Kentsel Sürdürülebilirlik Göstergelerinin Yeni Bir Taksonomisi

Öz

Günümüzde hızla artan kentleşme süreci, kentlerin yalnızca nüfus yoğunluğu açısından değil; çevresel, ekonomik ve sosyal sürdürülebilirlik boyutlarıyla da değerlendirilmesini zorunlu hâle getirmiştir. Ancak Türkiye’de, kentsel sürdürülebilirliği bütüncül bir yaklaşımla ölçmeye olanak tanıyan, ulusal düzeyde kullanılabilir ortak bir ölçüt sisteminin bulunmaması, karar alma süreçlerinde ve kentler arası karşılaştırmalarda önemli boşluklar yaratmıştır. Bu doğrultuda yürütülen bu çalışmada, Türkiye’nin tüm illerine uygulanabilir, veri temelli ve çok boyutlu bir Kentsel Sürdürülebilirlik Değerlendirme Modeli (KSDM) geliştirilmiştir. Çalışma kapsamında, ulusal ve uluslararası ölçekte oluşturulmuş 18 farklı sürdürülebilirlik ölçüt seti analiz edilmiş; sosyal yapı, çevre, ekonomi, ulaşım, enerji, yapılı çevre, yönetişim, inovasyon ve afet yönetimi gibi temalar altında ana ve alt göstergeler ile bu göstergelere yönelik amaçlar belirlenmiştir. Literatür taraması, veri uygunluğu ve içerik karşılaştırması yoluyla geliştirilen model, ortak göstergelere dayalı bir yapı ile tasarlanmıştır. Geliştirilen KSDM, kentlerin mevcut sürdürülebilirlik düzeylerini analiz edilmesine imkân vererek; aynı zamanda politika yapıcılar, yerel yönetimler ve şehir plancılar için stratejik bir rehber işlevi görmüştür. Modelin temel katkısı, sürdürülebilirlik göstergelerinde bütüncül, karşılaştırılabilir ve uygulanabilir çok boyutlu bir çerçeve sunmasıdır; ayrıca göstergelerin ağırlıklandırılması, çok kriterli karar verme yöntemi modülü olarak tanımlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Gösterge
• Kent Değerlendirme Ölçüt Seti
• Kentsel Sürdürülebilirlik
• Sürdürülebilirlik
• Sürdürülebilir Kent

A New Taxonomy of Urban Sustainability Indicators

Öz

The rapidly increasing process of urbanization today necessitates the evaluation of cities not only in terms of population density but also across environmental, economic, and social sustainability dimensions. However, in Türkiye, the absence of a national, common metric system that allows for a holistic approach to measuring urban sustainability has created significant gaps in decision-making processes and inter-city comparisons. In this context, this study has developed an Urban Sustainability Assessment Model (USAM) that is applicable to all provinces in Türkiye, based on data and multi-dimensional criteria. The study analyzed 18 national and international sustainability indicator sets, defining main and sub-indicators with objectives across themes like social structure, environment, economy, transportation, energy, built environment, governance, innovation, and disaster management. The model, developed through literature review, data suitability, and content comparison, is designed with a structure based on common indicators. The USAM enabling the analysis of cities' current sustainability levels; also serves as a strategic guide for policymakers, local governments, and urban planners. The main contribution of the developed model lies in offering a holistic, comparable, and applicable multi-dimensional framework for sustainability indicators; additionally, the weighting of indicators has been defined as a multi-criteria decision-making method module.

Anahtar Kelimeler

• Indicator
• City Evaluation Criteria Set
• Urban Sustainability
• Sustainable City

Kaynakça

1. Ali-Toudert, F., & Ji, L. (2017). Modeling and measuring urban sustainability in multi-criteria based systems — A challenging issue. Ecological Indicators, 73, 597–611. https://doi.org/10.1016/J.ECOLIND.2016.09.046
2. Ali-Toudert, F., Ji, L., Fährmann, L., & Czempik, S. (2020). Comprehensive Assessment Method for Sustainable Urban Development (CAMSUD) - A New Multi-Criteria System for Planning, Evaluation and Decision-Making. Progress in Planning, 140, 100430. https://doi.org/10.1016/J.PROGRESS.2019.03.001
3. Ameen, R. F. M., & Mourshed, M. (2019). Urban sustainability assessment framework development: The ranking and weighting of sustainability indicators using analytic hierarchy process. Sustainable Cities and Society, 44, 356–366. https://doi.org/10.1016/j.scs.2018.10.020
4. Arkun, A. K. (2020). Türkiye’de Sürdürülebilir Kentsel Tasarım Modeli ve Değerlendirme Sistemi Geliştirmek. Şehir ve Medeniyet, 6(12), 109–134.
5. Ayık, C., Ayataç, H., & Sertyeşilışık, B. (2021). Türkiye’de Sürdürülebilir Kentleşmenin Ölçülebilmesi İçin Yeni Bir Endeks Model Önerisi. İDEALKENT, 12(32), 385–414. https://doi.org/10.31198/IDEALKENT.847072
6. Briassoulis, H. (2001). Sustainable Development and its Indicators: Through a (Planner’s) Glass Darkly. Journal of Environmental Planning and Management, 44(3), 409–427. https://doi.org/10.1080/09640560120046142
7. BÜ. (2011). Türkiye’nin Şehirleri Sürdürülebilirlik Araştırması.
8. Çoban, G., & Uzun, O. (2023). Determination of Environmental Indicators in the Context of Sustainable Urbanization: The Case of Türkiye. Journal of Architectural Sciences and Applications, 8(1), 301–314. https://doi.org/10.30785/MBUD.1207529

9. Cohen, B. (2006). Urbanization in developing countries: Current trends, future projections, and key challenges for sustainability. Technology in Society, 28(1–2), 63–80. https://doi.org/10.1016/J.TECHSOC.2005.10.005
10. Cohen, M. (2017). A Systematic Review of Urban Sustainability Assessment Literature. Sustainability 2017, Vol. 9, Page 2048, 9(11), 2048. https://doi.org/10.3390/SU9112048
11. Dalkey, N. C. (1969). The DELPHI Method: An Experimental Study of Group Opinion. The RAND Corperation.
12. Dalkey, N., & Helmer, O. (1962). An Experimental Application of the Delphi Method to the Use of Experts. The RAND Corperation.
13. Davidson, F. (1996). Planning for performance:: Requirements for Sustainable Development. Habitat International, 20(3), 445–462. https://doi.org/10.1016/0197-3975(96)00021-5
14. Dizdaroglu, D. (2017). The Role of Indicator-Based Sustainability Assessment in Policy and the Decision-Making Process: A Review and Outlook. Sustainability 2017, Vol. 9, Page 1018, 9(6), 1018. https://doi.org/10.3390/SU9061018
15. Dizdaroglu, D., & Yigitcanlar, T. (2014). A parcel-scale assessment tool to measure sustainability through urban ecosystem components: The MUSIX model. Ecological Indicators, 41, 115–130. https://doi.org/10.1016/J.ECOLIND.2014.01.037
16. Foroozesh, F., Monavari, S. M., Salmanmahiny, A., Robati, M., & Rahimi, R. (2022). Assessment of sustainable urban development based on a hybrid decision-making approach: Group fuzzy BWM, AHP, and TOPSIS–GIS. Sustainable Cities and Society, 76. https://doi.org/10.1016/j.scs.2021.103402
17. Gazibey, Y., Keser, A., & Gökmen, Y. (2014). Türkiye’de İllerin Sürdürülebilirlik Boyutları Açısından Değerlendirilmesi. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 69(3), 511–544. https://doi.org/10.1501/SBFDER_0000002322
18. Girardet, H. (1992). The Gaia Atlas of Cities. Gaia Books.
19. Hwang, C. L., Lai, Y. J., & Liu, T. Y. (1993). A new approach for multiple objective decision making. Computers & Operations Research, 20(8), 889–899. https://doi.org/10.1016/0305-0548(93)90109-V
20. Kara, Y. (2015). Türkiye’de illerin sürdürülebilirliğinin analitik hiyerarşi süreci yöntemi ile ölçülmesi. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi.
21. Kusakci, S., Yilmaz, M. K., Kusakci, A. O., Sowe, S., & Nantembelele, F. A. (2022). Towards sustainable cities: A sustainability assessment study for metropolitan cities in Turkey via a hybridized IT2F-AHP and COPRAS approach. Sustainable Cities and Society, 78, 103655. https://doi.org/10.1016/j.scs.2021.103655
22. Mega, V., & Pedersen, J. (1998). Urban Sustainability Indicators.
23. Milošević, M. R., Milošević, D. M., Stanojević, A. D., Stević, D. M., & Simjanović, D. J. (2021). Fuzzy and interval ahp approaches in sustainable management for the architectural heritage in smart cities. Mathematics, 9(4), 1–29. https://doi.org/10.3390/math9040304
24. Nijkamp, P., & Pepping, G. (1998). A Meta-analytical Evaluation of Sustainable City Initiatives. Urban Studies, 35(9), 1841–1500. https://www.jstor.org/stable/43084048
25. OECD. (2023). OECD Regional Well-Being. https://www.oecdregionalwellbeing.org/
26. Okumuş, G., & Türkoğlu, H. (2017). Komşuluk Birimi Ölçeğinde, Coğrafi Bilgi Sistemleri Tabanlı Bir Kentsel Sürdürülebilirlik Değerlendirme Modeli Önerisi. Planlama, 22(7), 193–204.
27. Özmen, E. (2024). Bulanık Mantık Yaklaşımıyla Türkiye’de Sürdürülebilir Şehir, Yerleşme Performansının Değerlendirilmesi ve Akıllı-Ekolojik Konut Alanı Modeli. İstanbul Teknik Üniversitesi.
28. Pira, M. (2021). A novel taxonomy of smart sustainable city indicators. Humanities and Social Sciences Communications 2021 8:1, 8(1), 1–10. https://doi.org/10.1057/s41599-021-00879-7
29. Pongruengkiat, W., Tippayawong, K. Y., Aggarangsi, P., Pichayapan, P., Katongtung, T., & Tippayawong, N. (2023). Applying Delphi method to develop sustainable city indicators A case study of Chiang Mai, Thailand. TeMA Journal of Land Use, Mobility and Environment, 16(1), 165–182. https://doi.org/10.6093/1970-9870/9813
30. Rhonda, P. (2014). Urban Sustainability Indicators. Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research, 6869–6872. https://doi.org/10.1007/978-94-007-0753-5_3129
31. Saaty, T. L. (1990). How to Make a Decision: The Analytic Hierarchy Process. European Journal of Operational Research, 48(1), 9–26. https://doi.org/10.1016/0377-2217(90)90057-I
32. Saaty, T. L., & Vargas, L. G. (2000). Models, Methods, Concepts and Applications of the Analytic Hierarchy Process. Kluwer Academic Publishers.
33. Sharifi, A. (2020). A typology of smart city assessment tools and indicator sets. Sustainable Cities and Society, 53, 101936. https://doi.org/10.1016/J.SCS.2019.101936
34. Shen, L. Y., Jorge Ochoa, J., Shah, M. N., & Zhang, X. (2011). The application of urban sustainability indicators - A comparison between various practices. Habitat International, 35(1), 17–29. https://doi.org/10.1016/j.habitatint.2010.03.006
35. Suganthi, L. (2018). Multi expert and multi criteria evaluation of sectoral investments for sustainable development: An integrated fuzzy AHP, VIKOR / DEA methodology. Sustainable Cities and Society, 43, 144–156. https://doi.org/10.1016/j.scs.2018.08.022
36. Tuğaç, Ç. (2018). Uluslararası Sürdürülebilir Kent Ölçütleri Bağlamında Türkiye İçin Bir Değerlendirme. Kent Akademisi, 11(4), 703–740.
37. TÜİK. (2015). İllerde Yaşam Endeksi. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Illerde-Yasam-Endeksi-2015-24561
38. Verbruggen, H., & Kuik, O. (1991). Indicators of sustainable development: an overview. In Search of Indicators of Sustainable Development, 1–6. https://doi.org/10.1007/978-94-011-3246-6_1
39. Verma, P., & Raghubanshi, A. S. (2018). Urban sustainability indicators: Challenges and opportunities. Ecological Indicators, 93, 282–291. https://doi.org/10.1016/J.ECOLIND.2018.05.007