Roma’nın Doğu Sınırında Nisibis’in Rolü: Arkeolojik ve Tarihsel Bir Değerlendirme

Öz

Bu çalışma, Roma İmparatorluğu’nun Doğu sınır sistemi içerisinde Nisibis’in (Nusaybin) üstlendiği rolü tarihsel ve arkeolojik veriler ışığında değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Yukarı Mezopotamya’nın kuzeyinde, Anadolu, Mezopotamya ve İran coğrafyaları arasında stratejik bir eşik alanında konumlanan Nisibis, Roma’nın doğu politikalarında yalnızca askerî bir ileri karakol değil; aynı zamanda idari, ekonomik ve diplomatik işlevler üstlenen çok yönlü bir merkez olarak öne çıkmaktadır. Araştırmada, kentin Roma öncesi dönemlerden itibaren taşıdığı çok katmanlı tarihsel kimlik ele alınmış; Part ve Sasani etkileri bağlamında Roma hâkimiyetine geçiş süreci tartışılmıştır. Arkeolojik bulgular, Nisibis’te askeri ve sivil alanların iç içe geçtiği bir yerleşim modelinin varlığını ortaya koymakta; sur sistemleri, mimari kalıntılar ve seramik buluntular kentin uzun süreli kentsel sürekliliğini desteklemektedir. Roma-Sasani rekabeti sürecinde defalarca kuşatılan Nisibis, Roma’nın Doğu’da benimsediği esnek ve çok katmanlı sınır savunma anlayışının somut bir örneğini oluşturmaktadır. MS 4. yüzyılda kentin kaybı ise Roma sınır politikasında yapısal bir dönüşümün göstergesi olarak değerlendirilmektedir. Bu bağlamda Nisibis, Roma Doğu sınır sisteminin dinamik ve etkileşimsel niteliğini anlamada anahtar bir yerleşim niteliği taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Nisibis
• Roma Doğu Sınırı
• Mezopotamya
• Savunma
• Sasani

The Role of Nisibis on Rome’s Eastern Border: An Archaeological and Historical Assessment

Öz

This study examines the role of Nisibis (modern Nusaybin) within the eastern frontier system of the Roman Empire through an integrated analysis of historical narratives and archaeological evidence. Located in Upper Mesopotamia at a strategic crossroads between Anatolia, Mesopotamia, and the Iranian plateau, Nisibis functioned not only as a military outpost but also as a multifaceted center encompassing administrative, economic, and diplomatic activities. The research traces the city’s multi-layered historical development from the pre-Roman period through Parthian and early Sasanian influence, emphasizing the circumstances surrounding its incorporation into the Roman imperial system. Archaeological data reveal a settlement pattern in which military and civilian spaces were closely integrated, as evidenced by fortification systems, architectural remains, and ceramic assemblages indicating long-term urban continuity. During the period of intense Roman-Sasanian rivalry, Nisibis emerged as one of the most contested frontier cities, repeatedly subjected to sieges and defensive reinforcements. These features reflect the flexible and multi-dimensional nature of Roman frontier policy in the East, which relied not only on linear defenses but also on strategically positioned urban centers. The loss of Nisibis in the mid-fourth century AD marked a turning point in Roman eastern strategy, prompting a reconfiguration of the frontier system. Consequently, Nisibis represents a key case study for understanding the dynamic and adaptive character of Rome’s eastern border management.

Anahtar Kelimeler

• Nisibis
• Roman Eastern Border
• Mesopotamia
• Defense
• Sasanian

Kaynakça

1. Ammianus Marcellinus. (1894). The Roman history of Ammianus Marcellinus (C. D. Yonge, Çev.). George Bell.
2. Becker, A. H. (2006). Fear of God and the beginning of wisdom: The school of Nisibis and the development of scholastic culture in late antiquity. University of Pennsylvania Press.
3. Beek, M. A. (1962). Atlas of Mesopotamia: A survey of the history and civilisation of Mesopotamia from the age to the fall of Babylon. California University Press.
4. Belge, R. (2021). Nusaybin’de şehirleşme ve mekânsal gelişim [Yayımlanmamış doktora tezi]. Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
5. Bellinger, A. R. (1940). The coinage of the western Seleucid mints from Seleucus I to Antiochus III. American Numismatic Society.
6. Cassius Dio. (1914). Dio’s Roman history (Vol. 9, E. Cary, Çev.). William Heinemann.
7. Comfort, A. (2023). The Roman frontier with Persia in North-eastern Mesopotamia: Fortresses and roads around Singara. Archaeopress.
8. Curtis, J. (2000). Introduction. J. Curtis (Ed.), Mesopotamia and Iran in the Parthian and Sasanian periods: Rejection and revival c. 238 B.C. – A.D. 642 içinde (ss. 11–16). British Museum Press.

9. Çağlayan, M., & Karakaya Bilen, Ö. (2025). Mardin Nusaybin Mor Yakup kilisesi kazı ve koruma çalışmaları. Arkeoloji ve Sanat, (178), 151–160.
10. Demir, M., & Keçiş, M. (2017). Nisibis at the border of Romans and Sasanians between the third and fifth centuries AD. Tarih Araştırmaları Dergisi, 36(62), 1–29.
11. Erdem, B. (2022). İki dünya arasında el değiştiren şehir: Nusaybin ve 363 barışı. A. Selçukoğlu ve A. Gemi (Ed.), Nusaybin: Siyaset, kültür, ekonomi içinde (ss. 30–40). Mardin Artuklu Üniversitesi Yayınları.
12. Ergürer, H. E., & Ergürer, H. (2021). Mardin Mor Yakup Kilisesi’nde ele geçen seramikler. M. A. Yılmaz, B. Can ve M. Işıklı (Ed.), Anadolu arkeolojisiyle harmanlanmış bir ömür: Mehmet Karaosmanoğlu’na armağan içinde (ss. 309–334). Bilgin Kültür Sanat.
13. Erkanal, H. (2005). Mardin’in eski Mezopotamya kültürleri açısından yeri ve önemi. F. Özdem (Ed.), Taşın belleği Mardin içinde (ss. 23–40). Yapı Kredi Yayınları.
14. Farrokh, K. (2024). An analysis of the military history and material culture of ancient Iran and the Caucasus in the pre-Islamic era. Hunara: Journal of Ancient Iranian Arts and History, 2(2), 7–62.
15. Gibbon, E. (1880). The history of the decline and fall of the Roman Empire. Harper & Brothers Publishers.
16. Gibbon, E. (1987). Roma İmparatorluğu’nun gerileyiş ve çöküş tarihi (A. Baltacıgil, Çev.). Bilim, Felsefe, Sanat Yayınları.
17. Honigmann, E. (1970). Bizans devletinin doğu sınırı (F. Işıltan, Çev.). İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
18. Jones, A. H. M. (1986). The later Roman Empire, 284–602: A social economic and administrative survey (Vol. 1). Johns Hopkins University Press.
19. Jong, L. D. (2007). Becoming a Roman province: An analysis of funerary practices in Roman Syria in the context of empire. Stanford University Press.
20. Kütük, A. (2012). Nusaybinli Aziz Yakup ve Nusaybin şehrinin manevi savunması (MS 338-50). Mukaddime, (5), 1–24.
21. Laflı, E. (2009). Hellenistik, Roma İmparatorluk ve geç Roma-erken Bizans dönemlerinde Nusaybin ve çevresi arkeolojisi: Şavi Höyük VI Roma ve geç Roma-erken Bizans çağları pişmiş toprak buluntuları. K. Z. Taş (Ed.), Geçmişten Günümüze Nusaybin içinde (ss. 17–40). Yayınevi Belirtilmemiş.
22. Millar, F. (1993). The Roman Near East, 31 B.C. – A.D. 337. Harvard University Press.
23. Murat, M. K., Tofur, M., Çayır, E., & Güloğlu, G. (2026). Yeni bir geç antik çağ yerleşimi Salkaya; keşif ve ilk kazılar. Palmet Dergisi, (9), 74–79.
24. Neusner, J. (1999). History of Jews in Babylonia: Part 1. Parthian period. Bloomsbury Academic.
25. Palermo, R. (2014). Nisibis, capital of the province of Mesopotamia: Some historical and archaeological perspectives. Journal of Roman Archaeology, (27), 456–471.
26. Possekel, U. (1999). Evidence of Greek philosophical concepts in the writings of Ephrem the Syrian. Peeters Publishers.
27. Rocco, P. (2014). Nisibis, capital of the province of Mesopotamia: Some historical and archaeological perspectives. Journal of Roman Archaeology, (27), 456–471.
28. Sinclair, T. A. (1987). Eastern Turkey: An architectural and archaeological survey (Vol. 3). Pindar Press.
29. Soyukaya, N. (2005). Nusaybin, Ömerli, Mazıdağı, Yeşilli. F. Özdem (Ed.), Taşın belleği Mardin içinde (ss. 265–282). Yapı Kredi Yayınları.
30. Speidel, M. A. (2009). Heer und herrschaft im Römischen reich der hohen kaiserzeit. Franz Steiner Verlag.
31. Syvänne, I. (2004). The age of Hippotoxotai: Art of war in Roman military revival and disaster. Tampere University Press.
32. Turan, O. (2023). Tribolos kullanımı bağlamında Nisibis muharebesi. History Studies, 15(3), 419–435.
33. Valantasis, R. (2000). Religions of late antiquity in practice. Princeton University Press.
34. Zosimos. (1814). The history of count Zosimos, sometime advocate and chancellor of the Roman Empire. Oxford University Press.