5. Sınıf Öğrencilerinde Okuduğunu Anlama Başarısını Yordayan Faktörler

Öz

Okuduğunu anlama başarısının gelişimine katkı sağlayacak faktörlerin belirlenmesi, bireylerin yaşam becerileri ve akademik başarılarının desteklenmesi bağlamında büyük önem taşımaktadır. Tarama modeli olarak tasarlanan bu araştırmanın çalışma grubunu Ankara ilinde ortaokul 5. sınıfta öğrenim gören 592 öğrenci oluşturmaktadır. Araştırma verileri PIRLS bilişsel taksonomisine dayalı olarak araştırma sürecinde geliştirilen açık uçlu maddelerden oluşan okuduğunu anlama başarı testi, Türk kültürüne uyarlanan okuma stratejileri üstbilişsel farkındalık envanteri ve öğrenci bilgi anketi aracılığıyla toplanmıştır. Araştırmanın amacı doğrultusunda öğrencilerin okuma stratejileri üstbilişsel farkındalık düzeyi, cinsiyeti, ders kitabı dışında kitap okumaya ayırdığı günlük süre, kendine ait kitap sayısı, günlük internet kullanım süresi ile anne ve baba eğitim durumunun okuduğunu anlama başarısını yordama gücü hiyerarşik regresyon analiziyle incelenmiştir. Araştırma bulgularına göre, en güçlü yordayıcı değişkenin okuma stratejileri üstbilişsel farkındalık düzeyi olduğu belirlenmiştir. Cinsiyet (kız öğrenciler lehine), 1-2 saat ve 3-4 saat arası günlük okuma süresi, 101 ile 150 arası kendine ait kitap sayısı, 1 saatten az günlük internet kullanımı ile üniversite ve üzeri baba eğitim durumunun da okuduğunu anlama başarısının anlamlı yordayıcıları olduğu, anne eğitim durumuna ilişkin kategorilerin ise anlamlı bir katkı sağlamadığı saptanmıştır. Model bir bütün olarak okuduğunu anlama başarısındaki varyansın %57.4'ünü açıklamıştır. Anahtar kelimeler: Okuduğunu anlama başarısı, Okuma stratejileri üstbilişsel farkındalık, Hiyerarşik Regresyon, PIRLS

Anahtar Kelimeler

• Okuduğunu anlama başarısı
• Okuma stratejileri üstbilişsel farkındalık
• Hiyerarşik Regresyon
• PIRLS

Identifying the Variables that Predict Reading Comprehension Achievement

Öz

Identifying the factors that contribute to the development of reading comprehension achievement is of great importance in supporting individuals’ life skills and academic success. Designed as a survey study, this research involved 592 fifth-grade middle school students in Ankara. The research data were collected through a reading comprehension achievement test consisting of open-ended items developed during the study based on the PIRLS cognitive taxonomy, an inventory of metacognitive awareness of reading strategies adapted to Turkish culture, and a student information questionnaire. In line with the purpose of the study, the predictive power of students’ metacognitive awareness of reading strategies, gender, daily time spent reading books other than textbooks, number of books they owned, daily internet usage time, and their mothers’ and fathers’ educational levels in predicting reading comprehension achievement was examined using hierarchical regression analysis. The findings showed that the strongest predictor was students’ level of metacognitive awareness of reading strategies. Gender (in favor of female students), one to two hours and three to four hours of daily reading, owning between 101 and 150 books, using the internet for less than one hour per day, and having a father with a university education or higher were also found to be significant predictors of reading comprehension achievement, whereas the categories related to mothers’ educational levels did not make a significant contribution. The model as a whole explained 57.4% of the variance in reading comprehension achievement. Keywords: Reading comprehension achievement, Reading strategies, Metacognitive awareness, Hierarchical regression, PIRLS

Anahtar Kelimeler

• Reading comprehension achievement
• Reading strategies
• Metacognitive awareness
• Hierarchical regression
• PIRLS

Kaynakça

1. Akın, A., & Abacı, R. (2011). Bilişötesi. Nobel Yayıncılık.
2. Anılan, H. (2004). Bazı değişkenler açısından Türkçe dersinde okuduğunu anlama. Sosyal Bilimler Dergisi, 6(2), 89–102. https://acikerisim.aku.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/11630/3414/89102.pdf?sequence=1&isAllowed=y
3. Baker, L., & Brown, A. L. (1984). Metacognitive skills and reading. In P. D. Pearson, R. Barr, M. L. Kamil, & P. Mosenthal (Eds.), Handbook of reading research (Vol. 1, pp. 353–394). Longman.
4. Bayat, N., Şekercioğlu, G., & Bakır, S. (2014). The relationship between reading comprehension and success in science. Education and Science, 39(176), 457–466. https://doi.org/10.15390/EB.2014.3693
5. Bennett, K. J., Brown, K. S., Boyle, M., Racine, Y., & Offord, D. (2003). Does low reading achievement at school entry cause conduct problems? Social Science & Medicine, 56(12), 2443–2448. https://doi.org/10.1016/S0277-9536(02)00247-2
6. Brown, A. L. (1978). Knowing when, where, and how to remember: A problem of metacognition. In R. Glaser (Ed.), Advances in instructional psychology (Vol. 1, pp. 77–165). Lawrence Erlbaum Associates.
7. Bruning, R. H., Schraw, G. J., & Norby, M. M. (2014). Bilişsel psikoloji ve öğretim (Z. N. Ersözlü & R. Ülker, Çev.). Nobel Akademik Yayıncılık. (Orijinal eser 1990'da yayımlanmıştır)
8. Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., & Demirel, F. (2016). Bilimsel araştırma yöntemleri. Pegem Akademi.

9. Büyüköztürk, Ş., Çokluk, Ö., & Köklü, N. (2017). Sosyal bilimler için istatistik. Pegem Akademi.
10. Callan, G. L., Marchant, G. J., Finch, W. H., & German, R. L. (2016). Metacognition, strategies, achievement, and demographics: Relationships across countries. Educational Sciences: Theory & Practice, 16(5), 1485–1502. https://doi.org/10.12738/estp.2016.5.0137
11. Caron, A. A. (1997). Instruction of community college developmental readers in the awareness and use of strategies using the think-aloud heuristic [Unpublished doctoral dissertation]. University of Central Florida.
12. Channa, M. A., Nordin, Z. S., Siming, I. A., Chandio, A. A., & Koondher, M. A. (2015). Developing reading comprehension through metacognitive strategies: A review of previous studies. English Language Teaching, 8(8), 181–186. https://doi.org/10.5539/elt.v8n8p181
13. Chen, S., Chang, J., & Ko, W. (2011). The influence of parental education level, parental reading attitude, and current home reading activities on students' reading attainment. Bulletin of Educational Psychology, 43, 357–376. https://epbulletin.epc.ntnu.edu.tw/BEP/upload/journal/prog/7db69cf2_20170928.pdf
14. Chiu, M. M., & Ko, H. (2008). Effects of parental involvement on students' reading achievement: A multilevel analysis. Educational Psychology, 28(4), 403–421. https://doi.org/10.1080/01443410701704250
15. Clark, C., & Burke, D. (2012). Boys' reading commission 2012: A review of existing research conducted to underpin the commission. National Literacy Trust.
16. Crocker, L., & Algina, J. (1986). Introduction to classical and modern test theory. Holt, Rinehart and Winston.
17. Çakır, E. (2019). Ortaokul öğrencilerinin okuma düzeylerinin seçilmiş bazı değişkenler bakımından incelenmesi ve öğretmen görüşleri [Yüksek lisans tezi, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi].
18. Delgado, P., Vargas, C., Ackerman, R., & Salmerón, L. (2018). Don't throw away your printed books: A meta-analysis on the effects of reading media on reading comprehension. Educational Research Review, 25, 23–38. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2018.09.003
19. Demirel, Ö. (1999). Türkçe öğretimi. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
20. Demirel, G., & Yağmur, K. (2017). Uluslararası PIRLS uygulamaları ölçütlerine göre Türk öğrencilerin üst düzey düşünme becerilerinin değerlendirilmesi. Dil Eğitimi ve Araştırmaları Dergisi, 3(2), 95–106.
21. Deniz, Z. K., Türe, E., Uysal, A., & Akar, T. K. (2015). Sosyoekonomik düzey değişkenlerinin kümeleme analizi ile belirlenmesi. İlköğretim Online, 14(1), 108–117. https://doi.org/10.17051/io.2015.99837
22. Doğanay, A. (1997). Ders dinleme sırasında bilişsel farkındalıkla ilgili stratejilerin kullanımı. Çukurova Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 2(15), 34–42.
23. Dolly, D. R. (2004). Developing metacognitive reading strategies with college students. Language Arts Journal of Michigan, 20(2), 53-56 doi:10.9707/2168-149X.1233
24. Downing, S. M. (2006). Twelve steps for effective test development. In S. M. Downing & T. M. Haladyna (Eds.), Handbook of test development (pp. 3–25). Lawrence Erlbaum Associates.
25. Duman, M., & Arsal, Z. (2015). Türkçe dersinde bilişsel farkındalık okuma stratejileri öğretiminin etkililiği. Millî Eğitim Dergisi, 45(206), 5–15. https://dergipark.org.tr/tr/pub/milliegitim/issue/36144/406105
26. Erkuş, A. (2006). Sınıf öğretmenleri için ölçme ve değerlendirme: Kavramlar ve uygulamalar. Ekinoks Yayınları.
27. Erman-Aslanoğlu, A. (2007). PIRLS 2001 Türkiye verilerine göre 4. sınıf öğrencilerinin okuduğunu anlama becerileriyle ilişkili faktörler [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi].
28. Erman-Aslanoğlu, A., & Kutlu, Ö. (2015). Factors related to reading comprehension skills. Journal of Educational Research, 5(2), 1–18. DOI:10.12973/jesr.2015.52.1
29. Evans, M. D. R., Kelley, J., Sikora, J., & Treiman, D. J. (2010). Family scholarly culture and educational success: Books and schooling in 27 nations. Research in Social Stratification and Mobility, 28(2), 171–197.
30. Field, A. (2013). Discovering statistics using IBM SPSS statistics (4th ed.). SAGE Publications.
31. Flavell, J. H. (1979). Metacognition and cognitive monitoring: A new area of cognitive-developmental inquiry. American Psychologist, 34(10), 906–911. https://doi.org/10.1037/0003-066X.34.10.906
32. Gelbal, S. (2008). 8. sınıf öğrencilerinin sosyoekonomik özelliklerinin Türkçe başarısı üzerindeki etkisi. Eğitim ve Bilim, 33(150), 1–13.
33. Gelen, İ. (2003). Bilişsel farkındalık stratejilerinin Türkçe dersine ilişkin tutum, okuduğunu anlama ve kalıcılığa etkisi [Doktora tezi, Çukurova Üniversitesi].
34. Gronlund, N. E. (1977). Constructing achievement tests (2nd ed.). Prentice-Hall.
35. Gunn, T. M. (2008). The effects of questioning on text processing. Reading Psychology, 29(5), 405–442. https://doi.org/10.1080/02702710802165374
36. Güvendir, M. A. (2014). Öğrenci başarılarının belirlenmesi sınavında öğrenci ve okul özelliklerinin Türkçe başarısı ile ilişkisi. Eğitim ve Bilim, 39(172), 163–180. http://egitimvebilim.ted.org.tr/index.php/EB/article/view/2839
37. Hartman, H. J. (2001). Developing students' metacognitive knowledge and skills. In H. J. Hartman (Ed.), Metacognition in learning and instruction: Theory, research, and practice (pp. 33–68). Kluwer Academic Publishers.
38. Hu, L. ve Bentler, P. M. (1999). Cutoff criteria for fit indexes in covariance structure analysis: Conventional criteria versus new alternatives. Structural Equation Modeling, 6(1), 1-55. https://doi.org/10.1080/10705519909540118
39. Howell, D. C. (2010). Statistical methods for psychology (7th ed.). Cengage Learning.
40. Jacobson, R. (1998). Teachers improving learning using metacognition with self-monitoring learning strategies. Education, 118(4), 579–589.
41. Johnson, J. F. (2019). Effectively teaching metacognitive strategies across content areas to enhance comprehension [Unpublished master's thesis]. Hamline University.
42. Kalaycı, Ş. (Ed.). (2009). SPSS uygulamalı çok değişkenli istatistik teknikleri (4. baskı). Asil Yayın Dağıtım.
43. Karakuş, E. (2020). İlkokul 4. sınıf öğrencilerinin beslenme özellikleri ile okuduğunu anlama başarısı arasındaki ilişkinin belirlenmesi [Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi].
44. Kline, R. B. (2016). Principles and practice of structural equation modeling (4th ed.). The Guilford Press.
45. Kobayashi, M. (2002). Method effects on reading comprehension test performance: Text organization and response format. Language Testing, 19(2), 193–220. https://doi.org/10.1191/0265532202lt227oa
46. Kolić-Vehovec, S., & Bajšanski, I. (2006). Metacognitive strategies and reading comprehension in elementary-school students. European Journal of Psychology of Education, 21(4), 439–451. https://doi.org/10.1007/BF03173513
47. Kutlu, Ö. (2004, 20–21 Mayıs). Türkiye'de demokrasi anlayışının gelişmesini sağlayacak bir yol: Okuduğunu anlama becerilerinin geliştirilmesi [Bildiri sunumu]. Uluslararası Demokrasi Eğitimi Sempozyumu, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Çanakkale, Türkiye.
48. Kutlu, Ö., Yıldırım, Ö., Bilican, S., & Kumandaş, H. (2011). İlköğretim 5. sınıf öğrencilerinin okuduğunu anlamada başarılı olup olmama durumlarının kestirilmesinde etkili olan değişkenlerin incelenmesi. Eğitimde ve Psikolojide Ölçme ve Değerlendirme Dergisi, 2(1), 132–139. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/65980
49. Kutlu, Ö., Doğan, C. D., & Karakaya, İ. (2014). Ölçme ve değerlendirme: Performansa ve portfolyoya dayalı durum belirleme (4. baskı). Pegem Akademi.
50. Kutlu, Ö., Altıntaş, Ö., Özyeter, N. T., Alpayar, Ç., & Kula-Kartal, S. (2019). Okuduğunu anlama becerisinin ölçülmesi ve değerlendirilmesi. Ankara Üniversitesi Ölçme ve Değerlendirme Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları.
51. Locher, F. M., & Pfost, M. (2020). The relation between time spent reading and reading comprehension throughout the life course. Journal of Research in Reading, 43(1), 57–77. https://doi.org/10.1111/1467-9817.12289
52. Lynch, J. (2002). Parents' self-efficacy beliefs, parents' gender, children's reader self-perceptions, reading achievement, and gender. Journal of Research in Reading, 25(1), 54–67. https://doi.org/10.1111/1467-9817.00158
53. Marzano, R. J., Brandt, R. S., Hughes, C. S., Jones, B. F., Presseisen, B. Z., Rankin, S. C., & Suhor, C. (1988). Dimensions of thinking: A framework for curriculum and instruction. Association for Supervision and Curriculum Development.
54. Meyer, B. J. F. (1985). Prose analysis: Purposes, procedures, and problems. In B. K. Britton & J. B. Black (Eds.), Understanding expository text: A theoretical and practical handbook for analyzing explanatory text (pp. 11–64). Lawrence Erlbaum Associates.
55. Meyer, D., Dimitriadou, E., Hornik, K., Weingessel, A. ve Leisch, F. (2024). e1071: Misc functions of the Department of Statistics, Probability Theory Group (Formerly: E1071), TU Wien (R paketi sürüm 1.7-16) [Bilgisayar yazılımı]. https://doi.org/10.32614/CRAN.package.e1071
56. Mokhtari, K., & Reichard, C. A. (2002). Assessing students' metacognitive awareness of reading strategies. Journal of Educational Psychology, 94(2), 249–259. https://doi.org/10.1037/0022-0663.94.2.249
57. Mullis, I. V. S., & Martin, M. O. (Eds.). (2015). PIRLS 2016 assessment framework (2nd ed.). TIMSS & PIRLS International Study Center, Boston College. https://timssandpirls.bc.edu/pirls2016/downloads/P16_Framework_2ndEd.pdf
58. Nunnally, J. C., & Bernstein, I. H. (1994). Psychometric theory (3rd ed.). McGraw-Hill.
59. OECD-Organisation for Economic Co-operation and Development. (2023). PISA 2022 results (Volume I): The state of learning and equity in education. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/53f23881-en
60. Özdamar, K. (2004). Paket programlar ile istatistiksel veri analizi: Çok değişkenli analizler. Kaan Kitabevi.
61. Özdemir, Y., & Kıroğlu, K. (2019). Okuduğunu anlama becerilerinin gelişimine boylamsal bir bakış. Amasya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 8(1), 85–124.
62. Özer-Özkan, Y., & Doğan, B. (2013). İlköğretim 8. sınıf öğrencilerinin okuma becerilerinin kestirilmesinde etkili olan değişkenlerin belirlenmesi. The Journal of Academic Social Science Studies, 6(4), 667–680. https://doi.org/10.9761/JASSS985
63. Öztürk, E. (2012). Okuma stratejileri üstbilişsel farkındalık envanterinin Türkçe formunun geçerlik ve güvenirlik çalışması. İlköğretim Online, 11(2), 292–305.
64. Pallant, J. (2017). SPSS kullanma kılavuzu (S. Balcı & B. Ahi, Çev.). Anı Yayıncılık. (Orijinal eser 2002'de yayımlanmıştır)
65. Park, H. (2008). Home literacy environments and children's reading performance: A comparative study of 25 countries. Educational Research and Evaluation, 14(6), 489–505. https://doi.org/10.1080/13803610802576734
66. Popham, W. J. (2009). Instruction that measures up: Successful teaching in the age of accountability. Association for Supervision and Curriculum Development.
67. Posit Team. (2025). RStudio: Integrated development environment for R (Sürüm 2025.05.1+513) [Bilgisayar yazılımı]. Posit Software, PBC. https://posit.co/
68. Pressley, M., & Afflerbach, P. (1995). Verbal protocols of reading: The nature of constructively responsive reading. Lawrence Erlbaum Associates.
69. Pressley, M., & Harris, K. R. (2006). Cognitive strategies instruction: From basic research to classroom instruction. In P. A. Alexander & P. H. Winne (Eds.), Handbook of educational psychology (2nd ed., pp. 265–286). Lawrence Erlbaum Associates.
70. R Core Team. (2025). R: A language and environment for statistical computing (Sürüm 4.5.1) [Bilgisayar yazılımı]. R Foundation for Statistical Computing. https://www.R-project.org/
71. Revelle, W. (2025). Psych: Procedures for psychological, psychometric, and personality research (R paketi sürüm 2.5.6) [Bilgisayar yazılımı]. Northwestern University. https://CRAN.R-project.org/package=psych
72. Rosseel, Y. (2012). Lavaan: An R package for structural equation modeling. Journal of Statistical Software, 48(2), 1-36. https://doi.org/10.18637/jss.v048.i02
73. Rüzgar, M. E. (2014). Beşinci sınıf öğrencilerinin okuduğunu anlama düzeylerinin öğrenme stilleri bağlamında incelenmesi [Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
74. Saraç, S. (2010). İlköğretim beşinci sınıf öğrencilerinin üstbiliş düzeyleri, genel zekâ ve okuduğunu anlama düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesi [Yayımlanmamış doktora tezi]. Marmara Üniversitesi.
75. Schraw, G. (1997). The effect of generalized metacognitive knowledge on test performance and confidence judgments. The Journal of Experimental Education, 65(2), 135–146. https://doi.org/10.1080/00220973.1997.9943788
76. Senemoğlu, N. (2005). Gelişim, Öğrenme ve Öğretim. Ankara: Gazi Kitabevi.
77. Snow, C. E., Burns, M. S., & Griffin, P. (Eds.). (1998). Preventing reading difficulties in young children. National Academy Press.
78. Şahin, A. (2011). İlköğretim ve ortaöğretim öğrencilerinin Türkçe başarı durumlarının çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 15(1), 311–326. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ataunisosbil/issue/2827/38305
79. Şimşek, N. T. (2017). Okuduğunu anlama başarısının yanıtlama davranışları, sosyoekonomik, sosyokültürel ve bireysel özellikler bağlamında incelenmesi (Tez No. 456696) [Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
80. Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2013). Using multivariate statistics (6th ed.). Pearson.
81. Taraban, R., Rynearson, K., & Kerr, M. (2000). College students’ academic performance and self-reports of comprehension strategy use. Reading Psychology, 21, 283-308. doi:10.1080/027027100750061930
82. Thorndike, E. L. (1917). Reading as reasoning: A study of mistakes in paragraph reading. Journal of Educational Psychology, 8(6), 323–332. https://doi.org/10.1037/h0075325
83. Trilling, B., & Fadel, C. (2009). 21st century skills: Learning for life in our times. Jossey-Bass.
84. Umbara, R., Vianty, M., & Inderawati, R. (2015). The correlation among reading attitude, the use of internet, and reading comprehension. The Journal of English Literacy Education, 2(2), 77–88. https://doi.org/10.36706/jele.v2i2.2316
85. Ünlü, S. (2026). An investigation of middle school students' online research and reading comprehension skills. Adıyaman University Journal of Educational Sciences, 16(1), 79-105. https://doi.org/10.17984/adyuebd.1768994
86. Veenman, M. V. J., Van Hout-Wolters, B. H. A. M., & Afflerbach, P. (2006). Metacognition and learning: Conceptual and methodological considerations. Metacognition and Learning, 1, 3–14. https://doi.org/10.1007/s11409-006-6893-0
87. Wang, A.Y. (1993). Cultural-familial predictors of children's metacognitive and academic performance. Journal of Research in Childhood Education, 7(2), 83-90. doi: 10.1080/02568549309594844
88. Winograd, P., Paris, S. G., & Bridge, C. A. (1991). Improving the assessment of literacy. The Reading Teacher, 45(2), 108–116.
89. Woolfolk, A. (2013). Educational psychology (12th ed.). Pearson.
90. Yılmaz, M. (2006). İlköğretim 3. sınıf öğrencilerinin sesli okuma hatalarını düzeltmede ve okuduğunu anlama becerilerini geliştirmede tekrarlı okuma yönteminin etkisi (Tez No. 191042) [Doktora tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
91. Zhao, Y. (2015). A world at risk: An imperative for a paradigm shift to cultivate 21st century learners. Society, 52(2), 129–135. https://doi.org/10.1007/s12115-015-9872-8