Kentsel Hafızada Mimari Bir İz: Adapazarı İslam Ticaret Bankası

Öz

Osmanlı Dönemi Türkiye’sinde, gayrimüslim bankerlerin banka kurma girişimlerinin yoğunlukla görüldüğü 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başlarında “Millî İktisat” politikası kapsamında “Millî Bankacılık” düşüncesi oluşmaya başlamıştır. Bu düşüncenin uygulamaya konulmasının ilk örneklerinden biri de Adapazarı İslâm Ticaret Bankası’nın kurulması olmuştur. Osmanlı Dönemi’nde ilk kez şahsî teşebbüs ve millî sermayeyle mahalli bir şirket olarak kurulan banka, aynı fonksiyonla Cumhuriyet Dönemi’ne geçerken ulusal çapta mali bir kuruma evrilmiş, yapılan düzenlemeler ile 2000’lerin başına kadar faaliyetini sürdürerek, bu özellikteki iki bankadan biri olmuştur. Çalışmada, Adapazarı kent merkezindeki tarihî banka binasının, ekonomik ve kültürel faaliyetlerin aralıksız 88 yıl sürdürüldüğü dönem ve sonrasında 23 yıllık terk edilmişliğin ardından, Adapazarı Ticaret Müzesi’ne (ATİM) dönüşümü mimari perspektifte ele alınmıştır. Araştırma yöntemi, literatür ve arşiv taraması ile ulaşılabilen kaynakların incelenmesi, saha ziyareti ve yerinde gözlem çalışmalarıyla verilerin toplanması, restorasyon projesi müellifinden proje bilgileri edinilmesi ve özgün bilgilerin derlenmesi faaliyetlerini içermiştir. Yapı sürecinin mimari yönüne ilişkin bilimsel bir çalışma yapılmamış olması, kent tarihi açısından bir eksiklik olarak saptanmıştır. Yapının süreç içinde kazandığı değerleri ve yüklendiği misyonları, yaşanmışlıkların derlenmiş bir sonucu olarak ortaya koyan bu çalışmada, kentsel hafızanın sürdürülebilirliğine katkı sağlanması amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• kentli hafızası
• banka yapıları
• yeniden işlevlendirme
• Türk Ticaret Bankası
• Adapazarı

An Architectural Trace in Urban Memory: Adapazarı Islamic Trade Bank

Öz

At the end of the 19th century and the beginning of the 20th century, when the attempts of non-Muslim bankers to establish banks were intensely seen in Ottoman Turkey, the idea of “National Banking” started to emerge within the scope of the “National Economy” policy. One of the first examples of the implementation of this idea was the establishment of the Adapazarı Islamic Commercial Bank. The bank, which was established as a local company with personal initiative and national capital for the first time in the Ottoman period, evolved into a national financial institution with the same function in the Republican Period, and with the regulations made, it continued its activities until the early 2000s and became one of the two banks with this feature. In the study, the transformation of the historical bank building in the city center of Adapazarı into the Adapazarı Trade Museum (ATİM), after a period of 88 years of uninterrupted economic and cultural activities and 23 years of abandonment, is discussed from an architectural perspective. The research methodology included a literature and archive review, collection of data through site visits and on-site observations and obtaining project information from the author architect of the restoration project. The lack of a scientific study evaluating the architectural transformations of the building over the years has been identified as a gap in the urban historiography. This study, which reveals the values and missions that the building has gained in the process as a result of the compiled experiences, has contributed to the sustainability of urban memory.

Anahtar Kelimeler

• urban citizen memory
• bank buildings
• reuse
• Turkish Trade Bank
• Adapazari

Kaynakça

1. Adapazarı Ticaret Müzesi Arşivi. (2024). Adapazarı Ticaret Müzesi, Adapazarı.
2. Annuaire Oriental, Commerce, Industrie, Administration, Magistrature de L'orient. (1913). Annuaire Oriental, Commerce, Industrie, Administration, Magistrature de L'orient.
3. Artun, T. (1980). İşlevi, Gelişimi, Özellikleri ve Sorunlarıyla Türkiye’de Bankacılık. Tekin Yayınevi.
4. Aslanoğlu, İ. (1980). Erken Cumhuriyet Dönemi Mimarlığı (1923-1938). Ankara: ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları.
5. Atalay, M. (1954). Türk Millî Bankacılığı (Bankacılık ve Tarihçesi). Yıldız Matbaası.
6. Atasoy, S. (2014). Yumuşak Zeminlerde Yapılan Betonarme Binaların Deprem Davranışına Bodrum Kat Etkisi (Yüksek Lisans tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü). YÖK Ulusal Tez Merkezi.
7. Ayvaz, E. (2025). Adapazarı Ticaret Müzesi: Sakarya'nın Bankacılık ve Ticaret Tarihine Işık Tutuyor. Anadolu Ajansı. Erişim adresi: https://www.aa.com.tr/tr/kultur/adapazari-ticaret-muzesi-sakaryanin-bankacilik-ve-ticaret-tarihine-isik-tutuyor/3605371
8. Balcıoğlu, T. (1952). Adapazarı Tarihi Ve Coğrafyası. Işıl Matbaası.

9. Birkan, G. (Yöneten). (1984). Söyleşi: Osmanlı'dan Bugüne Hükümet Konakları [Panel]. Mimarlık Dergisi, (203), 3.
10. Bozdemir, M. (2011). Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Endüstriyel Mirasımız. İstanbul Ticaret Odası Yayınları.
11. Bozdoğan, S. (2002). Modernizm ve Ulusun İnşası: Erken Cumhuriyet Türkiye’sinde Mimari Kültür. İstanbul: Metis Yayınları.
12. Bozdoğan, S. (2003). Rethinking Modernism in Turkish Architectural Culture. In J. Nasr & M. Volait (Eds.), Urbanism: Imported or Exported? (pp. 133-152), Academy Press.
13. Çelik, G. B., & Zeyrek, T. (2005). Prusias ad Hypium (Kieros) Anadolu’nun Kuzeybatısında Antik Bir Kent (Konuralp/Üskübü). Ege Yayınları.
14. DABCA (1927). Cumhuriyet Arşivi, 30-18-1-1, 23-16-7. Devlet Arşivleri Başkanlığı, Ankara.
15. DABOA. (1333). DH.İ.UM (Dahiliye Nezareti İdare-i Umumiye Evrakı), 89-1. Devlet Arşivleri Başkanlığı, Ankara.
16. DABOA. (1336/a). BEO (Bâb-ı Âli Evrak Odası), 4519-338897. Devlet Arşivleri Başkanlığı, Ankara.
17. DABOA . (1336/b). BEO, 4537-340227. Devlet Arşivleri Başkanlığı, Ankara.
18. DABOA. (1337/a). MV (Meclis-i Vükelâ Mazbataları), 250-92. Devlet Arşivleri Başkanlığı, Ankara.
19. DABOA. (1337/b). İ.DUİT (İrade Dosya Usulü), 123-2. Devlet Arşivleri Başkanlığı, Ankara.
20. DABOA. (1337/c). BEO, 4565-342349. Devlet Arşivleri Başkanlığı, Ankara.
21. DABOA. (1337/d). A.} DVN.MKL (Divan Kalemi Defterleri Mukavelat), 66- 15. Devlet Arşivleri Başkanlığı, Ankara.
22. DABOA. (1337/e). ŞD (Şûrâ-yı Devlet Defterleri), 1263-35. Devlet Arşivleri Başkanlığı, Ankara.
23. Devlet İstatistik Enstitüsü. (1929). Türkiye Cumhuriyeti Başvekâlet İstatistik Umum Müdürlüğü, 28 Teşrinievvel 1927, Umumî Nüfus Tahriri Fasikül:1, Mufassal Neciler İcmal Tabloları. Hüsnütabiat Matbaası.
24. Doldur, H. (2003). Tarımdan Sanayiye Bir Ova Şehri: Adapazarı [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi.
25. Elektronik Kamu Alımları Platformu. (t.y.).Erişim adresi:
26. https://ekap.kik.gov.tr/EKAP/Ortak/IhaleArama/index.html
27. Erdaş, S. (2014). Modern Türk bankacılık Tarihine Çevreden Bir Bakış: Anadolu’da Yerel Bankacılık. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 11(2), 7-44.
28. Erdener, E. (1969). Memleketimizde Bankacılığın ve Paranın Tarihçesi. Türk Ticaret Bankası Yayınları.
29. Eröz, M. (2011). Türk Onomastiği Bakımından Adapazarı Yer Adları. Istanbul Journal of Sociological Studies (11), 107-120.
30. Fındıkoğlu, Z. F. (1968). Adapazarı’nın Şehirleşmesi ve Sosyolojik Problemleri. Istanbul Journal of Sociological Studies, 7, 1-60.
31. Gharibpour, A., & Toutounchi, M. (2016). Architecture Instruction with the Approach to Cultural History. Journal of Iran Architectural Studies, 10, 141-160.
32. Gökmen, G. P., & Özak, N. Ö. (2009). Bellek ve Mekân İlişkisi Üzerine Bir Model Önerisi. İTÜ Dergisi/a, Mimarlık Planlama Tasarım, 2(8), 150.
33. Gündoğdu, A. (2014). Türkiye'de Bankacılık Sisteminin Yasal Düzenlemeleri. Seçkin Yayınları.
34. İstanbul Menkul Kıymetler ve Kambiyo Borsası. (1960, 25 Mart). Sayı: 8408, s. 6.
35. Kaya, A., Bağdatlıoğlu, I. Ç., & Pilehvarian, N. K. (2021). Osmanlı Bankası’nın Tarihi Şube Yapıları ve Günümüz Kullanım Şekillerinin İrdelenmesi. Yakın Mimarlık Dergisi, 6(1), 55.
36. Kutluata, M. (1970). Sakarya’da Bankacılık ve Türk Ticaret Bankası. Istanbul Journal of Sociological Studies, 11, 76-77
37. Kültür Envanteri. (t.y.). Türk Ticaret Bankası Adapazarı. Erişim adresi: https://kulturenvanteri.com/tr/yer/turk-ticaret-bankasi-adapazari/#17.1/40.779728/30.40050
38. Midilli Sarı, R., & Keskin, K. (2023). Kolektif Bellekte Yerin Tahribi ve Değişen Anlamı: Samsun fuarı. Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 9(19), 287-309.
39. Mimarlar Odası. (t.y.). Arkitekt Dergisi Veritabanı. Mimarlar Odası. Erişim adresi: http://dergi.mo.org.tr/dergiler/4/465/6834.pdf
40. Narin, R. (2008). Temettuat Defterlerine Göre Adapazarı Kazası. SAÜ Fen Edebiyat Dergisi, 10(1), 221.
41. Narin, R. (2015). Ada’dan Pazar’a Sakarya. M. Zaman & D. Çakır (Yay. haz.). Sakarya: SATSO Yayınları.
42. Narin, R. (2018). Cumhuriyetin İlk Yıllarında Adapazarı Ticari Hayatına Dair Tespitler. In A. Bilgin & diğerleri (Eds.), Geçmişten Günümüze Sakarya Sempozyumu (Tarih- Kültür-Toplum, 23-25 Kasım 2017, Sakarya, Türkiye, bildiriler içinde) (ss. 154-157). Sakarya Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Dairesi Başkanlığı.
43. Narin, R. (t.y.). Kişisel Arşiv.
44. Özdemir, E. (2017). Kaptan-ı Derya Karamürsel, · Zinde Yayıncılık, 5. Baskı · 2017
45. Öztürk, G. (2019). Cumhuriyetin İlk Dönemlerinde Mahalli Bir Banka: Akseki Ticaret Bankası. Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 15(29), 319-320.
46. Patronlar Dünyası. (t.y.). İlk Özel Banka 111 Yıllık Türkbank’ın Tarihi Binası Müze Oldu. Erişim adresi: https://www.patronlardunyasi.com/ilk-ozel-banka-111-yillik-turkbankin-tarihi-binasi-muze-oldu
47. Sarı, M. ve Narin, R. (2021). Adapazarı'nda Ticari Hayat ve Adapazarı İslam Ticaret Bankası. SATSO.
48. Servet-i Fünûn Dergisi. (1928). Servet-i Fünûn, 1928(27).
49. Serveti Fünun Dergisi. (1929). Serveti Fünûn, 1929(5).
50. Serveti Fünun Dergisi. (1929). Serveti Fünûn, 1929(8).
51. Strabon. (1987). Coğrafya – Anadolu (A. Pekman, Çev.). Coğrafya, Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
52. Şentürk, H. (2005). Osmanlılar Döneminde Sakarya. In M. Demir (Ed.), Sakarya İli Tarihi (s. 176). Sakarya Üniversitesi.
53. Tankut, G. (1988). Ankara’nın Başkent Olma Süreci. ODTÜ MFD (8:2), 93-104 Ankara: METU Faculty of Architecture Press.
54. Tapkı, S. (2022). Kentsel Mekândaki Duyumlar: Yeldeğirmeni Bölgesi Duyumsal Analizi. TMD Uluslararası Hakemli Tasarım ve Mimarlık Dergisi, 26, 51.
55. Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü. (t.y.). Parsel Sorgu Uygulaması. Erişim adresi: https://parselsorgu.tkgm.gov.tr/#ara/idari/146436/5870/1/1727847962376
56. Toprak, Z. (1982). Türkiye'de Milli İktisat 1908-1918. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
57. Türkbank. (1996). Kuruluşundan Bugüne Türkbank. Türk Ticaret Bankası Yayınları.
58. Türk Ticaret Bankası. (t.y.). Hakkımızda. Erişim adresi:
59. https://www.turkticaretbankasi.com.tr/Icerik/hakkimizda
60. Türkiye Diyanet Vakfı. (1988). İslam Ansiklopedisi (s. 354-355). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
61. Türkiye İller Ansiklopedisi. (1982). Türkiye İller Ansiklopedisi (Cilt 1-2). Milliyet.
62. Uluyol, O. (2019). 19. Yüzyılda Osmanlı Devleti’nde Bankacılığın Gelişimi. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, 16, 19-40.
63. Yıldız, Y. (2024). Savaş Ekonomisi Bağlamında Birinci Dünya Savaşı’nda Adapazarı’nın Ekonomik Durumu. Vakanüvis Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 9(1), 831.
64. Zaim, S. (2011). İslam Açısından İktisadî ve Sosyal Faaliyetlerle İlgili Normatif Kaideler. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 44(1-4).
65. Zengin, O. (2014). Büyükşehir Belediyesi Sisteminin Dönüşümü: Son On Yılın Değerlendirmesi. Ankara Barosu Dergisi, 2, 91-116.