Kentsel Hafızada Mimari Bir İz: Adapazarı İslam Ticaret Bankası

Osmanlı Dönemi Türkiye’sinde, gayrimüslim bankerlerin banka kurma girişimlerinin yoğunlukla görüldüğü 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başlarında “Millî İktisat” politikası kapsamında “Millî Bankacılık” düşüncesi oluşmaya başlamıştır. Bu düşüncenin uygulamaya konulmasının ilk örneklerinden biri de Adapazarı İslâm Ticaret Bankası’nın kurulması olmuştur. Osmanlı Dönemi’nde ilk kez şahsî teşebbüs ve millî sermayeyle mahalli bir şirket olarak kurulan banka, aynı fonksiyonla Cumhuriyet Dönemi’ne geçerken ulusal çapta mali bir kuruma evrilmiş, yapılan düzenlemeler ile 2000’lerin başına kadar faaliyetini sürdürerek, bu özellikteki iki bankadan biri olmuştur. Çalışmada, Adapazarı kent merkezindeki tarihî banka binasının, ekonomik ve kültürel faaliyetlerin aralıksız 88 yıl sürdürüldüğü dönem ve sonrasında 23 yıllık terk edilmişliğin ardından, Adapazarı Ticaret Müzesi’ne (ATİM) dönüşümü mimari perspektifte ele alınmıştır. Araştırma yöntemi, literatür ve arşiv taraması ile ulaşılabilen kaynakların incelenmesi, saha ziyareti ve yerinde gözlem çalışmalarıyla verilerin toplanması, restorasyon projesi müellifinden proje bilgileri edinilmesi ve özgün bilgilerin derlenmesi faaliyetlerini içermiştir. Yapı sürecinin mimari yönüne ilişkin bilimsel bir çalışma yapılmamış olması, kent tarihi açısından bir eksiklik olarak saptanmıştır. Yapının süreç içinde kazandığı değerleri ve yüklendiği misyonları, yaşanmışlıkların derlenmiş bir sonucu olarak ortaya koyan bu çalışmada, kentsel hafızanın sürdürülebilirliğine katkı sağlanması amaçlanmıştır.

At the end of the 19th century and the beginning of the 20th century, when the attempts of non-Muslim bankers to establish banks were intensely seen in Ottoman Turkey, the idea of “National Banking” started to emerge within the scope of the “National Economy” policy. One of the first examples of the implementation of this idea was the establishment of the Adapazarı Islamic Commercial Bank. The bank, which was established as a local company with personal initiative and national capital for the first time in the Ottoman period, evolved into a national financial institution with the same function in the Republican Period, and with the regulations made, it continued its activities until the early 2000s and became one of the two banks with this feature. In the study, the transformation of the historical bank building in the city center of Adapazarı into the Adapazarı Trade Museum (ATİM), after a period of 88 years of uninterrupted economic and cultural activities and 23 years of abandonment, is discussed from an architectural perspective. The research methodology included a literature and archive review, collection of data through site visits and on-site observations and obtaining project information from the author architect of the restoration project. The lack of a scientific study evaluating the architectural transformations of the building over the years has been identified as a gap in the urban historiography. This study, which reveals the values and missions that the building has gained in the process as a result of the compiled experiences, has contributed to the sustainability of urban memory.