Araştırma Makalesi

Ana Düşünceyi Belirleme Sürecinde Ortaya Çıkan Sapmalar: Metin İşlemleme Düzeylerine Göre Bir İnceleme

Cilt: 12 Sayı: 1 1 Mart 2026
PDF İndir
EN TR

Ana Düşünceyi Belirleme Sürecinde Ortaya Çıkan Sapmalar: Metin İşlemleme Düzeylerine Göre Bir İnceleme

Öz

Bir metnin kavrandığının temel göstergelerinden biri ana düşüncenin belirlenebilmesidir. Ancak araştırmalar, öğrencilerin ana düşünceyi çoğu durumda bütüncül ve tutarlı biçimde yapılandıramadıklarını göstermektedir. Bu çalışmada, 10-11 yaş grubundaki çocukların ana düşünceyi belirleme sürecinde yaşadıkları sorunlar ve bu süreçte ortaya çıkan sapmalar incelenmiştir. 100 katılımcıdan ana düşünceyi belirleme formu kullanılarak veri toplanmış; veriler, Kintsch’in (1998) yapı-bütünleştirme modelinden çıkarımlanan üç temel düzey çerçevesinde çözümlenmiştir. Bulgular, öğrencilerin yalnızca sınırlı bir bölümünün ana düşünceyi geçerli ve yeterli düzeyde oluşturabildiğini; sapmaların ağırlıklı olarak metin tabanı ve yüzey metin düzeylerinde yoğunlaştığını göstermektedir. Zihinsel temsil düzeyinde işlemleme ise sınırlı kalmıştır. Bu sapmalar, ana düşüncenin eksik yapılandırılması, yüzey ayrıntılara odaklanma ve ana düşünce yerine konunun belirtilmesi gibi örüntüler çevresinde toplanmaktadır. Ek olarak düzeyler arasındaki negatif yönlü korelasyonel ilişki, metin işleme süreçlerinin çoğunlukla tek bir düzeyde kaldığını ve bütünleştirici geçişlerin gerçekleştirilemediğini ortaya koymaktadır. Ayrıca cinsiyet ve metin türüne bağlı ayrışmalar bulunmaktadır. Sonuçlar, ana düşünce öğretiminin öğrencilerin bilişsel özellikleri, metinsel özellikler ve metin işlemleme aşamalarıyla ilişkilendirilerek ele alınabileceğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

  1. Acar-Erdol, T., & Akin-Arikan, Ç. (2022). Gender gap in reading achievement: the mediating role of metacognitive strategies and reading-related attitudes. Social Psychology of Education, 25(2), 537-566. https://doi.org/10.1007/s11218-022-09692-9
  2. Afflerbach, P. P. (1990). The influence of prior knowledge on expert readers’ main idea construction strategies. Reading Research Quarterly, 25(1), 31–46. https://doi.org/10.2307/747986
  3. Algül, Ö. & Bozkurt, B. Ü. (2021). Okuduğunu anlama sürecinde çıkarım becerisine ilişkin belirlemeler. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (53), 175-204. https://doi.org/10.9779/pauefd.787770
  4. Baumann, J. F. (1984). The effectiveness of a direct instruction paradigm for teaching main idea comprehension. Reading Research Quarterly, 20(1), 93–115. https://doi.org/10.2307/747654
  5. Baydık, B. (2011). Okuma güçlüğü olan öğrencilerin üstbilişsel okuma stratejilerini kullanımı ve öğretmenlerinin okuduğunu anlama öğretim uygulamalarının incelenmesi. Eğitim ve Bilim, 36(162), 301-319.
  6. Bortolussi, M., Dixon, P., & Sopčák, P. (2010). Gender and reading. Poetics, 38(3), 299-318. https://doi.org/10.1016/j.poetic.2010.03.004
  7. Bridge, C. A., Belmore, S. M., Moskow, S. P., Cohen, S. S., & Matthews, P. D. (1984). Topicalization and memory for main ideas in prose. Journal of Reading Behavior, 16(1), 61-80. https://doi.org/10.1080/1086296840954
  8. Brown, A. L. & Day, J. D. (1983). Macrorules for summarizing texts: The development of expertise. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 22(1), 1-14. https://doi.org/10.1016/S0022-5371(83)80002-4

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Uygulamalı Dilbilim ve Eğitim Dilbilimi , Türkçe Eğitimi

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

1 Mart 2026

Gönderilme Tarihi

16 Ocak 2026

Kabul Tarihi

28 Şubat 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 12 Sayı: 1

Kaynak Göster

APA
Kedek, S., & Bozkurt, B. Ü. (2026). Ana Düşünceyi Belirleme Sürecinde Ortaya Çıkan Sapmalar: Metin İşlemleme Düzeylerine Göre Bir İnceleme. Dil Eğitimi ve Araştırmaları Dergisi, 12(1), 301-325. https://doi.org/10.31464/jlere.1864827
AMA
1.Kedek S, Bozkurt BÜ. Ana Düşünceyi Belirleme Sürecinde Ortaya Çıkan Sapmalar: Metin İşlemleme Düzeylerine Göre Bir İnceleme. JLERE. 2026;12(1):301-325. doi:10.31464/jlere.1864827
Chicago
Kedek, Sevda, ve B. Ümit Bozkurt. 2026. “Ana Düşünceyi Belirleme Sürecinde Ortaya Çıkan Sapmalar: Metin İşlemleme Düzeylerine Göre Bir İnceleme”. Dil Eğitimi ve Araştırmaları Dergisi 12 (1): 301-25. https://doi.org/10.31464/jlere.1864827.
EndNote
Kedek S, Bozkurt BÜ (01 Mart 2026) Ana Düşünceyi Belirleme Sürecinde Ortaya Çıkan Sapmalar: Metin İşlemleme Düzeylerine Göre Bir İnceleme. Dil Eğitimi ve Araştırmaları Dergisi 12 1 301–325.
IEEE
[1]S. Kedek ve B. Ü. Bozkurt, “Ana Düşünceyi Belirleme Sürecinde Ortaya Çıkan Sapmalar: Metin İşlemleme Düzeylerine Göre Bir İnceleme”, JLERE, c. 12, sy 1, ss. 301–325, Mar. 2026, doi: 10.31464/jlere.1864827.
ISNAD
Kedek, Sevda - Bozkurt, B. Ümit. “Ana Düşünceyi Belirleme Sürecinde Ortaya Çıkan Sapmalar: Metin İşlemleme Düzeylerine Göre Bir İnceleme”. Dil Eğitimi ve Araştırmaları Dergisi 12/1 (01 Mart 2026): 301-325. https://doi.org/10.31464/jlere.1864827.
JAMA
1.Kedek S, Bozkurt BÜ. Ana Düşünceyi Belirleme Sürecinde Ortaya Çıkan Sapmalar: Metin İşlemleme Düzeylerine Göre Bir İnceleme. JLERE. 2026;12:301–325.
MLA
Kedek, Sevda, ve B. Ümit Bozkurt. “Ana Düşünceyi Belirleme Sürecinde Ortaya Çıkan Sapmalar: Metin İşlemleme Düzeylerine Göre Bir İnceleme”. Dil Eğitimi ve Araştırmaları Dergisi, c. 12, sy 1, Mart 2026, ss. 301-25, doi:10.31464/jlere.1864827.
Vancouver
1.Sevda Kedek, B. Ümit Bozkurt. Ana Düşünceyi Belirleme Sürecinde Ortaya Çıkan Sapmalar: Metin İşlemleme Düzeylerine Göre Bir İnceleme. JLERE. 01 Mart 2026;12(1):301-25. doi:10.31464/jlere.1864827

________________________________________________

Journal of Language Education and Research (JLERE)
Dil Eğitimi ve Araştırmaları Dergisi

https://dergipark.org.tr/en/pub/jlere

ISSN: 2149-5602
Facebook Grup
Copyright © Journal of Language Education and Research