel düzey çerçevesinde çözümlenmiştir. Bulgular, öğrencilerin yalnızca sınırlı bir bölümünün ana düşünceyi geçerli ve yeterli düzeyde oluşturabildiğini; sapmaların ağırlıklı olarak metin tabanı ve yüzey metin düzeylerinde yoğunlaştığını göstermektedir. Zihinsel temsil düzeyinde işlemleme ise sınırlı kalmıştır. Bu sapmalar, ana düşüncenin eksik yapılandırılması, yüzey ayrıntılara odaklanma ve ana düşünce yerine konunun belirtilmesi gibi örüntüler çevresinde toplanmaktadır. Ek olarak düzeyler arasındaki negatif yönlü korelasyonel ilişki, metin işleme süreçlerinin çoğunlukla tek bir düzeyde kaldığını ve bütünleştirici geçişlerin gerçekleştirilemediğini ortaya koymaktadır. Ayrıca cinsiyet ve metin türüne bağlı ayrışmalar bulunmaktadır. Sonuçlar, ana düşünce öğretiminin öğrencilerin bilişsel özellikleri, metinsel özellikler ve metin işlemleme aşamalarıyla ilişkilendirilerek ele alınabileceğini göstermektedir.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Acar-Erdol, T., & Akin-Arikan, Ç. (2022). Gender gap in reading achievement: the mediating role of metacognitive strategies and reading-related attitudes. Social Psychology of Education, 25(2), 537-566. https://doi.org/10.1007/s11218-022-09692-9
- Afflerbach, P. P. (1990). The influence of prior knowledge on expert readers’ main idea construction strategies. Reading Research Quarterly, 25(1), 31–46. https://doi.org/10.2307/747986
- Algül, Ö. & Bozkurt, B. Ü. (2021). Okuduğunu anlama sürecinde çıkarım becerisine ilişkin belirlemeler. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (53), 175-204. https://doi.org/10.9779/pauefd.787770
- Baumann, J. F. (1984). The effectiveness of a direct instruction paradigm for teaching main idea comprehension. Reading Research Quarterly, 20(1), 93–115. https://doi.org/10.2307/747654
- Baydık, B. (2011). Okuma güçlüğü olan öğrencilerin üstbilişsel okuma stratejilerini kullanımı ve öğretmenlerinin okuduğunu anlama öğretim uygulamalarının incelenmesi. Eğitim ve Bilim, 36(162), 301-319.
- Bortolussi, M., Dixon, P., & Sopčák, P. (2010). Gender and reading. Poetics, 38(3), 299-318. https://doi.org/10.1016/j.poetic.2010.03.004
- Bridge, C. A., Belmore, S. M., Moskow, S. P., Cohen, S. S., & Matthews, P. D. (1984). Topicalization and memory for main ideas in prose. Journal of Reading Behavior, 16(1), 61-80. https://doi.org/10.1080/1086296840954
- Brown, A. L. & Day, J. D. (1983). Macrorules for summarizing texts: The development of expertise. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 22(1), 1-14. https://doi.org/10.1016/S0022-5371(83)80002-4
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
Uygulamalı Dilbilim ve Eğitim Dilbilimi , Türkçe Eğitimi
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yayımlanma Tarihi
1 Mart 2026
Gönderilme Tarihi
16 Ocak 2026
Kabul Tarihi
28 Şubat 2026
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Cilt: 12 Sayı: 1