Ebubekir Nusret’in Sâib-i Tebrîzî Şerhindeki Nüsha Farklılıklarının Değerlendirilmesi

Öz

Mensur metinlerde, vezin ve kafiye gibi unsurların bulunmaması, bazı eserlerin nüshaları arasında çok sayıda farklılığın ortaya çıkmasına yol açmaktadır. Bu durumun dikkat çekici örneklerinden biri, 18. yüzyıl şarihi Ebubekir Nusret’in Sâib-i Tebrîzî’nin 144 seçme gazeline yazdığı şerhin iki nüshasında görülmektedir. Nüshalar arasındaki belirgin farklılıklar, bu metinlerin aynı eseri şerh eden iki bağımsız eser görünümü kazanmasına sebep olmuştur. Bu çalışmada, farklı zamanlarda kaleme alındığı düşünülen söz konusu iki nüsha arasındaki farklılıkların hangi bağlamlarda ortaya çıktığı ve bu farklılıkların muhtemel sebepleri incelenmektedir. Ayrıca şarihin şiirlere yönelik yaklaşımının zaman içinde geçirdiği değişimin metne yansımaları da değerlendirilmiştir. Bu doğrultuda Ebubekir Nusret’in şerhinin iki nüshası karşılaştırmalı olarak incelenmiş; bazı kelimelerin bir nüshada farklı dillerdeki karşılıklarıyla kullanılması, beyitlerin yorumlarının bir nüshada ayrıntılı, diğerinde ise daha kısa tutulması ve şarihin aynı meseleleri farklı bakış açılarıyla ele alması gibi ayrımların metnin içeriğinde kayda değer değişimlere yol açtığı belirlenmiştir. Sözü edilen bu hususlar, "Kelime Seçimi", "Kapsam" ve "Muhteva" başlıkları altında sınıflandırılarak örneklerle açıklanmıştır. Nüsha farklılıklarının sebeplerini ortaya koyabilmek için şarihin metinde bu konuya dair ipucu niteliğindeki ifadeleri ile “şerh” sürecinde yaşanması muhtemel durumlar üzerinde durulmuş ve bu bağlamda bazı çıkarımlara ulaşılmıştır. Sonuç olarak, nüsha farklılıklarının ortaya çıkardığı yorum ayrılıkları, şarihin ele aldığı şiirleri zaman içinde farklı biçimlerde algıladığını ve farklı yöntemlerle açıkladığını göstermektedir. Bu çalışma, söz konusu eserin nüsha farklılıklarını değerlendirmenin yanı sıra, edebî metinlerin yorumlanmasında zamanın, yorum anlayışının ve açıklama yöntemlerinin belirleyici rolüne de dikkat çekmektedir.

Anahtar Kelimeler

• şerh
• Ebubekir Nusret
• Sâib-i Tebrîzî
• nüsha farkı

Evaluation of the Differences in the Copies of Ebubekir Nusret's Commentary on Sâib-i Tebrîzî

Öz

In prose texts, the absence of restrictive elements such as meter and rhyme often leads to numerous variations among different manuscript copies of the same work. A notable example of this situation can be observed in the two manuscript copies of the commentary written by the eighteenth-century commentator Ebubekir Nusret on 144 selected ghazals of Sâib-i Tabrizi. The significant differences between these copies have given them the appearance of two independent works commenting on the same text. This study examines the contexts in which the differences between these two manuscripts, thought to have been produced at different times, emerged, as well as the possible reasons behind these variations. In addition, the reflections of the commentator’s changing approach to poetry over time are also evaluated. Accordingly, the two manuscript copies of Ebubekir Nusret’s commentary were analyzed comparatively, and it was determined that differences such as the use of words in different languages in one copy, more detailed explanations of couplets in one manuscript and more concise interpretations in the other, and the commentator’s interpretation of the same issues from different perspectives led to significant changes in the content of the text. These differences were classified under the headings of “Word Choice,” “Scope,” and “Content,” and were explained with examples. In order to reveal the causes of these manuscript differences, the commentator’s statements in the text that provide clues on this matter, as well as possible circumstances encountered during the process of commentary writing, were examined, and certain conclusions were drawn in this context. As a result, the interpretive divergences arising from manuscript differences demonstrate that the commentator perceived and explained the poems differently over time using varying interpretive approaches. In addition to evaluating the manuscript differences of the work in question, this study also highlights the decisive role of time, interpretive perspective, and explanatory methods in the interpretation of literary texts.

Anahtar Kelimeler

• Commentary
• Ebubekir Nusret
• Sâib-i Tebrîzî
• manuscript variation

Kaynakça

1. Alp, G. (2015). Ebûbekir Nusret Efendi Dîvânı (Tez No. 440099) [Yüksek lisans tezi, Kırıkkale Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
2. Bursalı Mehmed Tahir. (2000). Osmanlı Müellifleri I-II-III. Bizim Büro Basımevi.
3. Ceylan, Ö. (2000). Tasavvufî Şiir Şerhleri. Kitabevi.
4. Çınar, S. (2019). Ebubekir Nusret Efendi’nin Risale-i Nusret Efendi Adlı Eseri (İnceleme-Metin-Dizin) (Tez No. 574173) [Yüksek lisans tezi, Karabük Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
5. Çınarcı, M. N. (2019). Şeyhülislam Ârif Hikmet Bey (Tezkiretü’ş-Şu’arâ). Kültür ve Turizm Bakanlığı. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/64059,seyhulislam-arif-hikmet-bey-tezkiresipdf.pdf?0 (Erişim Tarihi: 26 Ekim 2025).
6. Ertuğrul, Z. N. (2024). Ebubekir Nusret Sâib-i Tebrîzî’nin 144 Gazelinin Şerhi (İnceleme-Tenkitli Metin) (Tez No. 890239) [Doktora tezi, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
7. Fatîn Davud. (H.1217). Hâtimetü’l-Eşâr. Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi.
8. https://kutuphane.ttk.gov.tr/resource?itemId=307606&dkymId=4974 (Erişim Tarihi: 08.07.2024).

9. Kara, İ. (2021). İlim Bilmez Tarih Hatırlamaz Şerh ve Haşiye Meselesine Dair Birkaç Not. Dergâh Yayınları.
10. Karabuçak, K. (2018). Ebubekir Nusret Dîvânı (inceleme-tenkitli metin) (Tez No. 506610) [Doktora tezi, Sakarya Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
11. Saraç, M. A. Y. (2018). Şerhler. Türk Edebiyatı Tarihi (Cilt 2, s. 120-132). Kültür Bakanlığı Yayınları.
12. Şener, O. Z. (2013). Tuhfe-i Nâilî Metin ve Muhtevâ 2. Cilt S. 1000-1263 (Tez No. 327513) [Yüksek lisans tezi, Cumhuriyet Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
13. Ünlü, O. (2001). Şerh-i Divân-ı Sâib-i Tebrizî’den Elif Harfli Gazeller (Tez No. 101932) [Yüksek lisans tezi, Celal Bayar Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi. Ünlü, O. (2009). Ebubekir Nusret’in Sâib-i Tebrizî Şerhleri. Turkish Studies, (Prof. Dr. Cem Dilçin Adına-Şerh/Annotation), 4(6), 442-455. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.892 Yüksel Özkaya, Ş. (2017). Bir 18. yüzyıl müellifi Ebû Bekir Nusret Efendi’nin “Mâ-Hazara fi’t-Tıbbı’r-Rûhânî ve’l Cismânî” adlı tıp eserinin incelenmesi ve transkripsiyonu (Tez No. 523735) [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.